Kózaıymǵa aınalǵan keshen
Mańǵystaý topyraǵy – «Aqmyshta týyp, AQSh-ta júlde alǵan» jelaıaq Ámın Tuıaqov, qazaq boksynyń atasy atanǵan Shoqyr Bóltekuly jáne basqa jetistikterin aıtpaǵanda, eki dúrkin Olımpııa oıyndarynyń kúmis júldegeri Ádilbek Nııazymbetov syndy sańlaq sportshylardy túletken topyraq. О́ńirde buqaralyq sportty damytýǵa kóńil bólinip, turǵyndardyń sportqa qyzyǵýshylyǵyn qanaǵattandyrý, múmkindikterdiń qoljetimdiligin arttyrý baǵytynda jumystar josparlanyp, kezeń-kezeńimen júzege asyryp keledi. 140 myń turǵyn men oblystyń barlyq aýdan, qalalarynan, elimizdiń birqatar basqa qalalarynan kelip, bilim alyp júrgen jastardyń mekeni bolǵan oblys ortalyǵy Aqtaý qalasynda zamanaýı aýqymdy sport kesheniniń joqtyǵy kóńil qulazytatyn. Jyldan-jylǵa qanatyn jaıyp, qataryna jańadan jekelegen úıler men ǵımarattar emes, tutas shaǵyn aýdandar qosylyp jatqan Aqtaýdyń keshe ǵana tusaýyn kesken 33-shaǵyn aýdanynda kórikti sport kesheni paıdalanýǵa berildi. Memleket basshysy munaıly ólkege saparynda aldymen mańǵystaýlyqtardyń, ásirese sportsúıer jurtshylyqtyń kózaıym qýanyshyna aınalǵan «Mańǵystaý-Arena» sport keshenine bardy.
2,5 ga jerdi alyp jatqan sport kesheniniń qurylysy 2014 jyly «NKOK» kompanııasynyń áleýmettik mindettemeleri baǵdarlamasy aıasynda bastalǵan edi. Quny 23 mlrd 300 mln teńgeni quraǵan alyp qurylysty «Nursát» JShS tabysty aıaqtap shyqty. Statıstıka Mańǵystaý oblysyndaǵy 640 myńǵa jýyq adamnyń 25 paıyzy, ıaǵnı 158 250 adam deneshynyqtyrýmen jáne sportpen aınalysady degendi aıtady. О́ńirde 12 myń bala 18 balalar men jasóspirimder sport mektebine tegin qatysady, sondaı-aq 569 sport ǵımaratynyń 260-y aýyldyq jerlerde ornalasqan. О́tken jyly oblysta 14 jańa sporttyq nysan iske qosylsa, aldaǵy ýaqytta taǵy da 5 nysannyń qurylysy bastalmaq. Bıyl paıdalanýǵa berilgen eki keshenniń biri – «Batyr» sport kesheni, ekinshisi – alyp «Mańǵystaý-Arena» sport saraıy. Jastardy toǵyzqumalaq, erkin kúres, qazaqsha kúres, karate, kórkem gımnastıka, dzıýdo, grek-rım kúresi, boks, ý-shý, taekvondo, aerobıka, kıkboksıng syndy olımpııalyq jáne ulttyq sport túrlerine daıyndaýǵa múmkindikteri mol keshende fıtneske arnalǵan jattyǵý zaly, aýyr atletıkamen aınalysatyndar úshin trenajer zaly bar. 550 sharshy metrdi quraıtyn keshenniń 9333 sharshy metrlik alańynda ústel tennısi, fýtbol, basketbol, voleıbol zaldary, sondaı-aq jekpe-jek pen jeńil atletıkaǵa arnalǵan zaldar bar jáne keshende bir kúnde 1500 adam jattyǵa alady. Syrtqy kelbeti qala kórkin asyratyn ǵımarattyń ishki jaǵdaıy ártúrli deńgeıdegi sporttyq dodalardy, chempıonattardy ótkizýge múmkindik beredi. Jergilikti mamandardan quralǵan 100-den astam adamnyń qyzmet ornyna aınalǵan arenada 50 bapker jastardy sporttyń alýan túrine baýlýda.
enanyń» áleýeti týraly Mańǵystaý oblystyq deneshynyqtyrý jáne sport basqarmasynyń basshysy B.Baıjanov tanystyrdy. N.Nazarbaev kórikti de záýlim sport saraıynda Mańǵystaý oblysynyń jastarymen jáne sportshylarymen, sport ardagerlerimen kezdesip, jas sportshylardyń oqýlaryna jáne sporttaǵy joldaryna sáttilik tiledi.
