– Elshi myrza, Qazaqstan men Iran arasynda dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna bıyl 25 jyl toldy. Eki el arasyndaǵy saıası, ekonomıkalyq salalardaǵy qatynastardyń damýyn qalaı baǵalaısyz?
– Sózimniń basynda múmkindikti paıdalana otyryp, Qazaqstan Respýblıkasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵymen jáne Iran men Qazaqstan arasyndaǵy dıplomatııalyq qarym-qatynastar ornaýynyń 25 jyldyǵymen barsha oqyrman qaýymdy quttyqtaımyn! Iran – Qazaqstannyń táýelsizdigin alǵashqylardyń qatarynda resmı túrde moıyndap, saıası qatynas ornatýdy júıeli túrde jolǵa qoıǵan elderdiń biri. О́tken jyly Iran men Qazaqstan qatynastary ekijaqty deńgeıde de, óńirlik jáne halyqaralyq deńgeıde de oń úrdispen qarqyndy túrde damydy. Degenmen de, zor áleýettiń baryn eskere otyryp, qarym-qatynastar deńgeıin arttyra túsetin kóptegen salalar bar dep esepteımiz.
1992 jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy bar bolǵany 229 myń AQSh dollary bolsa, 2015 jyly 2 mıllıard dollarǵa deıin ósti. О́tken jyly Tegeranda eki memlekettiń iskerlik orta ókilderiniń qatysýymen bıznes-forým ótip, oǵan 200-den astam kompanııa qatysty. Jalpy quny 1 mıllıard dollardy quraıtyn 50 kelisimge qol qoıyldy. Bul qujattarda geologııa, metallýrgııa, agroónerkásip kesheni, kólik, týrızm, logıstıka, qurylys materıaldaryn óndirý syndy salalar qamtyldy.
Qazaqstan men Irannyń ekijaqty qatynastarynyń belsendi damýyna eki memleket basshylarynyń tikeleı yqpaly óte zor. Joǵary laýazymdy tulǵalardyń jasaǵan ózara saparlary eki el basshylarynyń qarym-qatynastardy damytýǵa degen kúsh-jigeriniń kórinisi. Taraptardyń aımaqtyq jáne halyqaralyq kóptegen máseleler boıynsha kózqarastary uqsas. Ekonomıka salasynda, sonyń ishinde aýyl sharýashylyǵy, taý-ken, qaıta óńdeý ónerkásibi, kólik, tranzıt jáne ınfraqurylym syndy túrli baǵyttardy ózara ınvestısııalaý júzege asyryldy.
– Sizdiń Qazaqstanǵa kelgenińizge birneshe jyl boldy. Qandaı óńirlerde boldyńyz? Elimiz týraly alǵan áserlerińiz qandaı?
– Qazaqstanǵa kelgenime úsh jylǵa jýyqtap qaldy. Osy ýaqyt ishinde ońtústik, ortalyq, soltústik pen batys óńirlerindegi qalalarǵa baryp kórdim. Oblystardyń saıası jáne ekonomıka salalaryndaǵy jaýapty tulǵalarymen kezdesý barysynda osy óńirlerdiń áleýetimen tanystym. Meniń túıgenim – Qazaqstan men Irannyń múmkindikteri men artyqshylyqtary bar, sonyń arqasynda bir-biriniń kómegimen óz ekonomıkalyq ósý prosesin tolyqtyra alady.
Sonymen qatar, osy óńirlerdegi ulttardyń, din men tildiń ártúrliligi men úshin óte qyzyqty boldy. Qazaqstan halqynyń qonaqjaılyǵy men toleranttylyǵyn da atap kórsetken jón.
– Aldaǵy ýaqytta eki el arasyndaǵy qatynastar qaı baǵytta damýy kerek dep sanaısyz?
