Sózi ras. Bala kúnde Surymsaıdyń jaǵasynda týyp, Kelestiń laı sýyna shomylyp ósip-aq alystaǵy armandaı Almatyda aýylymyzdyń atyn shyǵaryp turǵan aǵalarymyzdy oılap-oılap qoıatynbyz. Osy aýylda júrip-aq, osy jataǵan mektepte oqyp-aq bolatyn balanyń bola alatynyna senimimizdi ornyqtyrǵan, bilimge qulshyndyrǵan, armanymyzǵa qanat bitirip, alǵa umtyldyrǵan adamdardyń biri Nemat Kelimbetov edi.
Sol Nemat aǵamyz tiri júrse dál búgin seksen jastyń seńgirine kóteriler eken. Bir kezdegi «Kommýnadan» ekenimizdi aıttyq qoı. «Kommýna» fransýzdyń «birlestik, qaýymdastyq» degen sózi. Sondyqtan «kommýnarlardyń» biri retinde osy tusta aǵa jaıynda az-kem áńgime qozǵaýdy paryz kórip otyrǵan jaıymyz bar.
Nemat Kelimbetovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵy jaıynda sóz qozǵalǵanda aldymen aýyzǵa alynatyny – onyń «Úmit úzgim kelmeıdi» dep atalatyn hıkaıat-monology. Ol kitaptyń qandaı sebeppen, qandaı jaǵdaıda jazylǵany barshaǵa belgili. Tanymal telehabardyń arqasynda «aıtýǵa ońaı» degen sóz búginde qanatty tirkeske aınalyp barady. Úkimette laýazymdy qyzmette júrgen, ǵylymı ataǵyn jańa ǵana alyp, jumys dese julqynyp turǵan jigittiń julynǵa jasalǵan asa aýyr neırohırýrgııalyq operasııadan orda buzar otyzynyń dál ortasynda, oqystan omaqasa qulaýy, ne aıaq, ne qol qozǵalmaı, tabandatqan on jyl boıy tósekte sal bolyp jatýy, sóıtip jatyp sol sumdyq synaqtyń jaı-japsaryn jiktep-jiliktep, sonshalyqty sezimtaldyqpen, sonshalyqty sýretkerlikpen aıqara kórsetýi, aýzyn arandaı ashqan ajalmen betpe-bet kelgen jyldarda janyn alyp qalǵan, senimin oıatqan, sezimin baıytqan kirshiksiz mahabbattyń, asyl adamgershiliktiń qadir-qasıetin júrek shymyrlatyp, janaryńa jas úıirtip jetkizýi, sony oqyǵandardyń boıynda ómirge qushtarlyqty arttyrýy, senimdi kúsheıtýi, úmitti laýlatýy aıtýdyń ózine ońaı emes.
«Úmit úzgim kelmeıdidegi»: «Kózimdi ashsam, óz palatamda jatyr ekem. «Tirimin, ólmeı, operasııadan tiri shyǵyppyn ǵoı». Eń aldymen oılaǵanym osy boldy. Áıteýir tirilerdiń qataryndamyn. Basqa jaǵyn oılanyp-tolǵanýǵa qazir mende mursham da joq. Oılaǵym da kelmeıdi. Eń bastysy, tirimin, Gaýhar. Bar sezgenim tynysym tarylyp, bireý alqymymnan qylǵyndyryp turǵandaı-aq aýa jetpeı, demikken ústine demige tústim. Qanym keýip, aýzymnan demim ot bop shyǵady. Erinderim kebersip, bir-birine jelimdeı jabysyp qapty. Tilim aýzyma syımaı, tańdaıym qaqyrap, shóldep baram. Esimdi jıǵan alǵashqy sekýndta-aq ózime de beımálim bir dúleı kúsh meni jan alqymǵa taqap, qas-qaǵymda áńki-táńkimdi shyǵaryp jibergendeı edi. Birese shala-sharpy esimnen tanyp, birese ózime-ózim kelip, janym jarǵa taıanyp, baryp-kelip jattym», degen joldardy oqyǵanda adamnyń ómir úshin arpalysyn tek sony óz basynan ótkergen adam ǵana osylaı aıta alatyn bolsa kerek dep oılaısyń. Bul kitap jaıyndaǵy sózdi Ábdijámil Nurpeıisovtiń myna pikirimen túıindeý oryndy: «Úmit úzgim kelmeıdi» kitaby adamnyń, naǵyz adamnyń ómirge degen ǵashyqtyǵynyń, ómirge degen shet-shegi joq qushtarlyǵynyń, qaıtpas-qajymas qaısarlyǵy men kirshiksiz adamgershiliginiń, jan jary men bala-shaǵasyna degen ólsheýsiz móldir mahabbatynyń eń bıik úlgisi der edim». Ábeńniń sózin biletin, ózin biletin, minezin biletin ár adamnyń ol kisige «Janaryma jas úıirildi. Soǵys kórgen, qan keshken adammyn ǵoı, meniń kóńilimdi bosatý da ońaı emes» degizýdiń qandaılyq ekenin túsinetini talassyz. Muny tek Qaısarlyq atty qudiret qana jasaı alady.
