Qarlyǵash nıetti habarshy

Osydan 100 jyl buryn qasıetti «Qazaqstan» ataýy resmı túrde alǵash jarııaǵa shyǵyp, osy attas gazettiń alǵashqy sany jaryq kórgen edi Tańerteń jumysqa kelsek, bizdi bir ashań júzdi, aqquba óńdi jasamystaý kisi tosyp otyr eken. Ol bir ǵasyr buryn qazaq tilinde áýeli Ordada, odan soń Oral qalasynda eki jarym jylǵa jýyq shyǵyp turǵan «Qazaqstan» ga­ze­tiniń re­daktory Eleýsin Buırınniń nemeresi Va­lerıı Ánýaruly bolyp shyqty. Atasy shy­ǵar­ǵan ga­zettiń júz jyldyq mereıli datasy jaqyndap qalǵasyn baıyz taýyp otyra almaı, el gazeti «Egemenge» osy bir jaǵdaıdy eske túsirip, qozǵaý salaıyn dep kelgen beti eken. Al­dymyzǵa bir qushaq qujat, kserokóshirme, ga­zet qıyn­dylaryn, fotosýretterdi jaıyp saldy. Iá, kózi qaraqty qaýymǵa, ásirese, qazaq jýr­­nalıstıkasynyń tarıhyn zerttep-zerdeleýshilerge «Qazaqstan» gazetiniń jaı-jap­sary kópten beri jaqsy maǵlum. Qazaq gazetteri qar­lyǵashtarynyń birinen sanalatyn, tipti Ah­met Baıtursynovtyń ataqty «Qa­za­ǵynyń» ózinen eki jyl buryn shyqqan ulttyq bas­pa­sózimiz­diń osynaý tuńǵyshy jaıly ǵulama us­taz­da­rymyz, jýyqta ózi­niń de 100 jyldyǵy atalyp ótil­gen Ha­ıyr­­jan Bekhojın, Beı­senbaı Kenjebaevtar já­ne bas­qa­lary aıtyp ta, jazyp ta sa­natqa qos­tyr­ǵa­ny belgili. Taǵy bir us­­ta­zymyz, fılo­lo­gııa ǵy­lymdarynyń kan­dı­daty Zeınolla Tu­rar­­be­kov «Qa­zaq­stan» gazeti týraly ma­qa­la­lar jazyp, bas­pasóz betinde kóbirek izerledi. Izashar «Qa­zaq­stan» haqynda biz­diń «Egemen Qa­zaq­stan» da úndemeı qalmapty. 1997 jyl­dyń 19 qarashasynda ámanda jádi­ger­likte­ri­miz­di qunttaı júrer qalamger Tilek­qabyl Bo­ran­ǵalıulynyń «El ataýyna aq jol tilegen» atty maqalasyn jarııalapty. Odan beri de 13 jyl qus qanatyndaı sý­yldap óte shyǵypty. «Qazaqstan» gazetiniń al­­ǵashqy nómiri jaryq kórgenine 100 jyl to­lyp otyr. Olaı bolsa, alǵashqy aqjoltaı basy­lymnyń eski tarıhyn eske ala, qalyń oqyrman jurtshylyqtyn jadyn jańǵyr­tý­dyń taǵy bir oraıy kelgen sııaqty. Sol úshin de biz ata gazet redaktorynyń nemeresi Valerıı Buırınniń áńgimesine qulaǵymyzdy túre bergenbiz. – Áýeli osyndaı gazet shyǵarý bastamasyn kótergen adamdar týraly aıtaıyq, – dep bas­ta­dy áńgimesin Valerıı Ánýaruly. – Olar qa­zaq­tyń sol kezdegi oqyǵan ardager aza­mattary Ba­qytjan Qarataev, Ǵumar Qarashev, Sháń­gereı Bókeev, Seıitqalı Meńdeshev, Májıt Shom­balovtar. Solardyń bel ortasynda me­niń atam Eleýsin Buırın de bar. Teginde, «Qa­zaqstan» gazetin shyǵarý ıdeıasy 1909-1910 jyldary osy aıtylǵan adamdardyń pikirlesýi barysynda týsa kerek. О́ıtkeni, gazet shy­ǵarý úshin patshalyq úkimet oryndarynyń ruq­satyn alý mashaqatynyń ózine birtalaı ýaqyt ketedi. Bolashaq gazettiń jaýapty shy­ǵarýshy redaktorlyǵyna Qazan qalasynda mu­ǵalimder semınarııasyn taýysqan, halyq mu­ǵalimi degen resmı laýazymy bar, osy ýa­qytta Astrahan qalasynda mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq berip júrgen Eleýsin Buırındi laıyq dep uıǵaryp shaqyrǵan. Sóı­tip, «Qazaqstan» gazetiniń uıymdastyrý sha­rýa­lary qolǵa alynǵan mezgilde ádebı qa­bileti, ózindik baǵdar-beti qalyptasqan, oqý-bilim men azamattyq teńdikke halqynyń kózin ashýǵa múddeli oǵan ordalyq ultjan­dy­lar­dyń senim artqany baıqalady. – Úkimet oryndarynan gazet shyǵarýǵa ruqsat alý mashaqaty degende megzegenińiz ne? – Osy rette barlyq jaýapkershilik pen aýyrt­palyqty E.Buırınniń óz moınyna al­ǵany kúmánsiz. О́ıtkeni, óziniń jaýapty re­dak­torlyǵymen qazaq tilinde (orys tilinde qo­symsha maqalalary bolatyn) «Qazaqstan» dep atalatyn gazet shyǵarýǵa ruqsat surap Oral oblysynyń áskerı gýbernatoryna óti­nish túsiretin osy kisi. Ol óz ótinishinde «Qa­zaqstannyń» qyrǵyz ólkesi degen maǵynany bildiretinin túsindire ketedi. Sol-aq eken, E.Buırınniń saıası senimdiligi qupııa túrde tekserile bastaıdy. 1910 jyldyń 28 qyr­kúıe­gin­de Astrahan gýbernııalyq jandarm bas­qar­masyna túsken qatynas qaǵazǵa oraı Astrahan gýber­natoryna qolma-qol onyń saıası senimdiligine nuqsan keltiretin maǵlumattar bol­ma­ǵan­dyǵy jáne óziniń basqarma boıynsha esh­qandaı isten ótpegendigi baıan etiledi. Bul qupııa baıanhatta E.Buırınniń halyq muǵalimi de­gen ataǵy bar­lyǵy, Han ordasynda tura­tyn­dyǵy atap kór­setiledi. 1911 jyldyń 27 shildesinde Astrahan gýbernııalyq jandarm basqarmasyna tez arada E.Buırınniń minez-qulqy men saıası senimdiligin suratqan ekinshi qupııa saýal túsedi. Máli­metter Oral obly­synyń áskerı gýber­natoryna habarlaý úshin qajet ekendigi aı­tylady. Sirá, bul joly da oń jaýap berilse kerek, sebebi «Qazaqstan» gazetiniń Oral qala­syndaǵy otstav­kadaǵy podesaýl Hohlachev úıine orna­lasqan E.Buı­rın­niń jekemenshik baspa­ha­nasynda shyǵýy jal­ǵasady. Al, 1912 jyldyń 2 qańtarynda jandaral Dýbasovtyń qoly qo­ıylǵan, «Qazaq­stan» dep atalatyn gazetti shy­ǵarý quqyǵyn enshiletken kýálik beriledi. Bir jyl boıǵy qupııa tekseris E.Buı­rınniń júı­kesine tımedi dep aıta almaspyz. Zaman­dastary so­nymen birge gazet shyǵarǵany úshin patsha úkimeti tarapynan qýǵyn kórgenin de kýá­landyrady. Biraq, eń bastysy, onyń oıǵa al­ǵan isti oryndaǵanyn, murattas-múd­deles­ter senimin aqtaǵanyn kóremiz. – Siz aıtqandaı, osynaý murattastar qarjy máselesin qalaı sheshti eken, bas­pa­ha­nany qaıdan aldy eken? – Zertteýshilerdiń aıtýynsha, «Qazaqstan» gazetin shyǵarý úshin bastamashylardyń ózi bas bolyp aqsha jınaǵan. Osy maqsatqa, mysaly, aqyn Sháńgereı Bókeev 1500 som qarajat qossa, aqyn Ǵumar Qarashev Bakýge arnaıy baryp, ázirbaıjan aýqattysy Zeınelǵabıden Tafıevten gazetke shashý retinde bergen 1000 somyn ákel­gen. Taǵy bir derek kózi Semeı obly­syn­daǵy tileýqorlar Ihsan Rahymov, Ǵabdyrahman Iýsýfovtardyń ıgi iske qomaqty qarjy jol­daǵanyn aıǵaqtaıdy. Dýma depýtaty bolǵan Ba­qytjan Qarataev qaıratkerlik bedelin salyp qarjyny