Erkin aımaqtaǵy eren ister
Teńiz jaǵalaýynda ornalasqan Mańǵystaý óńiri ınvestısııa tartýǵa jáne teńiz joly arqyly shetke ımport shyǵaryp, eksport qabyldaýǵa barynsha qolaıly. Ol úshin aldymen yńǵaıly jaǵdaıdyń qajettigi belgili. Osy oraıda óz kásibin ashyp, násibin tabamyn degenderge túrli jeńildiktermen ashylǵan, ulan-ǵaıyr aýmaqty alyp jatqan «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń mańyzy zor, al maqsaty – óńdeý ónerkásibin damytý úshin, sonyń ishinde, qurylys ındýstrııasy, munaıhımııa, munaıservıs, kólik jáne logıstıka salalary úshin ınvestısııa tartý bolyp tabylady. Birneshe sýbzonalarǵa ornalasqan kásipkerlik nysandar el damýyna óz úlesterin qosýda. Naqtyraq aıtsaq, qurylý kezinen bastap atalmysh arnaıy aımaq aýmaǵynda 236 mlrd teńgeniń ónimi óndirilip, 84 mlrd teńge tartyldy, 20,8 mlrd teńge salyq retinde bıýdjetke tústi jáne 1023 turaqty jumys orny ashyldy. AEA aýmaǵynda tirkelgen 30 jobanyń 15-i júzege asyryldy. Bıyl 11 joba júzege asyrylyp jatsa, taǵy 4 jobany iske qosý josparlanýda. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqtaǵy áleýetti jobalardyń biri – jýyrda iske qosylǵan «Azersýn óndiris jáne logıstıka ortalyǵy» JShS 4,2 ga jerdi alyp jatqan ortalyqta 10 000 m³ oryn qoımalarǵa bólingen. Jeriniń tabıǵı erekshelikterine baılanysty kókónis, jemis-jıdek túrlerin syrttan, ásirese, teńiz joldary arqyly Ázerbaıjan elinen tasýǵa múddeli mańǵystaýlyqtar úshin «Azersýnnyń» kómegi ázir. Tonnalap ákelingen kókónisterdi arnaıy qoımalarda saqtap, halyqqa jetkizip otyrady.
Keshe ǵana Ázerbaıjan elinde bolyp, eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty jan-jaqty damytýdy aıtqan Memleket basshysy N.Nazarbaev Aqtaýda «Azersýn óndiris jáne logıstıka ortalyǵynda» bolyp, ortalyqtyń jumysymen tanysyp, jumysshylarymen kezdesti. Sondaı-aq, jemis-jıdek pen kókónis saqtalatyn qoımalardy aralap kórdi.
– Aqtaýdaǵy logıstıka ortalyǵynyń qyzmeti azyq-túlik ónimderi baǵasyn arzandatýǵa baǵyttalǵan. Mańǵystaý oblysymen qatar, respýblıkamyzdyń basqa da óńirlerindegi azyq-túlik baǵasyn tómendetip, onymen qamtamasyz etý maqsatymen taýarlardy saqtaý, jetkiziletin kólemin arttyrý jóninde sharalar qabyldaý qajet, – dedi Elbasy.
Investory ázerbaıjandyq «Anadolý Investment Kompanı» JShQ bolyp tabylatyn ortalyq qurylysyna 4,56 mlrd teńge jumsalyp, 15 turaqty jumys orny ashyldy.
Mundaǵy jabyq qoımalardyń aýmaǵy 8730 sharshy metrdi quraıdy, sonyń ishinde, qurǵaq júkterdi, jemis-jıdek pen kókónisterdi saqtaýǵa arnalǵan jáne muzdatatyn qoımalar bar. Barlyq qoımalarǵa pallet ydysyndaǵy taýarlardy saqtaýǵa arnalǵan 4 qabatty sóreler ornatylǵan, shtrıh-kody bar baǵyttalǵan jáne ortalyqtandyrylǵan baqylaý júıeleri uıymdastyrylǵan. Jobany júzege asyrý Mańǵystaý oblysynyń syrtqy naryǵyn joǵary sapaly azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etýge múmkindik beredi degen senim bar.