Bul hıkaıa tósekke tańylǵan, aıaq-qoly semýli qalamgerdiń aýyzsha aıtyp jatýymen, jeńgeıdiń jazyp otyrýymen qaǵazǵa túsken. Sol jyldardaǵy jankeshti jumys jóninde aǵanyń asyl jary Qýanysh jeńeshemizdiń (kitaptaǵy aty – Gaýhar) bylaı dep aıtqany bar: «Aǵańdy keıde qamshylap, keıde qaırap júrip bir sáti túsken kúni «bısmılla» dep bastap kettik. Aǵań aýyzsha aıta bastaıdy, men aıtqanyn aıtqanynsha aq qaǵazǵa jaza beremin. Bir sátte aǵań aıtyp jatqan sózin kilt tyıyp, «Al oqyshy, ne boldy eken» deıdi. Men mánerlep oqı jónelemin. Aǵań aqyryna deıin tózimmen tyńdap jatady da, «Qoı, mynaý shyqpapty, jazǵanyńdy jyrt, qaıta jazamyz» deıdi. Áldeneshe ret jyrtyp, áldeneshe ret qaıta jazǵan kezimiz boldy. «Sonsha qınalyp eńbek ettim, sen nemenege jyrtyp tasta deı beresiń» deýge meniń dátim barmaıdy. Olaı dep qalaı aıtasyń, ózi «shyqpa, janym, shyqpa» dep, áýpirimmen jatqan adamnyń saǵyn syndyrǵym kelmeıdi. Alǵashqy kitapty osylaı, asa qınalyspen aýdaryp shyqtyq»... Bul sózge túsinik berý artyq bolar.
«Úmit úzgim kelmeıdi» bizde birneshe ret basylyp shyqty, orys, túrik, qytaı, fransýz, nemis, arab, ýkraın tilderine aýdaryldy. Túrkııada N.Kelimbetov shyǵarmalarynyń tórt tomdyǵy jaryq kórdi. Munyń syrtynda N.Kelimbetovtiń adam boıyndaǵy qıly-qıly qubylystardyń syryna aqsaqaldyń kózimen, aqylmannyń turǵysynan qaraı alǵan «Qarııalar», «Kúnshildik» atty kúrdeli oıly kitaptary, Shádi tóre Jáńgiruly týraly monografııasy, ózbek, armıan, ýkraın jazýshylarynan aýdarǵan kere qarys romandary, kóptegen suhbattary, «Úmit úzgim kelmeıdi» atty pesasy, «Ulyma hat» essesi sııaqty talaı eleýli eńbekteri bar. Dál qazir olardy atap qana óte shyqqannan basqa amal bolmaı tur.