tolyqtyra túsken. Sol ólkege biri muǵalim, biri dáriger retinde tanymal S.Meń­deshev pen M.Shombalov ta el ishinen aqsha jı­naýǵa bel sheship atsalysqan. Halyq múddesin kózdegen ortaq iske muǵalimder, dárigerler, poshta men telegraf qyzmetkerleri óz úles­terin qosqan. Jınalǵan qarjyǵa Astrahannan baspahana jabdyqtary alynyp, Ordaǵa jetkizilgen. Bul sharýany tikeleı atqarýshy E.Buırın bolǵan syńaıly. Baspahana sonyń atyna tirkelip, sol kisiniń jeke menshigi sanalǵan. Munyń ózi Keńes kezinde oǵan baspahanada jumys istetip, adamdardy qanady degen soraqy aıyp taǵýǵa negiz bolǵan. – «Qazaqstan» gazetiniń ustanǵan qaǵıd­attary qandaı boldy eken? – 1911 jyldyń 16 naýryzynan 1913 jyl­dyń shildesine deıin Orda men Oral qalasynda barlyǵy 18 sany shyqqan, sonyń 16-sy res­pýb­lı­kalyq Kitap palatasynda saqtaýly turǵan qarlyǵash gazettiń qazaqtyń muń-muqtajynan basqa tilegi bolǵan joq. Professor Haıyrjan Bekhojınniń aıtýyna baqsaq, «Qazaqstan» gazeti qazaq baspasóziniń tarıhynan progresshil-de­mokratııalyq baǵyttaǵy gazet retinde eleýli oryn alady. Onyń ár nómiriniń birinshi betinde: «Gazettiń maqsaty – kásip etý, ǵylym úı­re­ný turǵysynda» dep jazylyp otyrǵan. Shy­ǵa­rý­shylar gazettiń ne úshin kerektigin aıqyndap túsindiredi. «Bizdi bir tilek, bir nıetke jııa­tu­ǵyn zat – gazet... Gazet bizdiń bilmegendi kór­se­tetin ustazymyz, qarańǵyda jaryq berip, týra jolǵa salatyn shamshyraǵymyz» dep alǵashqy nó­mirden-aq aqylman sóz saptaıdy. Sol birinshi sandaǵy «Hal jaǵdaıymyz» degen bas ma­qalada: «Zaman ózgeredi, zaman sharýany, adam­dy óz­gertedi. О́zgermese, jańaǵa yńǵaılanbasa, ol keıin qalady. Zamanymyz ózgerip otyr, biz de ózgereıik» dep jalpy alash arystarynyń mu­ratyna ózindik ún qosady. Onan keıingi nó­mirlerde osy taqyrypty keńeıte jelige tar­typ, sharýashylyqty zaman aǵymyna yńǵaılap, óner úırenýge umtylý máselesin sóz etedi. Tirshilik úshin tartysý, taıtalasý, boıkúıezdenip bos qarap jatpaý kerektigin uǵyndyrady. «Qa­lymyz kelse, bir adamdy bir adamnan artyq etken ǵy­lym men óner úırenip, ózimizden ilgeri ket­ken halyqtarmen qatarlasýǵa talap etelik» deıdi. Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵynyń», Ahmettiń «Masasynyń» sarynymen «Qazaqstan» gazeti, onyń redaktory Eleýsin Buırınniń úndestigi, qol­dastyǵy kúmánsiz. Muny ózi de aqyn Eleýsin atamyzdyń A.Kolsovtyń «Chto ty spısh, mýjıchek?» degen óleńin aýdaryp bergeninen de kóremiz. Uıyqtap jatyrmysyń qara shekpen, Jaryq jaz qaıta keldi byltyr ketken. Qarashy, anaý seniń kórshileriń Áli júr qyzmetine erte ketken. Baqqanyń kúndiz-túni tek bir uıqy, Adamsyń talabyń joq munsha netken,– degen óleń nazasy qara shekpenmen birge qazaqqa da arnalyp turǵanyn ańdaý qıyn emes. Buǵan ga­zettegi «Endi qalaı turmaq eken?», «Halyqty oıatý úshin ne kerek?» degen bas maqalalary da aıqyn dálel bola alady. Baqytjan Qarataev «Azamattarǵa bir-eki