Kóksheteńiz kózden bulbul usha ma?

Kıe qonǵan, qut daryǵan qazaq dalasynyń qasıetine qaıran qalasyń. Ushqan qustyń qanaty talar mań dalanyń túgin tartsań, maıy shyǵady. Kez kelgen shoqysy men tóbesiniń túbin túrtseń, tabıǵat tartýy aq­ta­rylyp shyǵa keledi. Beınebir Mendeleev tablısasyn osy dalanyń qyr­tysyna qarap jasaǵan-aý degendeısiń. Jazıraly týǵan jerdiń qoınaýyna búkken sol baılyq búginde egemen eldiń ıgiligin eselep, berekesin art­tyryp-aq jatyr. Ǵalymdardyń aıtýynsha, qazaq jerindegi tek búgingi kúnge deıin zerttelgen tabıǵı qazba baılyǵyn qarjymen eseptegende, qazaqstandyqtardyń jan basyna shaqqanda, árbir adamǵa bir mıllıon dol­lardan asyp jyǵylady eken. Naq osy kórsetkish AQSh pen Kanadada árbir turǵynǵa 16 myń dollardan aınalady. Basqa, múıizi qaraǵaıdaı memleketterde budan da tómen kórinedi. Adam basyna shaqqandaǵy jalpyult­tyq tabıǵat baılyǵynyń kólemi jaǵynan Qazaqstan Eýropa odaǵy elderinen 30 ese asyp túsedi eken. Aýzyn ashsa, júregi kórinetin bala minez jurtyma bergen taǵdyrdyń bul tartýyna da táýbe dep, Jaratqannyń til men kózden saqtaǵanyn tileısiń! Átteń!.. Jeti qat qyrtysyna deıin qut darytyp, qoınaýyn qazba baılyǵyna tol­tyrǵan ulan-ǵaıyr qazaq dalasyn keremeti kúshti qudiret tabıǵı sý kózderine tapshy qy­lyp qoıypty. Ulan-ǵaıyr Eýrazııa keńis­ti­ginde qulashyn keń jaıǵan Qazaqstan Dos­tastyq memleketteriniń ishindegi sý úlesi turǵysynan sońǵy oryndy ıelenedi. Qazaq­standaǵy 100 tekshe shaqyrymdy quraıtyn jer ústi sý qorynyń 58 paıyzy ǵana respýblıka aýmaǵynda jınaqtalady, qalǵan sý qory shekaralas ornalasqan kórshi elderdiń aýmaǵynan keletin sý kózderinen tolyǵady. Aqıqatynda uly dalany sýdan taryltyp otyrǵan jomart tabıǵat emes, adam qolymen jasalǵan qııanat. Keń dalanyń kindigine nár berip, arnasynan asa aǵyp, Araldy sýsynda­tatyn Syrdarııa men Ámýdarııany «óz aǵa­myz» ózbekter saǵasynan qysyp bógep alsa, jazıraly jazyqty gúlmen kómkeretin tegeýrindi Talas pen taý ózenderin qyrǵyz aǵaı­yndar qylǵyndyryp tastady. Balqash kóli­niń qaınar kózi Ile men uly dalanyń kúre­ta­myry Qara Ertistiń sýyn Qytaı shómishten qysa bastady. Jalpy, sóz reti kelgende aıta keteıik, «tóskeıde maly, tósekte basy qo­sylǵan» dep qanshama qyrǵyzdarǵa qushaǵy­myz­dy ashsaq ta, «ózbek óz aǵamyz ǵoı» dep qansha emeshemiz ezilgenimen de kórshiles jatqan baýyrlas aǵaıyndardyń «qazaǵym» dep búıregi buryla bermeıtinin baıqap júrmiz. Oǵan kúni keshe Qazaqstandy tórtkúl dúnıe túgel moıyndaǵan Sammıt kúnderinde orynsyz jerden qyzǵanysh tanytqan óz­bek­terdiń ishtarlyǵynan, Qyrǵyzstandy qaıǵy bulty torlaǵan keshegi kúni vagon-vagon as­ty­ǵymyz ben kómirimizdi ala júgirgende, «stra­tegııalyq sý kózderin jaýyp tastap, qa­zaqtardy kómek kórsetýge májbúr ettik» dep kólgirsigen qyrǵyz saıasatkerleriniń qyly­ǵynan anyq kórdik. