Erkindik bergen ókilettilik aıasynda

Mine, talaı-talaı «tar jol, taıǵaq keshýlerdi» basy­nan keshirgen keńpeıil hal­qy­myz, jaısań da jomart jur­tymyz óziniń ǵasyrlar boıy ańsaǵan asyl táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵyna qadam basty. Táýelsizdik! Osy bir jalǵyz aýyz  sózdiń astaryna qanshama qymbat ta qasıetti uǵym syıyp tur de­seńizshi! Onyń astaryn­da «myń ólip, myń tirilgen» dana hal­qymyzdyń asyl ar­many, mu­rat­ty múddesi, azat­tyq ańsa­ǵan ata-babalardyń kúres joly ja­tyr. «Bola­shaq­tyń irgesin birge qalaımyz» atty bıylǵy Joldaýda mereı­toıymyzdyń urany – «Beıbitshilik pen jasam­paz­dyq­tyń 20 jyly» dep aıryq­sha dál atap kórsetilgen. Iá, elimiz erkindik alyp, óz qoly óz aýzyna jetken osy jıyrma jyl ishinde qazaq jur­ty ótken tarıh tolqyndarynda esh­qashan qol jetkizip kórme­gen as­qarly asýlar men bıik mejelerge shyqty. Tórtkúl dúnıe qazaq degen halyqty ta­nyp, jas táýelsiz memleketimiz órkenıet shoǵy­ryn­daǵy shoq­tyq­ty elderdiń qata­rynan laı­­yqty ornyn aldy. Bas­qa­syn bylaı qoıǵannyń ózinde, ótken jyly tórt muhıttyń ara­ly­ǵyndaǵy aıtýly 56 mem­leket­tiń basyn biriktirgen mártebeli uıym – EQYU-ǵa tórelik aı­typ, tarıh shejiresinen aı­shyq­ty or­nyn alatyn Astana Deklara­sııa­syn qabyldatty. Jol­daýda atap kórsetilgenin­deı, «Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan joly­nyń – BOS­TANDYQ, BIRLIK, TU­RAQ­TYLYQ, О́RKENDEÝ sekildi arqaýlyq qundy­lyq­tary qa­lyp­tastyryldy». Osy jyldar ishinde eko­no­mıkamyz ǵaryshty qarqynmen damyp, halqymyzdyń demo­kr­at­ııalyq órkendeýiniń alǵy­shart­tary da jasaldy. Jergilikti ózin-ózi basqarý ınstı­týttary qurylyp, jergilikti máslıhat­tarǵa úlken ókiletti­lik berildi. Mine, osyndaı úr­­disterde  Aqmo­la oblys­tyq más­­lıhaty da óziniń kelbetin qalyptastyryp, óńir­lik damý baspaldaqtarynda ha­lyqtyń úni men múddesin aıqyndaýda eleýli qoltań­ba­syn qalyptas­ty­ryp keledi. Aqmola oblysynyń halyq qalaýlylary táýelsizdigimizdiń jıyrma jyldyǵynda jetken jetistikterdi baıandy etý jo­lynda óz saılaýshylarymen turaqty baılanysyn nyǵaıta otyryp, bılik baspaldaq­ta­ryn­da olardyń úni kómeski­len­beýi úshin qoldan kelgenniń bárin jasaýda. Tek ótken jyldyń ózinde ǵana oblystyq máslı­hattyń depýtattary jer-jer­lerdi aralap, saılaýshylar­men 327 kezdesýler jáne jı­nalys­tar ótkizdi. Saılaýshy­lardyń 664 ótinishi qaralyp, 600-den astam turǵyn depýtat­tardyń qa­byldaýlarynda bol­dy. Tur­ǵyndardyń ótinishi boıynsha jergilikti bıliktiń tıisti sheshim qabyldaýy úshin 197 óti­nish-shaǵymdar jol­dandy. Oblystyq máslıhattyń dás­túr­li kezdesýleri men júz­desý­le­rin­de saılaýshylar tur­ǵyn­dar­ǵa medısınalyq qyzmet