Jumyspen qamtýdyń jańa strategııasy

HALYQTY JOSPARLY QONYSTANDYRÝDYŃ QYRLARYN DA AIQYNDAIDY Memleket basshysy óz Joldaýynda Qazaqstan halqynyń ómir súrý sapasyn arttyrý jóninde Úkimetke birqatar naqty tapsyrmalar bere kele halyqty jumyspen qamtýdyń túbegeıli jańa strategııasyn ázirleý mindetin júktegen bolatyn. Úkimet osyǵan sáıkes Jumys­pen qamtýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan jańa baǵdarlamasyn jasap, qabyldady. Bul baǵdarlama ústimizdegi jyldyń 1 shildesinen bastap iske asyryla bastaıdy. Baǵdarlamany júzege asyrýdyń jol­dary men tetikteri qazirgi kúni egjeı-tegjeıli pysyqtalý ústinde. Oǵan qa­jetti barlyq normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ústimizdegi jyldyń 1 mamyryna deıin qabyldaý josparlanǵan. Naýryzdyń sońyndaǵy Úkimet oty­rysynda baǵdarlamany júzege asyrý­dyń negizgi sharalary taǵy da qaraldy. Olar jaıyn­da Eńbek jáne halyqty áleý­mettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdi­halyqova baıandady. Sonymen bul baǵdarlama halyqqa ne beredi? Odan aýyl adamdary, ásirese, ondaǵy jumyssyz adamdar ne kúte alady? Úkimet qabyldaǵan jańa baǵdar­lama jobasyna jáne qolymyzda bar derekterge súıene otyryp osy týraly áńgime qozǵamaqpyz. Halyqty jumyspen qamtýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan baǵdarla­masy­nyń negizgi maqsaty – jumyssyzdar sanyn azaıtý, olardyń turaqty jáne nátıjeli jumys oryndaryna ıe bolýy­na járdemdesý arqyly halyqtyń taby­syn arttyrý bolyp tabylady. Osyǵan qol jetkizý úshin Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi men basqa da memlekettik organdardyń aldyna mynadaı sharalardy júzege asyrý mindeti qoıylyp otyr: Birinshiden, óz betinshe jumyspen aınalysýshylardy, jumyssyzdardy já­ne tabysy az adamdardy anyqtap, olardy jumyspen qamtýdyń belsendi baǵdarlamalaryna tartý. Ekinshiden, elimizdi ındýstrııalan­dyrý baǵdarlamalaryn júzege asyrý úshin kadrlar áleýetin damytý. Úshinshiden, elimizdiń ataýly áleý­mettik kómek kórsetý júıesin aldyǵa qoıylyp otyrǵan jańa mindetter aıasynda jetildirý. Sóz bolyp otyrǵan osy máseleler eskerile kele jumyspen qamtý baǵdarla­masyn iske asyrý úshin birinshi kezekte halyqty oqytýǵa, jumysqa ornalasty­rýǵa, turǵylyqty jeri boıynsha óziniń jeke isin ashýdy uıymdastyryp, osy iske járdemdesýge mán beriledi, al mundaı múmkindikter bolmaǵan jaǵdaıda, ekono­mıkalyq ósý ortalyqtaryna óz erkimen kóshýlerine qolaıly ahýal týdyrylady. Baǵdarlamadaǵy sharalardy júzege asyrý negizgi úsh baǵyt boıynsha júrgi­ziledi. Birinshi baǵyt. О́z betinshe jumys­pen aınalysýshylardy, jumyssyzdardy já­ne tabysy az adamdardy oqytý jáne eńbek rynogynda olardyń jumysqa ornalasýyna járdemdesý. Ekinshi baǵyt. Aýylda kásipkerlikti damytýǵa járdemdesý. Úshinshi baǵyt. Eńbek resýrstary­nyń utqyrlyǵyn arttyrý. Baǵdarlamany júzege asyrý basta­latyn 2011 jyl – qanatqaqty kezeń bolyp esepteledi. Osy jyly baǵdar­lamany