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldaryna deıin Aral teńizi álemdegi kólemi jaǵynan eń iri tórt kól-teńizdiń birinen sanalyp keldi. О́zbekstandy dúnıe júzindegi eń alyp maqta plantasııasyna aınaldyrmaq bolǵan kereǵar saıasat jarty ǵasyrdan astam ýaqyt boıy tandyry kepken shól dalany eki da­rııa­nyń sýymen sýaryp, Aral teńiziniń aıdynyn qurǵatty. Qos darııanyń sýy tartylǵan soń Araldyń da saǵasy keýip, ótken ǵasyrdyń sońynda alpysynshy jyldardaǵy kóleminiń 10 paıyzyna jeter-jetpes deńgeıge deıin sýalyp qaldy. Bir kezdegi balyǵy taıdaı týlap, tolqyny kemelerdi qaqpaqyl qylyp jatatyn aıdyndy Aral jaǵalaýdan júzdegen shaqyrymǵa keıin ketip, úsh tuzdy sýly kól­shik qana bolyp qala berdi. Saǵasy sýalǵan Aral sýynyń tuzdanǵandyǵy sondaı, teńiz­den qalǵan eki kólden balyq ataýly da tu­qymymen joıylyp ketti. Sýy keýip, ashy­lyp qalǵan teńiz túbinen myńdaǵan tonna tuz ben ýly zattar jelge ushyp, óńirdi ekolo­gııalyq apat aımaǵyna aınaldyrdy. Kezinde búkil Odaqty tamsandyrǵan Aral balyq floty qurydy, qaırańǵa shyqqan kemeler qańqasy adam qolymen jasalǵan apattyń zardabyn aıǵaqtaǵandaı úreı ushyrady. Aral tragedııasy planetarlyq ekologııalyq apatqa aınalǵanyn álem moıyndady. Tek sońǵy jyldary Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Nazarbaevtyń tikeleı bastamasymen Araldy qutqarý maqsatynda qolǵa alynǵan halyqaralyq keshendi sharalardyń nátıje­sinde ǵana kishi Araldy saqtap qalý turǵy­syndaǵy úmit oty tutandy. Álemdik ekologııalyq júıege qansha­lyq­ty aýyr tıse de adamzat Aral apatynan sa­baq almapty. Oǵan búginde sýy tartylyp, ja­ǵalaýy tek sońǵy 15-20 jyldyń araly­ǵyn­da ǵana 2 myń sharshy shaqyrymǵa deıin qurǵap qalǵan Balqash tragedııasy aıǵaq bol­ǵandaı. BUU Damý baǵdarlamasynyń Qazaq­stan­daǵy turaqty ókili Fıkret Akkýrdyń aı­týynsha, halyqaralyq aýqymda shuǵyl sharalar qoldanylmasa, taıaý bolashaqta Balqash kóli Aral teńiziniń kebin kıedi. Ile–balqash basseıni Ile-Balqash basseıni planetamyzdaǵy eń iri kól ekojúıesiniń birinen sanalady. Birneshe kólder men ózenderden turatyn bul tabıǵı sý kesheniniń jalpy aýmaǵy Qazaq­stannyń ońtústik-shyǵysynda jáne Qytaı­dyń soltústik-batysynda 413 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatyr. Onyń eń úlken bóligi – 353 shaqyrymy Qazaqstan Res­pýblıkasynyń úlesine tıesili. Kóptegen memleketterdiń aýmaǵynan da úlken jerdi alyp jatqan Ile-Balqash basseınine qarasty kólderdiń biri de biregeıi tutastaı Qazaqstan aýmaǵynda qonys tepken Balqash kóli bolyp tabylady. Balqash kóli jalpy teńiz deńgeıinen 340 metr bıiktikte ornalasqan. Onyń uzyndyǵy 600 shaqyrymǵa, al eni shyǵysynda 9-19 sha­qyrymnan, batysynda 74 shaqyrymǵa deıin sozylady. Balqash kóliniń dál orta tu­synda uzynnan-uzyn sozylyp jatqan Sa­ryesik jartyaraly gıdrografııalyq jaǵy­nan kóldi bir-birinen erekshe aıyrmashylyǵy bar eki bólikke teń bólip tastaǵan. Kóldiń jalpy kóleminiń 58 paıyzyn