kór­setý, eldi mekenderdi sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý, tur­ǵyn úı-kom­mý­naldyq sharýa­shy­lyqtyń qyz­metin jetildirý, jer telimderine baılanysty óti­nish­ter, zeınet­aqy­men qamtý, jas­tar­dy ju­mys­qa or­nalastyrý, kó­lik joldaryn jón­deý, qoǵamdyq kóliktiń ju­mysyn ret­teý má­se­lelerin kó­te­redi. So­ny­men qa­tar, máslı­hat­tyń tur­ǵyn­­darmen júrgizetin ju­mysy ba­rysynda eldi mekenderdi kórik­ten­dirý jáne kógaldandyrý, laýa­zym­dy qyz­metkerlerdiń ju­my­synda oryn alǵan kemshilikter já­ne az qamtamasyz etilgen tur­ǵyn­darǵa materıaldyq kómek kór­setý máseleleri de jıi sóz bolady. Osyndaı kókeıkesti máse­le­ler­di sheshý halyq qalaý­ly­la­ry­­nyń kúndelikti jumysynda ózek­ti oryn alady. Túptep kelgende, mu­nyń bári táýel­siz­di­gi­mizdiń 20 jyl­dyǵynda tuǵyrǵa shyǵaryp otyr­ǵan halqy­myz­dyń turmys­tyq-áleýmettik jaǵ­daıyn jaq­sar­typ, erteńgi jar­qyn bolashaqqa bastaıtyn sara baǵyt ekendigi belgili. Ob­lys­tyq máslıhat depý­tat­tary­nyń tikeleı aralasýymen ob­ly­sy­myzdyń eldi mekenderine aýyz sý tartý máselesi tu­raq­ty kó­te­r­i­lip keledi. El ekono­mıkasy áleýe­tiniń jarqyn bir kó­rini­sin­deı 2011 jyly oblys orta­ly­ǵynyń sýmen jabdyqtaý júıesin qaıta jaraqtandyrý maq­­­satynda res­pýb­lıkalyq bıýdjetten 2,6 mıl­lıard teńge qarjy bólinip otyr. О́tkenge qansha emeksý ja­sa­saq ta budan buryn Kók­she­taý qala­sy­nyń sý taratý júıesin qaı­ta qu­rý­ǵa mundaı qar­jy bóli­nip kór­gen joq. Osy­nyń bári bú­ginde 20 jyldyq me­je­sine qa­dam basqan el táýel­siz­di­giniń jemisi ekendigi daýsyz. О́z saılaýshylarynyń ama­na­­ty boıynsha Stepnogor qala­sy­nan saılanǵan depýtattar Zavodskoı, Aqsý, Shańtóbe jáne Novokranshtant kentteriniń sý taratý jelilerin jań­­ǵyrtý týra­ly úne­mi másele kó­te­rip keledi. Osyǵan baıla­nysty bıyl­ǵy jy­ly osy eldi mekenderdiń sý taratý jelilerin ja­­ńar­tý maqsatynda keshendi baǵ­dar­­lama qa­­byl­dandy. Ob­lys­­­tyq más­­­lı­hat­tyń de­pý­tat­tary V.Pod­­­mankova jáne I.Jan­­­­ǵor­a­­z­ov­tardyń jigerli is-shara­lary­nyń nátı­je­sinde Step­nogor qa­la­syndaǵy №6 mektep-gım­nazııa­nyń ǵımaratyna jáne Arshaly aýdany Sa­ry­oba orta mektebine kúrdeli jóndeý ju­mys­tary júr­gizil­di. Ast­rahan aý­da­ny­nan saı­lan­ǵan ha­lyq qa­laý­ly­sy D.Sa­ǵada­tova­nyń taban­dy­ly­ǵy­nyń arqa­syn­da Ze­len­nyı aýylyn elektr qýa­ty­men qam­tamasyz etýge 12,2 mıllıon teń­­ge qarjy bólinip, Ast­ra­hanka aýy­­lynda ardagerlerge qyzmet kór­­setetin áleýmettik dú­ken ashyldy. Táýelsizdik pen demokratııa bir-birine tikeleı baılanysty uǵym bolmasa da birinsiz biri ór­ken­de­meı­tin qanattas qubylys ekendigi daýsyz. Osy oraıda d­e­mo­kratııany