Aqynnyń taýdaǵy tabıǵı músini

Halyq – tarazy. Oıly kóńil, sergek kózben qaraı alsań, halyq eshqashan qatelespeıdi, qate baspaıdy. Kimniń kim ekenin tap basyp, jazbaı tanıdy. Ábden saralap almaı turyp, óziniń kókeıine túıgenin birden jar salmaıtyny jáne bar. Qoldan qudiret jasap júrgenderge tarıh degen alyp ótkeldi esten shyǵarma deıdi. Sha­myna tıe berseń, naızaǵaıdaı jarq etip, qutyńdy qashyrady. Endeshe, halyq – qasıetti. Halyq baǵasyn bilgen adamnyń ómiri uzaq, rýhy jyldarmen jańaryp, ǵasyrlar kóshinen qalmaı, tolqyn-tolqyn urpaqpen qaýyshyp, máńgi jas bolyp júre beredi. Sol halyq jer basyp júrgende jan dúnıesin túsinip, jyryn qulshyna oqyǵan, ómirden ozǵannan keıin tóbesine kóterip, máńgiligine sanaǵan biregeıdiń biri – jyr aqıyǵy Muqaǵalı Maqataev. Aqyn da halqyn baqytyna balap, kıesine sanap: «Eń birinshi baqytym – halqym meniń, Soǵan berem oıymnyń altyn kenin. Ol bar bolsa, men barmyn, qor bolmaımyn, Qymbattyraq altyn­nan narqym meniń», – dedi. Halqyn qadirlegen azamattyń abyroıy qashan da bıik bolady. Keshegi keńes zamany bılik quryp turǵan tusta jurtyna arqa súıegen­der búgin ultynyń ulysyna aınalyp jatyr. О́tken jyly aıtýly merekesi atalyp ótken Baýyrjan Momyshuly ómirden ozǵanda qazaq­tyń qaıtalanbas qalamgeri Tahaýı Ahtanov has batyrdy noqtaly zamanda noqtaǵa basy syı­maı ketken arysymyz dep edi. Dál sondaı noq­taǵa basy syımaı ketkenderdiń biri osy Muqa­ǵalı aqyn. Ol: «Týǵan halqym! Qatemdi keshir meniń. Seniń arqań – seskenbeı, esirgenim. Eger de jyryń bolmaı, uryń bolsam, Alaqanǵa salasyń nesin meni... Týǵan halqym! Qatemdi keshire gór. Keshire gór!» – dep halqynan basqa eshkimnen keshirim suramaǵan ǵoı. Basyn da ımegen. Uly halyq pen uly aqyn osylaı birin- biri túsingen. «Dos kóp mende, qashan da dosym – halqym... Qarǵamasa bolǵany halqym meni... Bárin de bir ózińe amanattap, Keýdemde tynysh uıyqtap jatsyn janym», – deıdi taǵy birde jyr suńqary, óleń tulpary. Halqynyń uly bolǵan aqyndy jurtynyń kóńil kózi ashyq, jan terezesin tumshalap alma­ǵan, ózimshildikten ada, aqyl-parasaty mol, boıynan oıy bıikter, joǵaryda aıtqanymyzdaı, erte tanydy, baǵalady. «Jasqanýdy bilmeýshi em jaltaqtaýdy...», «Qa­sıe­tin sezem dep Ana tildiń, Qaýyrsyny qalmady qanatymnyń... О́lse óler Muqaǵalı Maqataev, О́ltire almas, alaıda óleńdi eshkim», – degen órshil minezin halqy túsindi. Zııany joq ult zııalylary da ony erte tanyp, rýhynyń myqty ekenin, oı baılamynyń tereń ekenin baǵalady. Osyǵan bir dálel keltirer bol­­saq, 1972 jyly Muqaǵalıdiń «Darıǵa júrek» atty óleńder jınaǵy shyqqan edi. Aqyn árkez ózin túsingen stýdentterdiń or­tasynan tabyla­tyn. Bir kúni qazaq tilinen Aqanaı Dáýletova degen apaıymyz dáris oqyp turǵan. Dárishanaǵa bir qushaq kitabyn kóterip Muqań kirip keldi. «Bolashaq jýrnalıst baýyr­larym!» dep bárimizge bir-bir kitaptan úlestirdi. Kelesi dáris qazaqtyń aıtýly uldarynyń biri Zeınolla Qabdolovtiki edi. Muqaǵalı aqynnyń kelgenin, «Darıǵa júrekti» taratyp bergenin jarysa aıtyp ja­tyrmyz. Sol kezde zerek te zerdeli, sózdiń nárin, adamnyń qasıetin kósh jerden biletin ustazymyz: «Paı-paı, Muqaǵalı deısińder me? O, ol arystan ǵoı. Shynjyryn úzip shyǵyp ketken eken ǵoı!» – dep aqyn jınaǵyn qolyna alyp, keıbir ot shashqan shý­maq­tardy oqyp, «Mynaý jaýhar ǵoı!» – degen úni kúni búginge deıin qulaqtyń túbinen kete qoıǵan joq. «Alataý – Altaı – Atyraý» degen poemasynda búkil qazaqtyń baıtaq dalasyn qalaı jyrǵa qosqany jurtqa málim. Sol dalanyń ulany «Men – taýlyqpyn» degen aqyn Han Táńirinen bastap, Alataýdyń ár shyńyn, móldir bulaq, tunyq kólderin jyrǵa qosqan edi. Ár tańdy «Kóziniń de, kóńiliniń de nuryn alǵan talaıdyń, Alataýǵa