– Ekonomıkalyq turǵydan alǵanda, geografııalyq ornalasýy, eki eldiń arasyndaǵy kóptegen ekonomıkalyq jaǵdaılar men ortaq uqsastyqtardy eskersek, Iran men Qazaqstan arasynda keń aýqymdy yntymaqtastyqqa múmkindik mol. Solardyń qatarynda saýda, kólik jáne tranzıt salasyndaǵy, aýyl sharýashylyǵy ónimderin shyǵarý men óńdeý, mal sharýashylyǵy men balyq sharýashylyǵy, taý-ken ónerkásibi, qurylys pen jol qurylysy, elektr stansalary, jańa energııa kózderi, densaýlyq saqtaý men týrızm salalaryndaǵy yntymaqtastyqty aıtýǵa bolady.
Iran Qazaqstannan iri kólemde astyq, metall jáne basqa da taýar eksporttaýdy jalǵastyrýǵa nıetti. Sonymen qatar, farmasevtıka, munaı-hımııa ónerkásibi boıynsha áriptestik nyǵaıa túsýi kerek dep oılaımyn.
Eki eldiń tranzıt, saýda jáne jan-jaqty ınvestısııalyq jobalarǵa qatysýy – Iran men Qazaqstan taýarlaryn basqa elderdiń naryǵyna shyǵarýdyń joly. Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran baǵytyndaǵy temir jol jelisi arqyly Qazaqstan astyǵyn Ońtústik Azııaǵa, Afrıka elderine shyǵarý múmkindigi keńeıdi. Sol sııaqty, Batys Eýropa – Batys Qytaı tranzıttik avtobanynyń Iran úshin de mańyzy zor. Biz Qazaqstan arqyly Qytaı, Reseı naryǵyna jol ashtyq. Saıası turǵydan alyp qaraǵanda, eki memleket aımaqtyq jáne halyqaralyq máselelerde yntymaqtasa alady.
– Irannan birqatar ekonomıkalyq sanksııalardyń alynyp tastalǵany Qazaqstan-Iran saýda, ınvestısııa qatynastaryna oń yqpal ete me?
– Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy jónindegi kelisim aıasynda Irannyń basqa memlekettermen, onyń ishinde Ortalyq Azııa memleketterimen ózara yqpaldasýy úshin jańa jaǵdaılar jasaldy, shekteýler men sanksııalardyń keıbiri, sondaı-aq, qarym-qatynastarǵa yqpal etetin psıhologııalyq ahýal sheshildi. Eki memleket arasynda ekonomıkalyq delegasııalardyń saparlary júzege asty. Barys-kelis kezinde qol qoıylǵan qujattardyń nátıjesinde kóptegen jobalar men yntymaqtastyq etý joldary usynyldy. Eki el azamattarynyń barys-kelisiniń aıtarlyqtaı ulǵaıýy jáne áýe reısteriniń kóbeıýi qarym-qatynastardaǵy jańa ahýaldan habar beredi.
Árıne, bul kelisimderdi júzege asyrý eki eldiń arasyndaǵy saýda aınalymy men ınvestısııalardy arttyrýǵa jaǵdaı týǵyzatyn bolady.
– Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý boıynsha ustanymyn Tegeran qalaı baǵalaıdy?
– Iаdrolyq qarý búkilálemdik qoǵamdastyq pen adamzatqa qaýip-qater bolyp tabylady. Barlyq elder ıadrolyq qarýdy taratýdy boldyrmaý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný jolynda kúsh-jiger jumsaýy qajet. Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi ustanymyn oń baǵalaımyz. Bul ustanym Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdyń qaterin túsinetindigin kórsetedi. Iran men Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý men ıadrolyq qarýdan azat Taıaý Shyǵysty qurýda birdeı baǵyt ustanady, halyqaralyq qoǵamdastyqta osy másele boıynsha yntymaqtastyq etýde ári bir-biriniń bastamalaryna qoldaý kórsetýde.
– Qazaqstan-Iran qatynastaryn damytýdaǵy eki el Prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Hasan Rýhanıdiń róline toqtalyp ótseńiz.