Degenmen, bir eńbekti bóle ataýǵa týra keledi. Ol – Nemat Kelimbetovtiń 7 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń tórtinshi tomynda jarııalanǵan «Túrki halyqtarynyń ejelgi ádebı jádigerlikteri» atty monografııa. Ǵalymnyń «Ejelgi túrki poezııasy jáne qazaq ádebıetindegi dástúr jalǵastyǵy», «Qazaq ádebıetiniń bastaýlary», «Kórkemdik dástúr jalǵastyǵy» atty eńbekterine súıenip daıyndalǵan bul kitap 1986 jyly jaryq kórgen «Qazaq ádebıetiniń ejelgi dáýiri» atty joǵary oqý ornynyń stýdentterine arnalǵan oqýlyǵyn negizge alǵan. Dıqan Qamzabekuly «Namys pen bilimniń joǵary mektebi» atty maqalasynda: «Munyń ózi sol kezeń úshin azamattyq erlikke teń bolatyn. Sol úshin Nemat aǵaı kezinde synǵa ushyrap, baqylaýǵa alynǵan» dep jazǵan. Nege? Sebebi, dál sol tusta qazaq ádebıetiniń ejelgi bastaý-bulaqtary týraly talaıdan kele jatqan talastyń túıini tabylyp qana qoıǵan joq. Ádebıet tarıhyn Buqar jyraýdan ári asyra almaı júrgen tusta (al onyń aıtylmaıtyn sebepteriniń biri, bizdińshe, ult ádebıetiniń tarıhyn alǵashqy belgili shyǵarmasy «Igor jasaǵy jaıyndaǵy jyr» HII ǵasyrǵa telinetin orys ádebıetiniń tarıhynan góri tereńdetip jiberýden jasqanýda jatqan sııaqty) 1967 jyly Beısenbaı Kenjebaevtyń basqarýymen qurastyrylǵan «Ertedegi ádebıet nusqalary» atty júıelengen hrestomatııanyń, ásirese sol kezdegi jas ta jalyndy ǵalym Myrzataı Joldasbekovtiń «Kúltegin» jáne «Tonykók» eskertkishterin zertteý, mátinderin aýdarý arqyly olardyń tek tarıhı derekkózi emes, sonymen birge poezııaǵa tunyp turǵan kórkem jyrlar ekenin, eń bastysy «Kúltegindegi» «Kórúr kózim kórmás taǵ, Bilir biligim bilmás taǵ boltú» degen sııaqty joldardyń qazirgi qazaq tilindegi «Kórer kózim kórmesteı, Bilgir aqylym bilmesteı boldy» degen sózderden aıyrmasy joqqa jýyqtyǵyn qolmen qoıǵandaı dáleldep shyǵýy kóp jaıdyń basyn ashyp salǵan edi.
Nemat Kelimbetov odan da árige tartty. Bul iste oǵan qaıran Beısekeńniń – Beısenbaı Kenjebaevtyń «Qaı halyqtyń bolsyn erte zamandardaǵy alǵashqy ádebıeti, jazba ádebıet nusqalary sol halyqtyń búgingi tilinde bolýy shart emes. Keıbir halyqtardyń ondaı ádebıetiniń basqa tilde, sol halyqqa osy kúnde túsiniksiz tilde bolýy, biraq sol halyq jerinde, sol halyq ókilderi tarapynan jasalǵan, sol halyqtyń bir kezdegi ómirin kórsetetin ádebıet nusqalary bolýy yqtımal» degen tamasha, tereń tujyrymdamasy kómekke keldi. «Bul sózimizge orys, belarýs, ýkraın halyqtarynyń jazba ádebıetiniń ertedegi tili tolyq dálel.Olardyń ejelgi dáýirdegi ádebı shyǵarmalary qazirgi orys, belarýs, ýkraın halyqtaryna túsiniksiz býlgar tilinen taraǵan shirkeý-slavıan tilinde jazylǵan. Al orta ǵasyrdaǵy fransýz ádebıetiniń basym kópshiligi qazirgi fransýzǵa túsiniksiz latyn tilinde jazylyp kelgeni málim», deıdi N.Kelimbetov. О́zimizge jaqyndaý mysal alsaq, «Igor jasaǵy jaıyndaǵy jyrdyń» túpmátinin búgingi orys oqyrmandarynyń túsinbeıtinin, olardyń jyrdy tek keıingi zamandardaǵy aýdarmalar arqyly ǵana oqıtyndyǵyn eske salýǵa bolady. Aıtqandaı, sol aýdarma nusqalarynyń birin osy senbide dúnıeden ótken Evgenıı Evtýshenko jasaǵan edi.
