Aglomerasııa: Aımaqtyń damýyna qandaı artyqshylyq tán?

Búgingi kúni aglomerasııa uǵymy men termıni eshkimge de tańsyq emes. Ony negizinen ındýstrııalyq aımaqtarǵa tán qubylys deýge bolady. Jeke­legen iri qalanyń tóńireginde toptasatyn aglomerasııa ataýy­nyń aýqymy meılinshe keń. Bul birinshiden, eńbek resýrstary­nyń aýmaqtyq shoǵyrlanýyn sıpat­taı alady. Soǵan sáıkes munda ónerkásip, ınfraqury­lym, densaýlyq saqtaý men bilim berý salalary bir-birimen úılesim­di túrde qatar damı beredi. Mun­daı jaǵymdy jaıt halyqtyń tyǵyz qonystanýyna yqpal jasaı alady. Osy oraıda oǵan qajetti fak­tor­lardyń biri halyq sanynyń sáıkes kelýi desek, bul másele jó­nindegi derekterge salystyrý jasaı ket­kenniń artyqshy­lyǵy bola qoı­mas. Aıta­lyq, toq­sanynshy jyldardyń bas kezin­de Aqtóbe qalasy mańyn­daǵy turǵyn­dardyń sany ke­ńes­tik kezeńdegi mólsher­den ájep­­táýir kemip ketse, jańa myń­­jyldyq­tyń basynda bul kórsetkish birden tez joǵa­ry­lap sala bergen eken. Adamdar ob­lys­tyń bolashaǵy joq aýyl­dary men eldi meken­deri­nen, tipti elimizdegi ózge de óńirler­den ón­di­ristik áleýeti mol qala – Aqtóbege qaraı aǵyl­ǵan. So­nyń nátıjesinde Aqtóbe qala­sy tóńi­re­ginde tutastaı eldi mekender men aýyldar paıda bolǵan. Sonymen birge, oblys or­ta­lyǵynyń ońtústik-batys jaq bóli­ginde jańa shaǵyn aýdandar qurý qajettiligi týyndaǵan. Aqtóbe munaı-gaz sekildi stra­­­tegııalyq shıkizat kózderine jaqyn ornalasýymen de erek­shelene alady. Munyń ózi de aglomerasııa beldeýlerin bekitý­ge úlken múmkindik beredi. Tek munaı men gaz ǵana emes, sondaı-aq, Aqtóbe aýmaǵyndaǵy jer qoınaýy ózge de tabıǵı baı­lyqtarǵa toly. Tek onyń retin taýyp ıgere bilse bolǵany. Ekin­shiden, kólik-logıstıka pro­ble­malary sheshimin tappaǵan jerde myń jerden tyqpalasańyz da, aglomerasııalyq beldeýler bekem bola almaıdy. Qazaqy uǵym­men aıtqanda kókteı solady. Osy oraıda oblys ortaly­ǵy­nyń toǵyz joldyń torabynda ornalasýy onyń aglomerasııaǵa aınalýǵa ábden laıyqty ekenin kórsetedi. Elimizdegi Reseı naryǵyna shyǵatyn qaq­pa­lardyń eń mańyz­dysyn da Aqtóbe aımaǵy quraı­dy. Taǵy bir artyqshylyqtyń tór­kini tómen­degideı. Iаǵnı ońtústik jáne ortalyq aımaq­taǵylar Aqtóbe arqyly Kaspıı teńizi­ne shyǵa alady. Mundaı múmkindik qalanyń júıe túzýshi keshen retindegi ózindik ornyn aıqyn­daı túsedi. Ári bul jazylmaǵan tabıǵı zań­dylyqtaı kórinedi. Árqaısysy túıeniń taba­nyn­daı bolyp keletin osyndaı ar­tyq­shy­lyqtar elimizdiń batys bóligindegi eń iri qala – Aqtóbeniń aıryqsha jedel qarqyn­men damýy­na jol asha alatyny aıan. Árıne, múm­kin­dik­tiń de múmkindigi bar. Sonyń ishinde tabıǵı múmkindikterdiń or­ny bólek. Aqtó­beniń basty ar­tyq­shylyǵy da osy tabıǵı mú­m­­kin­­dikter desek shyndyqtan alshaq kete qoımaspyz. Joǵaryda aıtylǵandaı, óńir­diń strate­gııalyq shıkizat kóz­deri men qazba baılyqtarǵa jaqyn ornalasýy ári aımaqta ener­gııamen qamtylý isi oń jol­ǵa qoıylǵany aglomerasııa men óndiristik keshen qurýǵa bas­ty negiz qalaıdy. Osy turǵy­dan qarastyrǵanda