Memleket basshysy «Aqtaý teńiz porty» AEA-da ornalasqan Aqtaý teńiz soltústik termınalynda bolý arqyly Kaspıı teńizindegi kólik ınfraqurylymynyń damýymen tanysty. Kaspıı teńizindegi kólik-logıstıka salasynyń damýy men baǵytttary týraly «Qazaqstan temir joly» UK» AQ prezıdenti Q.Alpysbaev baıandap berdi. Elbasy budan eki jyl buryn Mańǵystaýǵa kezekti jumys sapary barysynda iske qosylýyna bastaý bergen Aqtaý teńiz soltústik termınaly jobasynyń quny 37,5 mlrd teńgeni quraıdy. «Aqtaý teńiz porty» Arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynyń 39,4 gektar alańynda bir ýaqytta 5 000-ǵa deıin konteıner (TEU) men 170 000 tonnaǵa deıin negizgi júkti saqtaýǵa bolady. Zamanaýı kóp maqsatty termınaldyń óndiristik qýaty jylyna 3 mln tonnaǵa deıin negizgi júkti, onyń ishinde, 1,5 mln tonnaǵa deıin dándi daqyldy aýystyryp tıeýge múmkindik beredi.
Qazirgi ýaqytta termınal astyq, metall, konteınerler men negizgi júkterdi qabyldap jiberedi, vagondarǵa júkti tıep, olardy túsiredi, kemelerge keshendi qyzmet kórsetedi.
N.Nazarbaev kásiporyn ujymymen kezdesip, jumysshylardyń pikirin tyńdady.
– Eńbek naryǵyndaǵy turaqsyzdyqty joıý jáne aımaq turǵyndaryn jumysqa ornalastyrýǵa qoldaý kórsetý maqsatynda Mańǵystaý oblysynyń ákimdigimen jasalǵan «Jańa serpin» óńirlik baǵdarlamasynyń aıasynda termınal úshin 27 adam oqytyldy. Olardyń kóbi biz úshin qajetti mamandar – mehanızator-dok jumysshylary men talmandar. Olar Sankt-Peterbýrg qalasynyń janyndaǵy teńiz portynda oqytyldy, – dedi «Aqtaý Teńiz Soltústik Termınaly» JShS bas dırektory A.Qarabasov. Kásiporyn 190 turǵyndy jumysqa alyp, óńir turǵyndarynyń jumyssyzdyq máselesin sheshýge sál de bolsa kómegin tıgizip tur.
Eki saǵatqa sozylǵan emen-jarqyn júzdesý
Memleket basshysy munaıly óńirdegi jumys saparyn óńirdiń jurtshylyq ókilderimen – aýdan, qala ákimderimen, depýtattarmen, salalyq basqarmalar basshylarymen, kásipkerlermen jáne jastarmen kezdesýmen qorytty.
Qazaqstan Prezıdenti táýelsizdik jyldarynda Mańǵystaýdyń el ónerkásibindegi úlesiniń artqanyna toqtaldy.
– О́tken jyldarda Mańǵystaý oblysynyń ekonomıkasy aıtarlyqtaı ósti. Táýelsizdik alǵan kezden bastap óńirlik jalpy ónim 32 ese kóbeıip, 2 trıllıon teńgeden asty. 7 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salyndy. 2016 jyly óńirge tartylǵan ınvestısııa 400 mıllıard teńge boldy. Bul – 2000 jylmen salystyrǵanda 12 ese artyq, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy Mańǵystaý oblysynyń eleýli energetıkalyq, ónerkásiptik jáne kólik-logıstıkalyq áleýeti bar ekenin aıtty.
– Eýrazııanyń dál ortasynda ornalasqan Qazaqstan árdaıym qurlyqtaǵy el bolyp sanalyp keldi. Búgingi tańda biz qurlyq aýqymymen shektelip qalmaı, tomaǵa-tuıyqtyq sheńberin buzdyq. Aqtaýda zamanaýı teńiz portyn saldyq, beınelep aıtqanda, «jolsyz jerden jol ashtyq», – dedi Elbasy.
Sondaı-aq, Qazaqstan Prezıdenti júıeli damýdyń jarqyn mysaly retinde «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵyn atap ótti.
Nursultan Nazarbaev shekara mańyndaǵy yntymaqtastyqtyń mańyzdy áleýetin paıdalaný qajettigine toqtaldy.