Qosh, sonymen, belgili bir halyqqa tıesili dep sanaý úshin ol shyǵarmanyń tili sol halyqtyń qazirgi urpaǵyna tolyq túsinikti bolýy shart emes, eń bastysy, sol halyqtyń jerinde, sol halyq ókilderi tarapynan jasalýy ári sol halyqtyń bir kezdegi ómirin kórsetýi shart eken deıik. Onda Nemat Kelimbetov túrki halyqtarynyń ejelgi ádebı jádigerlikteri dep tanyp otyrǵan shyǵarmalardyń tili arqyly olardyń jasalýyna túrki halyqtarynyń ortaqtyǵyn jáne sol úderiske bizdiń halqymyzdyń arǵy ata-babalarynyń qatystylyǵyn dáleldeı alamyz ba degen suraq ózinen ózi týyndaıdy. «Biz sóz etip otyrǵan ejelgi túrki ádebı jádigerlikteriniń keıbireýiniń tili qazirgi qazaq tiline, al ekinshisi – ázerbaıjan tiline, úshinshisi – ózbek tiline nemese basqa da túrki tilderiniń birine jaqynyraq bolyp keledi. Alaıda, osy tildik belgisine qarap, mundaı ádebı muralardy belgili bir halyqtyń enshisine telip qoıýdyń ózi ǵylymı turǵydan qaraǵanda úlken qatelik dep bilemiz. Sol sebepti ejelgi túrki dáýirinde ómirge kelgen kóne túrki ádebı jádigerlikterin búgingi túrkitildes halyqtardyń bárine birdeı ortaq mura dep qaraǵanymyz tarıhı shyndyq pen ádilettilikke sáıkes keledi» – N.Kelimbetovtiń bul sózderin osy suraqtyń jaýaby retinde qaraýǵa bolady.
N.Kelimbetov óz kitabynda, akademık Seıit Qasqabasovtyń sózimen aıtqanda, «qazaq ádebıetiniń erte zamannan bergi tarıhyn júıelep, bir izge túsirip, kórkem oıdyń damý jalǵastyǵyn kórsetken». Osy arqyly ǵalym qazaq ádebıetin dáýirleý máselesine de úlken úles qosty. Kelimbetov eńbekteri arqyly «Táńirlik dáýir ádebıeti», «Islam dáýiri ádebıeti», «Altyn Orda dáýiri ádebıeti» uǵymdary berik ornyǵa tústi. Saqtardyń qaharmandyq dastandary – «Alyp Er Tońǵa» men «Shý» dastandarynyń, ǵundardyń batyrlyq jyrlary – «Oǵyz-qaǵan», «Attıla», «Kók bóri», «Ergenekon» dastandarynyń úzindilerin keltire otyryp, ǵalym olardyń «ıslamǵa deıingi dáýirde, ıaǵnı arab, parsy poezııasyna tán termın sózder áli túrki poezııasyna áser ete qoımaǵan kezeńde ómirge kelgenin» dáleldeıdi. Túrki taıpalarynyń baıyrǵy poetıkalyq kóg ólsheminde týǵan ol dastandardyń «Kúltegin», «Tonykók» jyrlarynyń izashary ekeni kórsetiledi. Eń basty túıin retinde táńirlik dáýir ádebıetiniń, ǵundardyń batyrlyq jyrlarynyń qazaq ulttyq sóz óneriniń genezısi bolyp tabylatynyn túpkilikti tanytqanyn aıtýǵa bolady.
Ǵalym eńbekterine zer salyp qaraǵan adam sol este joq eski zaman jyrlarynyń ózinde qazirgi qazaq túsinbeıtindeı sóz azdyǵyna qaıran qalady. «Alyp Er Tońǵany joqtaýdaǵy» «О́tkelek óshin aldy ma?» degen jolǵa qalaı tánti bolmassyz?! Zamandy adamnyń basynan óter ótkelek dep tur ǵoı. Sol ótkelek ólim arqyly adamnan óshin alady eken. Ne degen keremet sóz. Keshegi ótken Farıza Ońǵarsynova osy joqtaýdy aýdarǵanda «Sheńgelin ajal saldy ma, Er Tońǵany aldy ma, Sum dúnıe artta qaldy ma, Qaıǵyly júrek jyrtyldy-aý» dep kóne dúnıe sarynyn sátti saqtaǵany esimizde.