Aqtóbe mu­­naı-gaz hımııasy keshenin qurý­­ǵa ábden laıyqty ekeni esh­qan­­daı talas týǵyzbaıdy. Inves­tı­sııa­lyq qýatty kóterý men aglo­mera­sııalyq tártiptiń basty kilti de osynda bolsa kerek. Indýstrııa men ınnovasııanyń damýy­nyń basty qozǵaýshy kúshi de osy arna­dan tamyr tarta alady. Osy arqyly qazaq­stan­dyq brendke qol jetkizýdiń joldary da jaqyn­daı túsedi. Aglomerasııa termınine bir­jaqtylyq uǵymy múldem jat. Bul rette batystaǵy makro­­óńir bazasynda qoı jáne úıirli jylqy sharýa­shy­lyǵyn damytyp, túıe ósirý isin qolǵa alýǵa da bolady. Aıtalyq, Aqtóbede ótken jyly asyl tuqymdy jylqy sharýa­shylyǵyn órge bastyrý jónin­degi respýblıkalyq palata da qu­ryl­ǵan edi. Bul jóninde gazetimizde sarap­­tamalyq maqala da jazylǵan bolatyn. О́ńir­de mundaı jaǵymdy jańalyqtar az emes. Son­daı-aq, óndiristik keshen quramyna kúzdik dán­di da­qyldar egistigi mólsherin kóbeıtý, ósim­dik sharýa­shylyǵyn jolǵa qoıý, sonymen birge, maı­ly jáne jemdik daqyldardy ósirý jónin­degi máseleler engizilip jatsa, nur ústine nur. Aqtóbe aglomerasııasy ob­lys­tyń alty aýdanyn qamtı­dy. Sondaı-aq, onyń quramyna Aqtóbe qalasy men onyń mańyn­daǵy jetpis eldi meken engizilgen. Osy arada onyń ekeýi Alǵa men Qandyaǵash sekildi shaǵyn qala ári bireýi elimizdegi monoqalalar quramyndaǵy Hromtaý ekenin aıta ketken jón. Búgingi kúni aglomerasııa aýmaǵynda 600 myń­nyń tóńireginde halyq tura­dy. Bul óńirdegi turǵyndar sanynyń 72,5 paıyzy degen sóz. Aqtóbe aglomerasııasynyń al­daǵy atqaratyn is-jospar­laryn oblystyq máslıhat depýtattary 2015 jyldyń 7 tamy­zynda bekitken eken. Mun­da alty baǵytty júzege asy­rýǵa basymdyq berilipti. Búgin­gi kúni oblys ákimdigi aglo­me­ra­sııany damytýdyń keń aýqymdy jumystaryn júr­gizý­de. Bul jóninde Aqtóbe obly­­synyń ákimi Berdibek Sapar­baevtyń ókimine sáıkes arnaıy jumys toby qurylǵan. Onyń quramyna basqarmalar men departamentterdiń basshylary jáne Aqtóbe qalasy men aglo­me­rasııa aýmaǵyndaǵy aýdandardyń ákimderi engizilgen. Atalǵan ju­mys toby ótken jyly Aqtóbe aglomerasııasy damý kartasynyń 2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa jobasyn jasaqtapty. Aglomerasııa talaptary jaǵ­daıyn­da halyqtyń sany udaıy ósip otyrýǵa tıis. Bul jónin­de qan­daı boljamdar jasaý­ǵa bol­ady? Ulttyq ekono­mı­ka mı­nıstrligi mamandary­nyń buǵan deıingi málimdeýine qa­ra­ǵan­da, túpkilikti jaǵ­daı­da jáne bolashaqta Aqtóbe aglo­me­ra­sııa­synyń demo­gra­fııa­lyq damý ındeksi 1mıl­lıon 300 myń adamǵa jetkizilmek. Ári Aq­tóbe elimizdiń basty kólik-lo­gıs­tıka ortalyǵynyń jáne me­tal­lýrgııa, qurylys sala­lary­­nyń biri retind­e qarqyndy túr­de da­my­maq. Munda aglo­­me­ra­sııa­nyń ár tarapty ári ár tar­maq­ty ta­lap­­taryna sáıkes elimiz­diń tutastaı batys óńir­­lerine medısınalyq qyzmet kórsete­tin ortalyq iske qosyl­maq. Osy oraıda jer­gilikti at­qarý­shy organdarǵa júktelgen jaýap­kershilik júgi de salmaqty bola túspek. Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan» Aqtóbe oblysy