quraıtyn batys bóligi salystyrmaly túrde taıazdaý jáne sýy tushy bolyp keledi. Al kóldiń qalǵan shyǵys bóligi tereń ári sýy ashy, tuzy kóp. Saryesik jar­ty­aralynyń boıymen kóldiń eki bóligin Uzynaral buǵazy jalǵap jatyr. Eni 3,5 shaqyrym bo­latyn bul buǵaz arqyly kóldiń batys bóliginen sý shyǵys bóligine quıylady. Buǵazdyń tereń­di­gi 6 metrge jetetin bolsa, jalpy Balqash kó­liniń ortasha tereńdigi 5,8 metr dep eseptelinedi. Kól jaǵalaýy buralańqy bolyp keledi. Ba­tys jaǵalaýda Saryshaǵan, Qashqanteńiz, Qara­qa­mys, Shepek, Balaqashqan, Aqmetsý sııaqty shyǵanaqtar ornalassa, shy­ǵy­­synda Kúz­kól, Balyqtykól, Qarashaǵan jáne basqa shy­ǵanaqtar qonys tepken. Kóldiń osy bóliginde Baıǵabyl, Balaı, Shaýqar, Keńtúbek, Qor­jyn­tóbe sııaqty kishigirim araldar qonys tepken. Basaral, Tasaral sııaqty iri jáne Ortaaral, Aıaq­aral, Oljabekaral sııaqty kishigirim araldar kóldiń batys bó­li­gin­de or­na­lasqan. Bal­qash kó­lin­de jalpy kólemi 66 sharshy sha­qyrymdy quraıtyn 43 úlkendi-kishili aral­dar bar. Sheberligi sheksiz tabıǵat Balqash kó­li­ne qaıtalanbas ǵajaıyp qasıet darytqan. Bir kóldiń kólemine tushy já­ne ashy sýdy syıǵyzyp, keremet qudiret tanyt­qan. Kólge nár beretin irili-usaqty ózenderdiń barlyǵy derlik, onyń ishinde Ile, Qaratal, Aqsý, Lepsi sııaqty úlken ózender Balqashtyń ońtústik bóligine kelip quıady. Sonyń ishinde Balqashtyń basty qaına­ry, negizgi kúretamyry Ile ózeni bolyp ta­bylady. Balqashqa quıylatyn barlyq sý kóziniń 73 paıyzy osy Ile ózeniniń úlesine tıedi. Ile ózeniniń bastaýy Shyǵys Tıan-Shandaǵy Tekes jáne Kúnges atty eki taý ózeniniń qosylýynan bastalady. Tekes ózenimen qosa eseptegende Ile­niń uzyndyǵy 1439 shaqyrymǵa sozylady. On­yń 802 shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵyna ja­tady. Ile ózeni Balqashqa quıar tusta birneshe sa­ǵalarǵa bólinip, keń atyraý jasaıdy. Kólge quıar tustaǵy Ile ózeniniń saǵasy 8 myń sharshy shaqyrym aýmaqqa sozylyp, topyraq qyrtysyn sý nárine keneltip, kókoraı shalǵyn jeruıyǵyn quraıdy. Kólge quıylatyn osy sansyz saǵalardy qosqandaǵy Balqash kóliniń jaǵalaýlyq faý­nasy osydan biraz jyldar buryn qus áleminiń qutty mekeni bolatyn. Munda shaǵala, qyzyl qoqıqaz, kókqutan, sýquzǵyn sııaqty qustarmen qatar aqqý, qaz, úırektiń neshe túri qo­nys­ta­n­a­tyn. Tipti kezinde úırek pen qazdy ónerkásiptik negizde etke daıyndaıtyn. Al Balqashtyń saza­ny men kókserkesi, marınkasy men alabuǵasy kók tolqynmen talasa taıdaı týlap jatatyn. Tipti budan 25-30 jyl buryn Keńes odaǵy boıynsha aýlanatyn barlyq sazan balyǵynyń 50 paıyzy osy Balqash kólinen óndiriletin. Balqash kóliniń balyǵynan jasalǵan konservilerdi Keńes odaǵynyń barlyq eldi mekenderindegi dúkenderden tabýǵa bolatyn edi. Onyń ústine Balqash kóli elimizdegi tushy sý kózi bar sanaýly sý qoımalarynyń biri. Tushy sý demekshi, BUU Bas assambleıasynyń ótken jyl­ǵy