iske asyrýdyń tetikteri naqty­lanyp, olar quqyqtyq turǵydan, ıaǵnı zańdyq negizdermen qamtamasyz etiledi. Ekinshi kezeń 2012-2015 jyldardy, úshinshi kezeń 2016-2020 jyldardy qam­tıdy. Bul kezeńderde baǵdarlamany júzege asyrý júıeli jolǵa túsip, pár­mendi sıpatqa ıe bolýy tıis. Qazirgi kúni Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi baǵdar­lamany iske asyrý úshin normatıvtik-quqyqtyq bazany jetildirý jónindegi jumystardy jalǵastyrýda. Osy boıyn­sha baǵdarlamaǵa qatysýshylar­dyń ózara mindettemeleri aıqyndaldy. Ol mindetter áleýmettik kelisim-sharttar jasasý arqyly bekitiledi. Kóp uzamaı Indýs­trııalandyrý kartasyndaǵy jobalar men «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdar­lamasyndaǵy sharalar negizinde paıda bolǵan jáne jańadan qurylatyn jumys oryndaryn naqty paıdalaný úshin aǵymdaǵy jáne perspektıvalyq jumys oryndarynyń avtomattandy­ryl­ǵan de­rek­qory jumys isteı bastaıdy. Baǵdarlamanyń birinshi baǵyty aza­mat­tardyń turǵylyqty jeri boıynsha jumysqa ornalasýyna járdemdesý arqyly olardyń jumyspen turaqty jáne nátıjeli qamtylýyn qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Bul baǵyt óz betinshe jumyspen aınalysýshylar, jumyssyz­dar jáne tabysy az adamdardy qamtı­tyn bolady. Baǵdarlamaǵa qatysýdyń basym múm­kindikteri aýyl jastaryna beriledi. Birinshi baǵytqa qatysýshylarǵa memlekettik qoldaýdyń mynadaı túrleri kórsetiletin bolady: kásiptik daıarlaý, qaıta daıarlaý jáne biliktiligin arttyrý kýrstaryna tegin joldamalar beriledi jáne oqý ornyna jetkenge deıingi jolaqy shyǵyndary sýbsıdııalanady; Laıyqty bos jumys oryndary izdestiriledi jáne jumysqa, onyń ishinde áleý­mettik jumys oryndaryna orna­lasýyna járdem kórsetiledi; jumysqa psıhologııalyq beıimdeý sharalary uıymdastyrylady. Bul sharalardy iske asyrý tetikteri tómendegideı. Baǵdarlamanyń áleýetti qatysýshy­lary qujattardyń qajetti tizbesin usy­na otyryp, baǵdarlamaǵa qatysý týraly ótinishpen jergilikti jumyspen qamtý organdaryna ótinish bildiredi. Jergilikti jumyspen qamtý organ­dary berilgen ótinishterdiń negizinde yqtımal degen qatysýshylardyń tizimin qalyptastyrady. Qalyptastyrylǵan tizimder men yq­tımal qatysýshylar týraly málimetter aýdandyq (qalalyq) komıssııalardyń qaraýyna jiberiledi. Usynylǵan qujattardy qaraý nátı­jesi boıynsha komıssııa músheleri ótinish berýshilerdi baǵdarlamaǵa qaty­sýshylar qataryna qosý nemese ótinish berýshi baǵdarlamanyń birinshi baǵy­tyna qatysý ólshemderine sáıkes kelmedi dep tapqan jaǵdaıda, odan bas tartý týraly sheshim qabyldaıdy. Aýdandyq komıssııa otyrystary hattamalarynyń kóshirmeleri jergilikti jumyspen qamtý organdaryna jiberiledi. Baǵdarlamanyń yqtımal qatysý­shy­laryn anyqtaý men ótinish ıesin baǵ­darlamaǵa qosý jóninde sheshim aýdan­dyq (qalalyq) deńgeıde qabyldanatyn bolady. Baǵdarlamanyń árbir qatysýshysy­men jumysqa ornalasýdy qosa alǵanda, ózara mindettemeler týraly