tamashalap tańmen birge qaraımyn, Ýa, assalaý­ma­ǵaleıkým, appaq basty araılym», dep ol ár tańdy qarsy alsa, keshke qaraı: «Sharýa-ata sekildenip ómirińdi sarp qyp, Úlken úıdiń osha­ǵyn­daı dúnıeni qaryq qyp, Aman-esen jatyr­mysyń, aınalaıyn jaryqtyq? Jat osylaı tapjylmas­tan, osynyńdy hosh alam, Baýraıyńda baýyr da aman, teń-tus, aǵa, dos aman. Jat osylaı tapjylmastan, ýa, tákappar bosaǵam!» – dep táý etken aqynnyń qaı jyry da Tabıǵat-Ananyń búkil bitim-bolmysyn berip otyrady. Muqaǵalıdyń sondaı jan dúnıesindegi taza­lyqty Tabıǵat-Ana da túsinip, onyń máńgilik beınesin bir tylsym kúshpen Alataýdyń silemindegi bir tóbeni jaqpar tasqa aınaldyryp atqan tań, batqan kún, jaýǵan jańbyr, qarly boran, soqqan jel – bári-bári tabıǵı músinin somdapty. Bul músin Almaty oblysy, burynǵy Shelek aýdanynyń aýmaǵyndaǵy Baqaı men Sar taýdyń ushtasyp jatqan jerinen tabylyp otyr. Jara­tylystyń qudirettiligi sol, ataqty Sharyn shat­qalyndaǵydaı taý silemderi men qyr belesterdiń mújilgen túrinen túrli beıneler bul jerden de kóptep kezdesip jatady. Sonyń aqyn keıpine keletinin 2-3 jyl buryn saıatshy Muhamed Isabekov kórip, birazǵa deıin osy uly aqynnyń túr- tulǵasyna uqsap tur, kimge aıtsam eken, kimmen aqyldassam eken dep oıla­nyp júredi. Aqyry jyr jampozynyń 80 jyl­dyǵynda tabıǵat ózi qashaǵan músindi qatar­las­taryna kórsetedi. Bireýler ıá deıdi, ekinshiler qaıdam dep kúdik keltiredi. Ne de bolsa, belin bekem býǵan saıatshy jigit mármár tasqa: «Qazaq halqynyń aqıyq aqyny Muqaǵalı Maqataevtyń tabıǵı músini» dep, onyń astyna «Qarasaz» atty óleńiniń «Seniń ǵajap tabıǵatyńdy kimge aıtamyn, Kim qumartsa ózi kórsin kózimen...» degen eki jolyn oıdyryp jazdyrady. Budan keıin aqyn Baqyt Be­delhanulyna habarlasyp, Muqaǵa­lıdiń uly Juldyzdy ákelip kórsetsek degen tilegin jetkizipti. Tilek oryndalyp, 50 shaqty adam tabıǵat jasaǵan Muqaǵalıdiń músinine ba­rady. Sol jerde aqynnyń uly ákesiniń qyrynan qarap turǵandaǵy keıpi kóz aldyna kelip, qudirettiń myna tylsymyna tańdanys bildiripti. Tabıǵı músin tabylǵan bul jer ataqty Barto­ǵaı sý qoımasynan batysqa qaraı júrgende Asy jaılaýyna aparatyn halyq Qursaı dep atap ketken kúre jol edi. Bartoǵaıdan shyqqan soń shaǵyl qum jaqpar-jaqpar tas bolyp, odan qysańǵa barǵan kezde bir jol Betbastaýǵa, ekinshi jol Sar­taýǵa bas­taı­dy. Mine, osy eki joldyń qıylysyn­da tur aqynnyń tabıǵat somdaǵan músini. Jer atynyń Qursaı atalýyna sebep, el jaılaýǵa kóshkende erteli keshki salqynda ótip ketpeseń, aıdaǵan malyń ilgeri baspaı, ıirilip kenezeń keýip, eriniń kebersip ja­ta­syń da qoıasyń. Tabıǵaty osyndaı jerden my­nan­daı alyp aqynnyń músininiń shyǵýy tań­dan­dyrmaı qoı­maıdy. Jergilikti jurt tabıǵı músin tabylǵan osy jerdi «Muqaǵalı saıy» dep atap ketipti. Degenmen, bizdiń osy ataýymyzdy tıisti oryn­dar zańdastyrsa degen nıetterin de bildirip otyr. Sóıtip, «Tıgendeı tóbem tunyq, bultty kókke, Kórinedi kóldeneń bel sonaý shette. Soldattaı sapqa turǵan qaraǵaılar, Melshıip qara tastar jatyr tekke... Otyrmyn basymda – bult, astymda – tas» dep ózi jyrlaǵandaı, aqynnyń adam qolymen emes, tabıǵattyń tylsym kúshimen somdaǵan alyp beınesi Alataýdyń bir silemine kórik berip tur. Halqymen máńgilikke til taby­syp, Tabıǵat-Anany jyrlap ótken Muqaǵalıdiń ózi de tegin bolmasa kerek. Oǵan onyń óleńderin­degi qolmen qoıǵandaı, kózben kórgendeı etip aıtatyn tustary dálel bola alady. «Aqyn jaıly aıtady qyzyqty ańyz» dep ańyz emes, taý tulǵaly aqynnyń tylsym kúsh somdaǵan taýdaǵy músini «Men seni súıem, Janymmen súıem, Jaryq Kún» dep ózi aıtpaqshy, shyǵysqa qarap turǵan shyraıly tulǵasy Allanyń syıy desek, artyq aıtqandyq bolmas. Súleımen MÁMET.