málimetteri boıynsha, búginde dúnıe júzinde 889 mıllıon adam aýyz sýdan tapshy­lyq tartyp otyr. Al 2,6 mıllıard adam sý jetispeýshiligine baılanysty zardap shegip, antı­sanıtarlyq jaǵdaıda ómir keshýde. Álemdik sarapshylardyń málimdeýinshe, qazir tushy sý qory jaǵynan Reseı álemdegi aldyńǵy oryn­dardy ıelenedi. Ǵalymdardyń pikirinshe, bola­shaqta tushy sý qory mol elder búgingi munaı derjavalarynyń tabysynan da artyq tabys tabady. Sebebi, aýyz sý bolashaqta munaıdan da qymbat resýrsqa aınalmaq. Aýyz sý qory az elder tushy sýdy eksporttaıtyn bolady. Mine, planetamyzdyń qaıtalanbas tamasha ózen-kól ekologııalyq júıesin quraıtyn osy ǵajaıyp Ile-Balqash basseıni búginde joıylyp ketýdiń az-aq aldynda tur. Qasıetti qazaq jerindegi tabıǵattyń taǵy bir tamasha tartýy kó­ne­den kele jatqan Kóksheteńiz – Balqash kóli tar­tylyp barady. Balqash qasiretiniń bastalýy ta­ǵy da adam faktorynyń kesirinen oryn alyp otyr. Balqashtyń baǵy baılanbasyn Ile-Balqash basseıninde ótken ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap sharýashylyq qyz­mettiń keń etek alýyna baılanysty ǵasyrlar boıy qalyptasqan tabıǵı ekologııalyq júıe buzyldy. Basseın aýmaǵyndaǵy sharýashylyq qyzmet tabıǵı tepe-teńdik qaǵıdalardy eskermeı júrgizilgendikten, ekologııalyq júıege orasan zor zııan tıgizdi. О́ńirdiń birden-bir ómir nári bolyp tabylatyn Ile ózeni birneshe jerden býylyp, jasandy sý qoımalary salyna basta­dy. Ile ózeniniń saǵasyn taryltyp, 28,1 myń sharshy shaqyrym aýmaqty alyp jatqan ja­san­dy Qapshaǵaı kóli paıda boldy. Shilik ózeniniń sýyn bógep, Bartoǵaı sý qoımasy salyndy. О́zen sýlaryna tosqaýyl qoıyp, 31,7 myń gektar Aqdala alqabyna, 15,3 myń gektar Sheńgeldi alqabyna sýarmaly kúrish egistigi jasalyndy. О́tken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń basynda basseındegi sý tutyný mólsheri eki esege deıin artyp, jylyna 7,51 tekshe shaqyrymǵa jetti. Ile ózeniniń saǵasynda Qapshaǵaı GES-niń salynýy onsyz da tabıǵı tepe-teńdigi buzylǵan basseınniń qasiretin qalyńdata tústi. Bir kezderi Ile ózeniniń ózi Balqashqa jylyna 22,87 tekshe shaqyrym sý quıatyn bolsa, 1992 jyly onyń mólsheri jylyna 10,5 tekshe shaqyrymǵa deıin tómendedi. Sonyń saldarynan Balqash kóliniń sý aıdyny taryldy. Máselen, 1961 jyly Balqash kóliniń sý aıdyny 21,4 myń sharshy shaqyrymdy qurasa, 1999 jyly 17,07 myń sharshy shaqyrymǵa deıin qysqardy. Kóldiń batys bóliginen shyǵys bóligine quıylatyn sý kóleminiń azaıýyna baılanysty Balqash qala­synyń tusyndaǵy kól sýynyń tuzdylyǵy 1,5 g/l-den 2,3 g/l-ge deıin kóterildi. Balqashtyń batys bóligine búkil kól tirshi­liginiń nári – Ile ózeniniń káýsar sýy quıylyp jatqandyqtan tushy bolyp otyr. Ile ózeniniń sýy bolmasa, Balqash kóli de ómir súrýin toq­tady. Mamandardyń paıymdaýynsha, toıym­syz suranysyn toıǵyzý úshin tabıǵat tylsymyn baǵyndyrýǵa talpynǵan adam qııanatynyń