shart bolyp tabylatyn áleýmettik kelisim-shart jasalady. Eger baǵdarlamaǵa qatysýshy kásip­tik oqýdy aıaqtaǵannan keıin jumysqa ornalasa almasa, oǵan baǵdarlamanyń ekinshi nemese úshinshi baǵyttaryna qatysý usynylady. Ekinshi baǵyttyń maqsaty – jeke isin uıymdastyrý arqyly azamattardyń ekonomıkalyq belsendiligin arttyrý bo­lyp tabylady. Jeke isin uıymdastyrýdy qalaıtyn jáne oǵan múm­kin­digi bar azamattar baǵdarlamanyń qa­ty­sýshylary bola alady. Sonyń ishinde jeke isin aýylda uıymdastyrýdy qalaıtyndar negizgi nazarǵa alynady, ıaǵnı olarǵa basym­dyq beriletin bo­lady. Osy baǵyt boıynsha baǵdar­la­maǵa qatysýshyǵa konsýltasııalyq qyz­met kórsetý; ká­sipkerlik negizderin oqytý; shaǵyn nesıe berý; jetispeıtin ınjenerlik-kom­mýnıkasııalyq ınfra­qu­rylym­dardy damytý jáne jaılastyrý sekildi memlekettik qoldaý túrleri kórsetiledi. Endi osynyń ishinde shaǵyn nesıe berý máselesine keleıik. Shaǵyn nesıe berý – aýyldaǵy kásipkerlikti qoldaýdyń negizgi tetigi bolyp tabylady. Ol qaıtarymdylyq negizinde 3 mln. teńgege deıingi kólemde 5 jyldan aspaıtyn merzimge beriledi. Eskerte ketetin bir jaǵdaı, shaǵyn nesıe tutynýshylyq maqsattarǵa, basqa kredıtterdi óteýge jáne jyljymaıtyn turǵyn úı alýǵa berilmeıdi, tek qana jeke isin uıymdastyrý nemese keńeıtý úshin beriledi. Bul nesıeniń bir ar­tyqshylyǵy – ony alýshyǵa kredıt boıynsha paıyzdardy tóleý jáne negizgi qaryzdy óteý boıynsha on segiz aıǵa deıingi merzimge jeńildikti kezeń usyny­lady. Al ony alýshy úshin shaǵyn nesıe boıynsha jyldyq tıimdi paıyzdyq stav­kany óńirlik komıssııamen kelise otyryp, ýákiletti óńirlik uıym belgileıdi. Shaǵyn nesıe berýdi júzege asyra­tyn mıkroqarjy uıymdaryn irikteý isin jergilikti atqarýshy organdar arqyly ýákiletti organ konkýrstyq negizde júrgizedi. Onyń joldary tómendegideı. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi jergilikti atqarýshy organǵa bıýdjettik kredıt beredi. Jergilikti atqarýshy organ shaǵyn nesıe berýdi uıymdastyrý jónindegi ýákiletti óńirlik uıymdy ózi aıqyn­daıdy. Ýákiletti óńirlik uıym mıkroqarjy uıymdaryna kredıt berýdiń belgilengen erejesine sáıkes baǵdarlamaǵa qatysa alatyn mıkroqarjy uıymdaryn irikteý boıynsha ashyq konkýrs ótkizedi. Ýákiletti óńirlik uıym men mıkroqarjy uıymdary arasyn­da kredıt berý týraly kelisim-shart jasalady. Sonan keıin baryp baǵdarla­ma­nyń ekinshi baǵytyna qosyl­ǵan adamdar jergilikti jumys­pen qamtý organynyń joldaýy boıynsha shaǵyn nesıe alý týraly baǵdarlamaǵa qatysýshy mıkroqarjy uıymyna ótinish bildiredi. Mıkroqarjy uıymy jobaǵa baǵalaý júrgizedi jáne qarjylandyrý múmkin­digi (nemese múmkin emes ekeni) týraly sheshim qabyldaıdy. Oń baǵa alǵan jobalar boıynsha qarjylandyrý osy baǵdarlamada kóz­del­gen sharttarǵa, sondaı-aq Úkimet bekitken mıkroqarjy uıymdaryna kredıt berý erejesine sáıkes júzege asy­rylady. Al aýyldaǵy kásipkerlik nysandary men sýbektileri qoldanyp júrgen