damytýǵa jergilikti ózin-ózi bas­qarýdy jaqsartýdyń, jergilikti más­­lıhattardyń óki­let­tiligin art­tyrýdyń ólsheýsiz yq­paly bola­tyn­dyǵy talas tý­dyr­maıtyn shyn­dyq. Búginde ob­lystyq máslıhat depý­ta­t­tary­nyń tikeleı aralasýy­men is júzi­ne asyrylyp jatqan áleýmettik máseleler sonyń aıqyn dáleli bol­sa kerek. Halyq qalaý­ly­lary­nyń úni bılik organdaryna áser etip, yqpaldy sharalardyń is jú­zine asyrylýy da sol táýel­sizdik bergen ókilettiktiń arqasy. Má­se­len, Aqmola oblysynyń orta­ly­ǵy bolǵan jyldar ishinde Kók­she­taý qalasynyń adam tanymastaı ózgerýi sol el qol jetkizgen er­kin­diktiń nátıjesi. Kókshetaý qa­la­syn kóriktendirý men abat­tan­dyrýǵa tórtkúl dúnıeni tizerletken keshegi álemdik qarjy-eko­no­mıkalyq daǵ­da­rys kezeńiniń ózin­de «Jol kar­tasy» aıasynda 1,3 mıllıard teńge qarjy jumsaldy. Qalany kórik­ten­dirý men abat­tan­dyrý úshin eki jyl ishinde eshqa­shan mundaı qar­jy bólingen emes. Kók­shetaý kóshe­lerin jón­­deý já­ne kógal­dan­dy­rý úshin 2011 jyly taǵy da memlekettik bıýdjetten 900 mıllıon teńge qarjy qa­ras­tyry­lyp otyr. О́ńirden saı­lan­ǵan depýtattar S.Elý­­baeva, G.Marchenkovalardyń bastama­sy­men sońǵy jyldary ob­lystyq ki­taphanany búgingi zaman ta­la­by­na saı kompıýterlik qon­dy­­ǵy­larmen jabdyqtaý tur­ǵy­synda keshendi jumys at­qa­ryl­dy. Sol sııaqty halyq qa­laý­ly­lary­nyń yq­­­pa­ly men qalalyq saıa­baqty qaıta jab­dyq­taý, qala­lyq kom­mý­naldyq kásip­oryn­dar­dyń jar­ǵy­lyq kapı­ta­lyn qor­lan­dyrý tur­­­ǵysynda aıtarlyq­taı jumys­tar at­qaryldy. Qazaq­tyń kórkem de kó­rikti óńir­leriniń biri – shejireli Kókshetaýdy kór­keıtý qaı kezeńde bolsa da qazaq azamat­ta­ry úshin muratty maqsat bol­ǵandyǵy anyq. Eńbekshilder aýda­ny­nan saı­lan­ǵan ha­lyq qalaýlysy K.Ádıet­ovanyń tikeleı aralasýymen soń­ǵy jyldary osy aýdannyń Nevskoe, Mamaı jáne An­dyqoja bat­yr aýyl­daryn sapaly aýyz sýmen qamta­ma­syz etý máselesi sheshim tap­ty. Sol sııaqty osy aýdan aýma­ǵyn­daǵy Stepnıak – Makın baǵy­tyn­daǵy ob­lystyq dárejedegi jol kúrdeli jón­deýden ótkizildi. Ob­lystyq más­lıhat depýtat­tary­nyń belsendi aralasýynyń nátı­je­sinde oblysy­myz ótken jyly bolǵan Qyzyl­aǵash aýylynyń qa­siretine jana­shyrlyq kómek kór­setti. Depýtattar ózderiniń jeke qarjysy esebinen 524 myń teńge aýdarsa, máslıhat depýtattary bas­­qaratyn oblystaǵy kásip­oryn­dar Qyzylaǵash aýylynyń turǵyn­dary­na kómek retinde 4,5 mıllıon teńge qarjy aýdardy. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq shejireli sherý jolynda eli­miz­diń barlyq óńirleriniń eko­no­mı­kasy eleýli damý bıigine shyq­qa­ny belgili. Bul úrdisten Aqmola obly­sy­nyń ekonomıkasy da syrt qal­ǵan joq. Sońǵy 10 jyl­da óńir­degi ónim óndirý kólemi 6,8 esege ósip, 562 mıllıard teńgege jetti. Jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 640 dollardan 5200 dollarǵa nemese 8 esege artty. Memlekettik úde­me­li ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasyn júzege asy­rý aıa­synda óner­kásip ónim­deri­niń kó­le­mi 175 mıllıard teń­gege jetip, 2009 jylmen sa­lys­tyrǵanda 46 mıllıard teńge ósimdi qamtamasyz etti. Indýs­trııa­landyrý kartasy sheń­be­rin­de 2010 jyly jalpy quny 74 mıllıard teńge bolatyn 14 ny­san paıdalanýǵa berildi. Aq­mo­la oblysynyń altyn ón­dirý ká­siporyndarynda Qazaq­stan­da teń­­desi joq tehnologııa qol­da­ny­la bastady. Byltyr «Al­tyn­taý – Kókshetaý» altyn aıyrý fabrı­ka­synda 4 tonna altyn ón­dirilse, bıyl 15 ton­nalyq deń­geıge qol jetkizetin jobalyq qýat iske qo­sylmaq. Al bul óz kezeginde Aq­mo­la ob­lysynyń al­tyn óndirýde res­pýblı­kamyz­da birinshi oryn­ǵa shyǵýyna, Qa­zaqstannyń álem­degi altyn ón­diretin jetekshi 15 mem­lekettiń qataryna qo­sylýyna múm­kindik beredi. Údemeli ındýstrııalyq-ın­no­­va­­sııalyq baǵdarlama aıasyn­da aq­molalyqtar Astananyń azyq-túlik beldeýin jasaý maq­satynda 1 jyl ishinde jalpy quny 7 mıllıard teńgeni qu­raı­­tyn 13 jo­ba­ny júzege asyr­dy. Obly­symyz ótken jyly 96,5 myń tonna et, 453 myń tonna sút, 443 mıllıon dana jumyrt­qa óndirip, elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtama­syz etýge ólsheýsiz úles qosty. Árıne, táýelsizdik jyl­da­ryn­­da qol jetkizgen jetistikterdi baıan­dy ete otyryp, demo­kra­tııa­ny damytýda jergilikti ózin-ózi basqarýdy jaq­sartýdyń kóp ma­ńyzy bar. Bul rette oblystyq más­lıhattarǵa júkte­letin jaýapkershilik jú­gi zor. Sebebi, adam­­dar­dyń kúndelikti tur­mys-tirshi­li­gine qajetti jaı­lardyń bári jer­gilikti jerlerde sheshiledi. Son­­dyqtan oblystyq más­lı­hat­tyń jumysyn óskeleń talap dá­re­jesine kóterip, jergilikti jerlerdegi ókiletti or­gan­­dar­dyń bedelin arttyrý osy 20 jyl ishinde júrip ót­ken joly­myzdyń as­qar­ly belesi bolmaq. Bul maqsatta jergilikti jerlerde atqarylyp jat­qan jumys aýq­y­my aıtar­lyq­taı. Oǵan Aqmola oblys­tyq máslıhatynyń atqaryp jatqan jumystary da aı­shyq­ty dálel bolsa kerek. Bıyl táýelsiz­digimizdiń 20 jyl­dyǵy el ómirin­de eleýli de eren oqıǵa retinde atalyp ótiledi. Biz úshin bul – tek mereı­toı­lyq oqıǵa ǵana emes, sonymen birge, jetistigimizdi de, kemshiligimizdi de saralap, bola­shaq­qa tuǵyrly baǵdar jasaıtyn sheshýshi kezeń. Endeshe, «ju­myla kótergen júk jeńil» degendeı, barlyq qazaqstan­dyq­tar bolyp jarqyn bolashaq jolynda jasampaz eńbekke jumylaıyq. О́mirserik MUSABAEV, Aqmola oblystyq máslıhatynyń hatshysy. Kókshetaý.