sal­darynan Balqash bolashaǵyna balta shabylatyn kez de jaqyndap qalǵan sııaqty. Balqash qasireti adam qolymen turǵyzylǵan jasandy Qapshaǵaı sý qoımasynyń dúnıege kelýinen bastaldy. Otyz jyldan astam sanaly ǵumyryn Balqash kólin zertteý jumysyna ar­na­ǵan belgili tabıǵattanýshy, jazýshy Pavel Ma­rı­kovskııdiń «Qapshaǵaı Balqashtyń sýyn al­yp, tirshilik tynysyn taryltty. Qapshaǵaı sý qoımasynyń kólemi 16 tekshe shaqyrymdy qu­raı­dy. Al Ile ózenimen jyl boıy keletin sýdyń kól­e­mi 13 tekshe shaqyrymnan aspaıdy. Osynyń ózi-aq qoldan jasalǵan bul qubyjyqtyń qansha sýdy jutyp jatqanyn kórsetse kerek. Endi Balqashqa bar bolǵany jylyna 7 tekshe sha­qy­rym ǵana Ile ózeniniń sýy quıylady. Sóıtip, Bal­qash adam qolymen ajalǵa aıdaǵan ekinshi Aralǵa aınalyp barady», degen janaıqaıynyń shyqqanyna da biraz jyldyń júzi boldy. Odan beri de Balqash qasireti qalyńdamasa, seıilgen joq. Taıaý bolashaqta Balqash qasiretiniń sońǵy núk­tesi alyp kórshimiz Qytaıdaǵy sý tapshy­ly­ǵy bolǵaly tur. Ǵalymdardyń aıtýynsha, bú­ginde Qytaıdaǵy qarqyndy ekonomıkalyq jáne demografııalyq damý jaǵdaıy buryn-sońdy bolmaǵan sý tapshylyǵyna uryndyryp otyr. Qazir bul eldegi barlyq sý kózderiniń 70 pa­ıyzyna jýyǵy tipti tehnıkalyq maqsattar úshin de jaramsyz bolyp qalǵan. Álemdik tabıǵat qorǵaý uıymdarynyń deregi boıynsha, planetamyzdaǵy qurlyqtyń úshten biriniń taıaý bolashaqta qurǵaqshylyqqa ushyraý qaýpi bar. Mundaı aýyr jaǵdaı ásirese, alyp kórshimiz QHR-da oryn alyp otyr. Qytaıdaǵy jer kóleminiń tórtten biri qazirdiń ózinde shól dalaǵa aınalǵan. Aldaǵy ýaqytta bul úderis odan ári qarqyndy jalǵasady degen boljam bar. Sońǵy jyldary Qytaıdyń basym bóli­ginde orasan zor qurǵaqshylyq oryn alyp, kúrt damyǵan óndiristik jáne agrarlyq provın­sııa­lardyń onsyz da kúrdeli ekologııalyq jaǵdaıyn odan saıyn qıyndata túsýde. Resmı derekterge júginsek, Qytaıda jyl saıyn aýyz sý tap­shylyǵynan zapa shegetin turǵyndardyń sany 50 mıllıonnan asyp túsedi eken. Qalyptasqan sý tapshylyǵynan qalaıda qor­ǵaný maqsatynda Qytaı qazir óz jerinde bastaý alyp, Qazaqstanǵa quıylatyn, ulan-ǵaıyr Qa­zaq dalasynyń tabıǵat bergen qos qaınar nári – transshekaralyq Ile jáne Ertis ózenderiniń boıynda jappaı keń kólemdegi bógetter tur­ǵyzý naýqanyn bastady. Osy qasıetti qos ózen bastaý alatyn Qytaıdyń Shyńjan-Uıǵyr avto­nomııalyq (ShUAR) aýdany qazirgi kezde ekono­mı­kalyq jaǵynan shuǵyl damý úrdisi bastalǵan aımaqqa aınaldy. Munda ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salasy buryn-sońdy bolmaǵan qar­qynmen damytylyp, alystan oılaıtyn qy­taı saıasatynyń negizinde ishki jaqtan qonys aý­darylǵan qytaılarmen barynsha keńinen qonys­tan­dyrylyp jatyr. Qaýyrt ósken ónerkásip oryndary men aýylsharýashylyq keshenderi mol sý qoryn talap ete bastady. Onyń ústine osy aımaqta sýarmaly egistik pen maqta plan­tasııalary keńeıtilýde. Mamandardyń