ınfraqurylymdaryna (ıaǵnı, telefon jáne elektr júıeleriniń qubyrlary, jylý jáne sýmen jabdyqtaý) qosymsha ınjenerlik-kommýnıkasııalyq ınfra­qu­rylymdar júrgizý qajet bolǵan jaǵ­daıda, bul shyǵystardy eger ol nysan­dar eldi mekendi salý josparyna sáıkes bolsa, memleket ózine ala alady. Onyń quny bıznes jobanyń quny­nan aspaýy kerek. Eger jumys izdeýshiniń joǵarydaǵy eki baǵytqa qosylýǵa múmkindigi bol­maǵan jaǵdaıda oǵan baǵdarlamanyń úshinshi baǵyty usynylady. Bul baǵyt jumys izdeýshini ekonomıkalyq áleýeti tómen eldi mekenderden ekonomıkalyq ósý ortalyqtaryna óz erkimen kóshýine járdemdesý maqsatyn kózdeıdi. Kóshirý bir aýdannyń ishinde nemese bir oblys ishinde (bir aýdannan ekinshi bir aýdanǵa) júrgizilýi múmkin. Bul baǵytqa qaty­sýdyń basym quqyǵy kóbinese aýyl jastaryna beriletin bolady. Qonys aýdarýǵa qatysýshylar úshin, shamamen alǵanda, tómendegideı ólshemder belgilenedi. Qatysýshy óz betinshe jumyspen aına­lysýshy nemese jumyssyz nemese eńbekke jaramdy, biraq tabysy az (aılyq jıyntyq tabysy birge turatyn otbasy músheleriniń árqaısysyna shaq­qanda eń tómen kúnkóris deńgeıinen as­paıtyn) adam bolýy jáne ekonomıkalyq áleýeti tómen eldi mekenderde turýy tıis. Eńbek rynogyndaǵy naqty jaǵdaı­lar eskerile otyryp, jańa jerdegi jumystar vahtalyq ádispen uıym­dastyrylýy da múmkin. Mundaı jaǵdaıda baǵdarlamanyń osy baǵytyna qosylýshyǵa qonys aý­darýǵa sýbsıdııa berý; satyp alý múm­kindigimen, úlgilik jalǵa beriletin tur­ǵyn úı berý; osy baǵdarlama sheń­berinde jańa turǵylyqty jerinde qaıta daıarlaý kýrstarynan ótý; jańa jaǵdaıǵa psıho­logııalyq beıimdeý sekildi memlekettik qoldaý túrleri usynylatyn bolady. Barlyq baǵyttar boıynsha memlekettik qoldaý túrleri men olardy usyný tár­tibi qazirgi ýaqytta Eńbek jáne ha­lyq­ty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi ázir­lep jatqan erejede tolyq qam­tyl­ady. Jalǵa beriletin úlgilik turǵyn úı jáne áleýmettik ınfraqurylym qury­lysymen tikeleı jergilikti atqarýshy organdar aınalysatyn bolady. О́ńirler ákimderiniń usynystaryn eskere otyryp, erterekte bastalǵan nemese bos turǵan nysandardardy jón­deýdi aıaqtaý múmkindigi qarastyrylady. Jumys izdeýshi jańa jerge kósh­kennen keıin baǵdarlamanyń birinshi nemese ekinshi baǵyttaryna qatysa alady. Baǵdarlamanyń osy bóligi qazir aýyldarda jumyssyz júrgen kóptegen adamdardyń qyzyǵýshylyǵyn oıatýy múmkin. Osy jaǵdaıdy eskere otyryp, bul úderistiń qalaısha júzege asyry­latyndyǵy týraly baıandaı keteıik. Eger jumys izdeýshi ekonomıkalyq áleýeti tómen eldi mekende turatyn bolsa jáne ony baǵdarlamanyń birinshi jáne ekinshi baǵyttary sheńberinde ju­myspen qamtamasyz etý múmkindigi bolmasa, ol jergilikti jumyspen qamtý organyna erejede belgilengen qujattar tizbesin qosa otyryp, qonys aýdarýǵa ótinish bere alady. Jergilikti jumyspen qamtý organy baǵdarlamanyń úshinshi baǵytyna qaty­sýǵa berilgen qujattardy irikteý ólshe­mine