– Qazaqstan árdaıym kórshiles eldermen dostyq qarym-qatynas ornatyp keledi. Keshe ǵana men Ázerbaıjanda boldym. Bul elmen yntymaqtastyqty keńeıtý úshin múmkindikterimiz mol. Sońǵy eki jyldyń ózinde Mańǵystaý oblysy men Ázerbaıjan arasyndaǵy ózara taýar aınalymy bes ese ósken. Aımaqtaryńyz Qazaqstandy jahandyq jáne óńirlik naryqtarmen baılanystyratyn asa mańyzdy tranzıt toraby bolyp sanalady. Bul orasan zor áleýetti tolyq paıdalana bilgen jón, – dedi Memleket basshysy.
Sonymen birge, Qazaqstan Prezıdenti óńirdiń áleýmettik saladaǵy jetistikterin atap ótti.
– Táýelsizdik jyldary oblys turǵyndarynyń sany eki ese ósip, 640 myń adam boldy. Halyqtyń ómir jasy da uzaryp keledi. Osy jyldar ishinde 271 myń bala dúnıege keldi. Bul respýblıka boıynsha eń joǵary kórsetkish bolyp tabylady. Tarıhı Otanyna 125 myńnan astam adam oraldy. Bul – tutas bir qala. Shırek ǵasyrda medısına mekemeleriniń sany eki jarym ese, al mektepter eki ese artqan. 229 balabaqsha paıdalanýǵa berildi, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Mańǵystaý oblysynyń ákimi E.Toǵjanov oblystaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaı men ony damytý perspektıvalary týraly baıandady.
– 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizgi ındıkatorlary turaqty deńgeıde saqtaldy. Energetıka naryǵyndaǵy baǵa konıýnktýrasynyń aýytqýyna baılanysty eki kórsetkish boıynsha ǵana tómendeý baıqaldy, olar – ónerkásiptik óndiris kólemi jáne negizgi kapıtalǵa salynatyn ınvestısııalar.Osy qorytyndylardy, sonymen qatar, óńir ekonomıkasy damýyna qosymsha serpin beretin baǵyttardy esepke ala otyryp, biz aldaǵy ýaqytqa negizgi basymdyqtaryn aıqyndadyq, deı kele, jyl sońyna deıin aımaqtyq ekonomıkanyń oń ósimin qamtamasyz etý úshin barlyq múmkin sharalardy qabyldaý, aımaqtaǵy aýyz sý máselesiniń ótkirligi jáne ony sheshý joldary, memlekettik-jekemenshik áriptestikti nyǵaıtý, turǵyn úımen qamtamasyz etýdi jáne kásipkerlikti belsendi damytý baǵytyndaǵy jospalardy ortaǵa saldy.
Týý kórsetkishininiń joǵarylyǵy men halyqtyń kóshi-qony bizge bala-baqshalar men mektepterdiń qurylysyn tezdetýdi mindetteıdi. Tapshylyqty boldyrmaý maqsatynda osy jyly birden 8 jańa mekteptiń qurylysyn bastaımyz. Ol úshin respýblıkalyq bıýdjetten 11 mlrd teńgeden astam qarajat bólindi. Aǵymdaǵy jyly memlekettik-jekemenshik áriptestik mehanızmderin paıdalaný arqyly balabaqshalar sanyn 35-ke deıin arttyrýdy josparlap otyrmyz. Sondaı-aq, osy jyly iri densaýlyq saqtaý nysandarynyń qurylystary úshin, ol – Aqtaý qalasyndaǵy aýysymyna 500 naýqasty qabyldaıtyn emhana men 300 tósekti kópsalaly aýrýhananyń, Jańaózen qalasyndaǵy medısınalyq ortalyqtyń qurylystaryna arnap jekemenshik ınvestısııany tartý kózdelýde. Aımaqtaǵy memlekettik-jekemenshik áriptestiktiń damý qarqyny bar. Sizdiń tapsyrmańyzǵa sáıkes biz ony ári qaraı jetildiretin bolamyz, – dedi aımaq basshysy.
Sonymen qatar, aımaq basshysy jańa «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasy arqyly turǵyn úıler salý qarqynyn ári qaraı damytatynyn jáne oblys ortalyǵyndaǵy jańa shaǵyn aýdandardyń qurylysy úshin ınvestısııa tartatynyn, kópshilik kásipkerlik pen tıimdi jumyspen qamtý boıynsha jańa baǵdarlamany júzege asyrýdy jetildiretinin aıtyp ótti. 2017 jyly 1 mlrd teńgeden astam qarjyǵa 250 shaǵyn nesıe bólý, 165 bıznes-bastamalardy sýbsıdııalaý josparlanyp otyr. Aǵymdaǵy jyly oblys boıynsha 26 myń jumys ornyn ashý kózdelýde.