aýyz sóz» arnap, onda kóshpeli ómirdiń dáýreni ótkenin aıtyp, qazaq bu­qarasyn otyryqshylyqqa, balalaryn oqy­týǵa, eńbek pen ǵylymǵa shaqyrdy. E.Buırın shyǵarǵan «Yzyń» atty óleń kitabynyń rýhy da osylarmen ózektes, sabaqtas. Taǵy bir súıinerlik jaǵdaı sol, gazet úshin­shi sanynda «Ádebıet tańy» degen maqala berip, onda: Ásempaz bolma árnege, О́nerpaz bolsań arqalan. Sen de bir kirpish, dúnıege Ketigin tap ta, bar qalan,– deıtin Abaı óle­ńin «Ádebıetimizdiń shyńy!» dep baǵalaıdy. Ári Abaı shyǵarmalaryn «halqymyzdyń kóńil-kú­ıin ashyp, sergitedi» dep nasıhattaıdy. Sóı­tip, gazet arqyly ult hakimi Abaı shyǵy­sy­myz­daǵy Shyń­ǵystaýda ǵana emes, batysta da úlgi shashady. Gazet ordalyq, oraldyq qazaqtardy Reseıde bolyp jatqan jaǵdaımen de tanystyryp tu­ra­dy. Mysaly, 1912 jyly Lena ózeni boıynda bolǵan qandy oqıǵaǵa baılanysty arnaýly maqala beredi. – Valerıı Ánýaruly, endi gazetke re­dak­tor­lyq etken atańyz Eleýsin Buırın tý­ra­ly az-kem aıtyp berseńiz. – Ol kisi, sóz joq, óz zamanynyń zııaly, oqy­mysty, kózi ashyq adamy bolǵan, óz hal­qyna baqyt tilegen, teńdigin kóksegen. О́ziniń qy­zy, Hadısha apaıymyzdyń aıtýynsha, ol 1874 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Ja­ńaqala aýdanynda týǵan eken. Ata-anadan erte aıyrylǵan jas jetkin óziniń talaptanýymen bilimdi azamat, halyq muǵalimi, aqyn, jýrnalıst, zańger, qoǵam qaıratkeri bolyp shyǵady. Keńes ókimeti ornaǵasyn 20-shy jyldarda Bókeı gýbernııalyq keńesiniń birinshi sezine qatysady. Zań oryndarynda advokat bolady, keıinirek oqý-aǵartý komıssarıatynda isteıdi. Osyndaı azamattyń ómiri keńestik qýdalaýdan tuıyqqa tireledi. Atamyzdy Stalınabadqa jer aýdarady. Az ýaqyt arhıv mekemesinde istegesin jumyssyz qalady. Qyzy Sofııa ekeýi sonda ashtyq pen aýrý azabyn tartyp, 1933 jyly kóz jumady. Tipten qaıda jerlengeni, súıeginiń qaıda qalǵany bilgisiz. Men ja­qyn­da Tájikstannyń tıisti organdaryna atamnyń qandaı da bir saıası ne qylmystyq is boıynsha ótken-ótpegenine suraý saldym. Soǵan jaýap kútýdemin. – E.Buırınniń artyndaǵy urpaqtary ne hal keshti? – Atammen birge onyń balalaryna da shúıligedi. Úlken uly, meniń ákem Ánýardy Máskeýde rabfakty bitirip, endi tústi metaldar ınstıtýtynda oqyp júrgen jerinen tut­qyndap, Nıjnıı Tagılde shahta jumysyna sa­lady. Oralda qalǵan ájemiz Umsyn Bek­qalıqyzy kenje qyzy Hadıshany alyp, sol ulynyń qasyna barady. Máskeýde medınstıtýtta oqyp júrgen úlken qyzy Ǵaıshany Sverdlovskige jer aýdarady. Kóp uzamaı zombylyq zardabynan ol da kóz jumady. Osy­laısha otbasynyń tý-talaqaıyn shy­ǵarady. Qara jumystan bosap shyqqasyn ákem Ánýar Máskeýde oqyǵany esepke alynyp, 1936 jyly Almatynyń Ken-metallýrgııa ıns­tıtýtynyń 2 kýrsyna túsedi. Ken ınjeneri bolyp shyqqan ol 1954 jylǵa deıin Jez­qaz­ǵan kenishinde jumys istedi. Odan Almatyǵa kelip aspırantýraǵa tústi. 