sáıkes qaraıdy, qonys aýdarýdyń yqtımal joldaryn ótinish berýshimen kelisedi jáne kóshetin jerine baıla­nysty qujattardy óńirlik nemese aý­dandyq (qalalyq) komıssııaǵa jol­daıdy. О́ńirlik nemese aýdandyq (qalalyq) komıssııa ótinish bildirýshilerdi baǵdar­lamaǵa qatysýshylardyń tizimine engizý týraly sheshim qabyldaıdy, ne engizýden bas tartady jáne sheshimdi jergilikti jumyspen qamtý organyna jiberedi. Qonys aýdarý bir oblys sheginde, ıaǵnı bir aýdannan basqa aýdanǵa júzege asyrylatyn jaǵdaıda, aýdandyq komıssııa áleýetti qatysýshylardyń tizimin baǵ­darlamaǵa qatysýshylardyń jalpy tizimine qosýdy kelisý jáne qalyptas­ty­rý úshin óńirlik komıssııaǵa joldaıdy. О́ńirlik komıssııa azamattar men oral­mandardy baǵdarlamanyń atalǵan ba­ǵyt­taryna qatysýshylar qataryna qosý jóninde túpkilikti sheshim shyǵara­dy jáne tıisti aqparatty aýdandyq komıssııalar men jergilikti jumyspen qamtý organdaryna jiberedi. Baǵdarlamany iske asyrýdy basqarý joǵarydan tómen basqarý qurylymyna ıe bolady, onyń quramyna Úkimet janyndaǵy vedomstvoaralyq komıssııa men oblystyq jáne aýdandyq deńgeıdegi komıssııalar kiredi. Baǵdarlamanyń osy bóligin tıimdi iske asyrý úshin qazirgi kúnderi aýdandyq (qalalyq) deńgeıde halyqty jumyspen qamtý ortalyqtaryn qurý máselesi qarastyrylyp,  josparlaný ústinde. Halyqty jumyspen qamtýdyń pers­pek­tıvalyq máseleleleri týraly ázirge bizge belgili bolǵan málimetterdiń bir parasy osyndaı. Bálkim aldaǵy ómir oǵan óziniń jańalyqtaryn qosar, tek jaqsylyq jaǵy mol bolsyn degen tilektemiz. Jalpy, baǵdarlamany naqty júzege asyrý, onda belgilengen baǵyttardy iske qosý bastalar tusta bul jaıynda áli talaı áńgi­melenetin bolady. Kóp má­sele baǵdarlamaǵa qatysa­tyn halyqtyń erik-jigeri­niń nátıjesinde sheshimin tabatyndyǵy aıqyn. Son­dyqtan baǵdarlama má­nisin túsindirý baǵytyn­daǵy nasıhat naýqany beleń alýǵa tıis. Úkimet otyry­synda Premer-Mınıstr Kárim Másimov osy máse­leni erekshe atap kórsetip, tıisti oryndarǵa tapsyr­malar da berdi. Jýyqta «Nur Otan» HDP Ortalyq apparatyndaǵy óziniń saılaýaldy res­pýblıkalyq qoǵamdyq shtabynda saılaý kúni joǵary deńgeıde qoldaý bildirgeni úshin halyqqa arnap aıtqan júrekjardy alǵys sózinde Elbasy memlekettiń alda­ǵy ýaqytta árbir otbasynyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa deıin jetetindigin aıtyp qalǵan edi. Sonyń jaqsy bir nyshanyn biz «Halyqty jumyspen qamtý-2020» baǵdarlamasynyń sóz bolyp otyrǵan úsh baǵytynan kórip otyrmyz. Úkimettiń qazirgi júrgizip jatqan jumystaryna qaraǵanda, ekonomıkamyz damyǵan sa­ıyn memlekettiń áleýmettik salada us­tanǵan saıasaty da barǵan saıyn tereń­dep, qa­natyn keńge jaımaq. Elimizdiń den­saý­lyq saqtaý, bilim berý, halyqty áleý­mettik qorǵaý, eńbekpen qamtý salala­ryna kóp qarjylardyń bólinýi sonyń dáleli. Jańa zaman beınesindegi jańa Qazaqstan, barys beıneli Qazaq­stan osylaısha birte-birte qalyptasyp keledi. Suńǵat ÁLIPBAI.