– О́ńirlik ekonomıkany damytý boıynsha júzege asyrylatyn sharalar men ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etý, eń aldymen, jumyspen qamtylýdy saqtaýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, eńbek mobıldiligin arttyrýǵa, óńirdiń kásiporyndaryndaǵy kópshilik qysqartýlardy boldyrmaýǵa baǵyttalady. Búgingi tańda óńirlerde, siz aıqyndap bergen mindetter men tapsyrmalardy oryndaýǵa barlyq qajetti múmkindikter bar. Osy múmkindikterdi tolyǵymen paıdalanyp, elimizdiń jáne ólkemizdiń damýy jolynda alǵa qoıǵan maqsattarǵa qol jetkizýge bar kúsh-jigerimizdi salatynymyzǵa senim bildiremin, – dedi Eraly Toǵjanov. Memleket basshysy jańa qyzmetke taǵaıyndalǵan az ýaqyttyń ishinde oblys, aýdan, qalalaryn aralap, óńirdi zerttep-zerdeleı alǵany úshin aımaq basshysyna rızashylyǵyn aıtty.
Kezdesýde «Lýkoıl Oversız» kompanııasynyń aımaqtyq koordınatory, oblystyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy E.Kúmisqalı, Mańǵystaý oblystyq máslıhatynyń depýtaty, Munaıly aýdandyq Qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy T.Ámirov, Nazarbaev zııatkerlik mektebi aǵylshyn tili pániniń oqytýshysy N.Kelehsaeva, geolog O.Belonojkına, ardager K.Egizqaraev, Aqtaýdaǵy áskerı-teńiz bazasy jaýyngerlik raketa-artıllerııalyq «Oral» kemesiniń baılanysshysy J.Ibraeva, «Bolashaq» stıpendııasynyń túlegi, «Kaspıan Merýert Opereıtıng Kompanıı» kompanııasynyń jetekshi ınjeneri Erjan Abylhanov sóz alyp, óz ómirlerindegi jáne óz qyzmetterindegi eleýli jańalyqtardy bólisti, Qazaqstandaǵy jaıly ómir, tynyshtyq úshin, jarqyn jetistikterge qol jetkizýge múmkindik jasaǵany úshin Elbasyna sheksiz rızashylyqtaryn bildirdi.
Memleket basshysy odan ári Kásipker áıelder assosıasııasynyń tóraıymy, kásipker S.Jaqaevany, Jastar ortalyǵynyń jetekshisi G.Burhandınovany jáne Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ rektory B.Ádilbekovti, Beıneý aýdanynyń ákimi B.Ázirhanovty, Aqtaý qalasynyń ákimi S.Trumovty tyńdady. Aqtaýdaǵy jalǵyz memlekettik ýnıversıtettiń jumysyn synǵa alǵan N.Nazarbaev Ýnıversıtet basshylyǵyna synnan qorytyndy shyǵarýǵa keńes berdi.
– Aqtaý arhıtektýrasyna mán berińizder, teńizden de, kelesi betten qaraǵanda da kóz tartatyn bolsyn. Arnaıy «Arhıtektýralyq Bas jospar» jasaqtaý qajet. Aqtaýda jasyl aǵashtar joq, sondyqtan, úılerdi ádemi etip salyp, kók teńizben úılestire kórikti etip bezendirý qajet. Sizderde qazir úıler biryńǵaı túste, kóz tartpaıdy. Sondaı-aq, demalys orny qonaqtar úshin qyzyqty bolýy úshin qala mańynda bolǵan jón, degen Elbasy Aqtaý qalasynyń ákimi S.Trumovqa Aqtaýda týrıstik ortany, shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýdy, sý máselesin sheship, kógaldandyrý máselesin kún tártibine qoıý kerektigin tapsyrdy.
N.Nazarbaev eki saǵatqa jýyq ár sala boıynsha ashyq ári jan-jaqty áńgimeleskenderi úshin kezdesýge qatysýshylarǵa alǵysyn aıtyp, Qazaqstandy damytý úshin birge jumys jasaı beretindikterin, óziniń árdaıym eliniń senim-qoldaýyna súıenetindigin jetkizdi.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
Sýretter Prezıdenttiń baspasóz
qyzmetinen alyndy