esepteýleri boıynsha, búginde qytaılyqtar aýylsha­rýa­shylyq alqaptaryn sýarý úshin ǵana Ile óze­ninen 2,2 tekshe shaqyrym sý alyp jatyr. Bul ónerkásiptik jáne kommýnaldyq shyǵyndardy eseptemegendegi kórsetkish. ShUAR-daǵy Analın mys ken orny ulǵaıtylyp, munda munaı ken orny ashyldy. Jańadan ashylǵan Qaramaı mu­naı-gaz ken ornyn sýmen qamtamasyz etý úshin jedel túrde iri sý qoımasy – «Ertis-Qaramaı» kanaly salyndy. Alǵashqyda Ertis óze­niniń boıynan salynǵan sý bógetterine aly­na­tyn sý kólemi jylyna 1 sharshy shaqyrym (jyl saıyn qytaı-qazaqstandyq shekaralyq aımaqtan aǵa­tyn sýdyń 10 paıyzy) dep eseptelgen. Endi «Ertis-Qaramaı» kanaly salynǵannan keıin Qara Ertisten alynatyn sý kólemi 450 mıllıon tekshe metrge artty. Al 2020 jylǵa taman Ertisten qytaı jaǵy bul kanalǵa 2,5 tekshe shaqyrym, odan keıingi jyldarda 4 tekshe sha­qyrym sý alýdy josparlap otyr. Bul – qazaq­standyq qasıetti Qara Ertistiń sońǵy tuıaq serper qasireti degen sóz. Atalmysh sý qoımasy, sonymen qatar osy aımaqtaǵy asa iri hımııalyq ónerkásipti de sýmen qamtamasyz etýge arnalǵan. 2005 jyly bul hımııalyq ónerkásiptik zııandy qaldyqtar Suń­qara ózenine tastalyp, aqyry bul zııandy hı­mııalyq elementter óńirdegi eń iri Amýr ózenine quıylyp, úlken ekologııalyq apatqa uryn­dyr­dy. Beıjiń osylaı agrarlyq jáne ónerkásiptik salany damytý arqyly áleýmettik-ekonomı­ka­lyq jaǵynan artta qalǵan Shyńjan-uıǵyr avtonomııasyn Qytaıdyń ishki damyǵan aımaq­taryna teńestirý jónindegi strategııalyq maq­sat­­ty júzege asyrmaq. Sońǵy jyldary ShUAR-dyń agrarlyq sala­sy óte jyldam damytylýda. Máselen, 2005 jy­ly mundaǵy egis alqaptarynyń kólemi 4 mıllıon gektarǵa jetkizilse, bul kórsetkish 2015 jyl­dary 6 mıllıon gektarǵa deıin ulǵaıtylmaq. Osy aýqymdy egis alqaby Qazaqstanǵa qaraı aǵatyn Ile jáne Qara Ertis ózenderiniń sýyn bógeý arqyly júzege asyrylmaq. Búginde Bal­qashqa quıatyn sýdyń 80 paıyzyna jýyǵyn qam­tamasyz etip otyrǵan Ile ózenin bógeý tásilimen Qytaı 3,5 tekshe shaqyrym sýdy óz aýmaǵynda qaldyryp otyr. Aldaǵy ýaqytta qytaılyqtar Ileni bógeý arqyly alynatyn sý kólemin 5 tekshe shaqyrymǵa jetkizýdi josparlap otyr. Bul – Balqashtyń nár beretin bastaýy, Qazaq jeriniń taǵy bir qasıeti sý kózi – Ile ózeniniń sońǵy tuıaq serper sáti degen sóz. Qazaq jerine jomart tabıǵat syılaǵan bul uly qos ózenniń Qytaı tarapynan tusalýy tek Balqash úshin ǵana emes, búkil Qazaqstan úshin ekologııalyq apat bola­tyny – dáleldeýdi qajet etpeıtin shyndyq. Qytaıdyń ishki qajeti úshin Ile men Ertis ózenderin bógeý jónindegi keshendi josparlary júzege assa, Qazaqstan jaǵy orasan zor zardap shegedi. Qazaqstan aýmaǵyndaǵy osy eki ózen basseıninde 4 mıllıonnan astam halyq turady. Beıjińniń jospary júzege asatyn bolsa, Qa­zaqstannyń shyǵys jáne ortalyq óńirlerine keletin sý kólemi azaıady. Elimizdiń О́skemen, Semeı, Pavlodar, Qaraǵandy