1957 jyly tolyq aqtalǵan qaǵazyn alyp, bir jyldan keıin kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵady. Kompartııa qa­taryna ótti. 1972 jyly ájemiz Umsyndy qo­lymyzdan jerlegen soń bir jyldan keıin tehnıka ǵylymynan doktorlyq qorǵamaqshy bo­lyp júrgende ákem de qaıtys boldy. Ákemniń qaryndasy Hadısha Egizbaeva Al­ma­tyda baqýatty ómir súrdi, bıologııa ǵy­lym­da­rynyń doktory atandy. Zertteýshilerge áke­si E.Buırın jóninde málimetter berip, ózi de maqala jazdy. 1998 jyly Oral qalasynda «Qazaqstan» gazeti shyǵyp turǵan Chapaev kó­shesindegi 39-úıde eskertkish taqta ashylǵanda arnaıy shaqyrýmen baryp qaıtty. Atamyzdyń aty qaıta jańǵyra bastaǵanyna qatty qýan­dy. Qazir baqılyq bolǵan. Murat jáne Janat degen eki uly bar. О́zim áke jolymen 1966 jyly Polı­teh­nı­kalyq ınstıtýttyń geologııalyq-barlaý fakýltetin bitirdim. 10 jyl Qazaqstanda, odan keıin 20 jyl Iаkýtııada jumys istedim. 1996 jyldan beri Almatydamyn. Jekemenshik kompanııada geologpyn. ...Iá, osydan 100 jyl buryn qazaq tilinde «Qazaqstan» gazetin shyǵarǵan ardager azamat Eleýsin Buırınniń búgingi táýelsiz Qa­zaqstan­nyń bas gazetiniń Almatydaǵy ordasyna kelgen nemeresi osylaısha syr shertedi. Iá, hal­qy­nyń bolashaǵyna qyzmet etken Buırınniń de, bas­qalarynyń da eńbegi zor. Biraq, biz osy ara­da sol aqjoltaı, aq tilekti izashar gazet «Qazaq­stannyń» redaktory týraly aıtpaq­pyz. Sol kisiniń esimi el esinde saqtalyp, qas­terlense eken deımiz. 1997 jyly «Egemende» aıtylǵan bir bazyna tilekten keıin keler jy­ly Oralda E.Buırın jumys istep, gazet shy­ǵar­ǵan úıde eskertkish-taqta ashylǵan bola­tyn. Endigi jerde alǵashqy «Qazaqstan» gaze­tiniń redaktory atyn­da basylymdar basshy­la­rynyń, jalpy jýrna­lısterdiń júldeli syı­lyǵy taǵaıyndalsa, BAQ-tar arasyndaǵy konkýrstar uıymdas­ty­rylsa, týǵan jerinde de esimin este qaldyrý sharalary oılastyrylsa, quba-qup bolar edi demekpiz.Sol asyl jádiger «Qazaqstan» gazeti men ony shyǵarýshylar ha­qynda derekti fılm tú­sirý de suranyp turǵandaı. Bir anyqtap alatyn jaı, gazettiń birinshi nómiriniń shyqqan kúni eki túrli aıtylyp júrgen kórinedi. «Qazaq ensıklopedııasynda» berilgen maqalada «Qazaqstan» gazetiniń al­ǵash shyqqan kúni 1911 jyldyń 16 naýryzy dep kórsetilipti. Biraq gazettiń fırmasynan «№1 (10 mart 1911 g.)» degen jazý ba­dy­raıyp anyq kórinip tur. Biz osy jóninde jýrnalıstıka salasyndaǵy belgili ǵalym, qaı­ratker, «Qazaq ensıklopedııasynyń» bas dı­rektory Baýyrjan Jaqypqa habarlasyp edik, ol: «Qazaq jýrnalıstıkasynyń úlken tul­ǵa­ly ustazdary Haıyrjan Bekhojın, Beısenbaı Ken­jebaev, Taýman Amandosov, Temirbek Qo­jakeev, Zeınolla Turarbekov syndy aǵala­ry­myzdyń bári «Qazaqstan» gazeti shyqqan kún 16 naýryz dep aıtyp ta, jazyp ta ketti. Soǵan toqtaǵanymyz jón shyǵar» dedi. Olaı bolsa, qasterli «Qazaqstan» gazeti týraly us­tazdar sózin biz de ulaǵatqa alǵandy jón kórdik. Qorǵanbek AMANJOL. Sýretterdi túsirgen Iýrıı BEKKER.