– Qazaqstan táýelsizdigin alǵannan bastap kúni búginge deıin eki el basshylarynyń kózqarasy ózara qurmet pen dostyq negizinde qarym-qatynastardy damytýǵa baǵyttalǵan. Sońǵy jyldary eki memleket basshylarynyń arasynda óte jaqsy qarym-qatynas ornaǵan. Iran Prezıdentiniń 2014 jyldyń qyrkúıegi men 2016 jyldyń jeltoqsanyndaǵy Qazaqstanǵa sapary jáne de Qazaqstan Prezıdentiniń 2012 jyldyń tamyzy, 2014 jyldyń jeltoqsany men 2016 jyldyń sáýir aıynda Iranǵa jasaǵan saparlary eki el yntymaqtastyǵyndaǵy betburysty sát bolyp, osy saparlar barysynda kóptegen qujattarǵa qol qoıyldy.
– Qazaqstandaǵy ıran dıasporasynyń tynys-tirshiligi týraly ne aıtasyz? Olardyń elimizdegi ahýalǵa kóńilderi tola ma?
– Qazaqstanda ıran etnosynyń biraz ókili turyp jatyr. Irandyqtardyń Ortalyq Azııa jáne Kavkaz halyqtarymen tyǵyz tarıhı qarym-qatynastaryna baılanysty, Keńes Odaǵy qurylǵan kezde, shekaralar jabylǵan ýaqytta osy óńirde saýdamen aınalysqan ırandyqtardyń kóbi keri qaıtýǵa kelispedi. Jarııalanǵan qujattar boıynsha 1937-38 jyldary shamamen 2 myńǵa tarta ırandyq otbasy, ıaǵnı 6 myńnan astam adam Kavkazdan Qazaqstanǵa kóshirilipti.
Sondaı-aq, 1947 jyly 600-den astam ırandyq Qazaqstanǵa kóshiriledi. Bul adamdar men olardyń urpaqtary qazir Qazaqstannyń basqa da azamattary syndy osy eldiń órkendep, damýy úshin eńbek etedi. Olar Iran men Qazaqstannyń dostyq kópiri ispettes. Eki tilge de jetik, eki eldiń de mentalıtetimen tanys bolýyna baılanysty, olardyń eki eldiń ekonomıkalyq qatynastarynda alar orny zor.
– Irandaǵy qazaq dıasporasy týraly aıtyp ótseńiz.
– 1930-jyldary Qazaqstanda oryn alǵan aýyr jaǵdaılarǵa baılanysty, qazaq halqynyń birshamasy Iranǵa qonys aýdardy. Olardy ıran halqy jyly qarsy aldy. Olar negizinen Gúlstan provınsııasynda shoǵyrlanǵan. Birneshe urpaq aýysqanymen, olar sol burynǵysynsha ulttyq salt-dástúrin saqtap qaldy.
Árıne, Qazaqstan táýelsizdik alǵannan keıin olardyń bir bóligi tarıhı Otanyna oraldy. Irandaǵy qazaq etnosy ózge de ıran azamattary syndy birdeı saıası, áleýmettik jáne azamattyq quqyqtarǵa ıe jáne óz otandastarymen birge beıbit ómir súrip jatyr. Olardyń birazy eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq alys-beristerdi damytýǵa belsendi úlesterin qosyp júr.
– Qazaqstan men Irannyń rýhanı, mádenı qatynastarynyń tarıhy óte tereńnen bastalady. Qazaqstannyń ádebıetimen tanysýǵa múmkindigińiz boldy ma?
– Qazaqstanǵa kelgen boıda qazaq tilin úırenýge den qoıdym jáne belgili deńgeıde jetistikke jettim deýge bolady. Árıne, qazaq ádebıetimen tanysý úshin qazaqsha kitaptardyń parsy nemese aǵylshyn tilindegi aýdarmalaryn oqımyn. Gazettegi materıaldar men kitaptardyń mazmunyn túsiný úshin qazaq tilinde fılmder kórip, jańalyqtar tyńdaýǵa tyrysamyn. Qazaq ádebıetimen jáne mádenıetimen qysqasha tanystyǵym arqyly, eki ult pen eki memlekettiń ortaq tustaryn kóbirek túsine bastadym.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Arnur ASQAR, «Egemen Qazaqstan»