sııaqty ındýstrııa­lyq-ónerkásiptik oblystary sý tapshylyǵyna urynady. Aýyz sý tapshylyǵyn bylaı qoı­ǵan­da, osy óńirlerdegi ekonomıkamyzdyń agrarlyq jáne óndiristik salalaryna nuqsan keledi. Sonymen birge Qazaqstannyń gıdroener­ge­tıkalyq salasyna da úlken kesirin tıgizip, elimizdiń energetıkalyq qaýipsizdigin qıyn­datady. Elimizdiń elektr qýatyna degen su­ranysynyń 10 paıyzyn qamtamasyz etetin Buqtyrma, Shúlbi jáne Qapshaǵaı sııaqty iri gıdroelektr stansalary osy eki ózenniń saǵasyna ornalasqan. Kúnnen-kúnge qarqyndy damyp, HHI ǵa­syrdyń iri megapolısine aınalyp kele jat­qan elimizdiń bas qalasy Astananyń sýǵa degen óskeleń suranysyn qamtamasyz etý úshin Esil ózeniniń múmkindigi shekteýli. Sondyq­tan elimizde bolashaqta Ertis-Qaraǵandy ka­na­lyn keńeıtip, Astanaǵa deıin uzartý jó­nin­degi iri joba bar. Al QHR-dyń Ile jáne Ertis ózenderin bógeý barysynda júzege asy­ryp jatqan sharalary egemen elimiz úshin aýadaı qajet bul jobanyń da bolashaǵyna balta shappaq. Qytaı kórshiles memleketterdiń ekono­mı­kalyq jáne ekologııalyq jaǵdaıyn qı­yn­datýǵa jol bermeıtindigi jóninde únemi aı­typ, bıik minberlerden málimdeme jasap keledi. Alaıda 1988 jyly qabyldanǵan QHR Sý kodeksiniń №51 jáne №52 baptarynda Beıjiń el suranysyn qanaǵattandyrý maq­sa­tynda transshekaralyq ózenderdiń sý qo­ryn tolyq paıdalanýǵa quqyly delingen. Osy baptar boıynsha bul máselede halyq­aralyq kelisimder jasaý jaǵdaıy da joqqa shyǵa­rylmaǵan. Balqashtyń kúnnen-kúnge azaıyp bara jat­qan aıdynynyń lastanýy týraly da az aıtylyp júrgen joq. Ile ózeni arqyly Qy­taıdan keletin zııandy hımııalyq qaldyqtar jyldan-jylǵa molaıyp barady. Qazir Bal­qash kólindegi fenol, ıon, mys, sınk, marganes, fosfor, qyshqyl sýlfaty sııaqty hı­mııalyq elementterdiń mólsheri qalypty jaǵ­daıdan ondaǵan ese asyp ketken. Hı­mııa­lyq reaksııalar qosyndysyna aınalǵan Bal­qash sýynda áli kúnge deıin tirshilik baryna tań qalasyń. Ekologııa janashyry, professor Farıda Qozyqbaevanyń aıtýyn­sha, Bal­qash kóli aýyr metaldarmen barynsha lasta­nýymen birge, ózen sýlarymen birge aǵyp keletin pıstısıd, gerbısıd sııaqty ýly tyń­aıt­qyshtar qaldyqtarymen de tunshyǵyp boldy. Eger Balqash kóliniń ekologııalyq aýyr jaǵdaıy osylaı jalǵasa beretin bolsa ol da Araldyń jolyn qushady. Bıologııa ǵylymdarynyń doktory F.Qozyqbaeva Ile-Balqash basseınindegi ekologııalyq zardaptardan Qazaqstan qazirdiń ózinde 2 mıllıard eýrodan artyq shyǵyn shekkenin alǵa tar­tady. Sebebi, kóldegi balyq sany kúrt azaıdy, bir kezde Balqashtyń brendi bolǵan ondatrlardyń tuqymy qurydy. Balqash sýynyń tartylýyn toqtata alma­saq ne bolady? Ekologııa salasy maman­darynyń pikirinshe, onyń kesapaty Aral qa­siretinen asyp túspek. Qazir Ile-Balqash basseıninde elimiz halqynyń 25 paıyzdan as­tamy turady. Qazaqstannyń eń iri megapo­lı­si Almaty qalasy da osy óńirge qonys­tan­ǵan. Eger Balqash kóliniń sýy sýalyp, aı­dy­ny ashylatyn bolsa, kól tabanynda jınaq­talǵan tuz Almatyny basyp, Alataýdyń shyńdaryna shyqpaq. Onyń aqyry Ile Ala­taýynyń muzdaqtaryn eritip, sel tasqynyna ulasýy ábden múmkin. Ázirge bul maman­dardyń boljamy ǵana. Biraq Balqash qasireti osyndaı qarqynmen qalyńdaı beretin bolsa, endi 15-20 jyldan keıin ol ashy aqıqatqa aınalýy da kádik. Onyń betin aýlaq qylsyn. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine keletin bolsaq, aıdyny tarylyp bara jatqan Balqash kóliniń problemasyn Qytaı eliniń qoldaýynsyz sheshý múmkin emes. Sondyqtan transshekaralyq ózenderdi paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi halyqaralyq kelisim-shart sheńberinde Reseı Federasııasynyń qaty­sýy­­men Ile jáne Ertis ózenderiniń sý re­sýrs­taryn birlesip tıimdi paıdalaný másele­lerin sheshý jóninde QHR-men kelissóz júrgizip, kelisim jasaý máselesin barynsha tezdetý qajet. Ile jáne Ertis ózenderiniń sý resýrs­taryn paıdalaný jáne Balqash kóliniń ekolo­gııalyq jaǵdaıyn jaqsartý máselesin QHR-men birlese qarastyrǵan kezde, bul máse­lelerdi sheshýdiń halyqaralyq tájirı­be­lerin keńinen qoldanyp, bedeldi halyq­aralyq uı­ymdardyń, atap aıtqanda, BUU DB jáne IýNESKO sarapshylarynyń baı táji­rı­besin paıdalaný kerek. Qazaqstan Respýb­lıkasynyń búginde joǵary deńgeıge kóte­ril­gen halyq­aralyq tájirıbesin paıdalana otyryp, pla­ne­tamyzdyń ishki kontınenttik sý kózderin saqtaý jáne qorǵaý maqsatynda BUU DB jáne IýNESKO sheńberinde baǵdar­lama qabyldaýǵa jaǵdaı jasasaq, nur ústine nur bolmaq. О́kinishke oraı, Úkimet te, halyq múddesi, bolashaq qamyn oılaıtyn Parlament te ba­syna bult úıirilgen Balqash problemasyn she­shýde áli kúnge deıin shóp basyn syndyr­ǵan joq. Osydan 10 jyl buryn elimizde «Balqash-2000» halyqaralyq ekologııalyq fo­rýmy ótkizilip, Ile-Balqash basseıniniń prob­lemalaryn kún tártibine shyǵarǵan bo­la­tyn. Osy forýmda birqatar sharalar belgilenip, planetamyzdyń taǵy bir ekologııalyq aımaǵynyń jaǵdaıyn jaqsartý maqsa­tyn­daǵy úmit shoǵy tutanǵan edi. Budan keıin de «Balqash-2000» halyqaralyq ekologııalyq fo­rýmy negizindegi birneshe basqosýlar ótki­zildi. Amal qansha, mártebeli minberlerden aıtylǵan júrekjardy pikirler tek qaǵaz­dar­ǵa ǵana hattalyp, sóz júzinde qaldy. Balqash qasiretin jeńildetý maqsatynda áli birde-bir naqty shara is júzine asqan joq. Balqash – babalardan qalǵan amanat. Ol – urpaqqa mura. Tórt qubylamyz teńesip, ıgilikti shaıqap júrgenimiz de sol babalardan qalǵan uly mura, asyl amanat – ulan-ǵaı­yr dalamyzdyń, qazaq ultynyń mańdaıyna bitken jer men sýdyń arqasy. Árbir býyn­nyń urpaq paryzy – asyl amanatty ar­daqtap, kóz qarashyǵyndaı saqtap, keler ur­paqqa mura etý. Balqash atty asyl amanat, uly murany saqtaý, ony bolashaq ıgiligine jaratý – bú­gingi táýelsizdik tustastarynyń qa­sı­et­ti boryshy. Jylqybaı JAǴYPARULY.