Nemat Kelimbetov ıslam dáýiri ádebıetindegi, Altyn Orda dáýiri ádebıetindegi shyǵarmalardy tereń taldaı kelip, olar «bertin kele qazaqtyń qaharmandyq dastandary men jyraýlar poezııasynan óziniń kórkemdik jalǵastyǵyn tapty» degen túıinge toqtaıdy, sóıtip «qazaqtyń ózindik tól ádebıeti ejelgi túrki poezııasynyń san ǵasyrlyq tarıhı damý úderisinen týyndaǵan logıkalyq jalǵasy ekenin» dáleldep shyǵady.
Kelimbetov kitaptaryna túrki tildes dúnıede qyzyǵýshylyq tanytylyp otyrýynyń, onyń «Turk halklarinin ortak edebi eserleri» («Túrki halyqtarynyń ortaq ádebı muralary») kitabynyń túrik tilinde basylyp, aǵa-
ıyndas halyqtardyń ádebıettanýynda ǵylymı aınalymǵa qosylýynyń qaǵıdatty máni bar. 2010 jyly Ystanbulda Nemat Kelimbetov kitabynyń tusaýkeseri ótkizilgende biz kezinde Nursultan Nazarbaev pen Súleımen Demıreldiń arasynda bolǵan áńgimeni jınalǵandarǵa aıtyp bergen edik. Elbasymyz táýelsizdiktiń tańsári shaǵynda-aq jalpy túrki áleminiń ortaq akademııasyn qurý ıdeıasyn ortaǵa salǵan. Sonda Súleımen Demırel usynysty birden qoldap, «Durys, al endi ol akademııa qaıda bolýy kerek?» degende Nursultan Ábishuly: «Halyq jaǵynan qarasaq sizde bolýy kerek, tarıh jaǵynan qarasaq bizde bolýy kerek» degen. Bolashaq akademııanyń bir kezde Qazaq elinde ornalasatyndyǵy solaı sheshilgen. «Kóp túrik enshi alysyp tarasqanda, Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?» degen Maǵjan sóziniń máni tereńde. Sondyqtan da Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń usynysymen qurylǵan Halyqaralyq Túrki akademııasy bizdiń elordamyzda – Astanada ornalasty. N.Kelimbetovtiń túrik tilinde shyqqan kitaby Túrki akademııasy qurylǵaly bergi qolǵa alynǵan jumystyń alǵashqy naqty nátıjesi retinde de bólekshe baǵaly bolatyn. Búkil túrki jurtyna ortaq ádebı muralardy saralaǵan N.Kelimbetov eńbeginiń Ystanbulda jaryq kórýi arqyly biz qazaq ádebıettanýy, qazaq folklorıstıkasy túrkologııada da qarashańyraqtyq sıpatyn saqtap otyrǵanyn kelisti kórsetip berdik. Demek, Nemat Kelimbetov bul turǵydan da halyq abyroıyn asyra túsýge septigin tıgizgen tulǵa. Jahandaný jeli jalǵyz jalaýy jaltyldap, jeke-jeke júzetinderdi jyǵyp kete beretinin kórip kelemiz. Túrkitildestiń túgel bolýynyń basty sharty tildiń bir bolýy emes, dildiń bir bolýy. Al dildi jasaıtyn aldymen bizdiń bárimizdiń burynǵy, búgingi jáne bolashaqtaǵy sóz ónerimiz. Kórnekti ǵalymnyń qazaq ádebıettanýynyń aýmaǵynan asyp, jalpy túrkilik órkenıetke qosylǵan, búgingi tańda túrki dúnıesiniń tutastyǵyna naqty qyzmet etip turǵan ǵylymı murasy dál qazir qaı kezdegiden de mańyzdy.
Saýytbek Abdrahmanov