Shoqan Ýálıhanov: Abylaı dáýiri qazaqtardyń erligi men seriliginiń ǵasyry

Kúni keshe qarańǵy qazaq kógine jarq etip shyǵyp, jalt etip aǵyp ótken jaryq juldyzdaı qyrshyn ketken uly ǵalymymyz Shoqan Ýálıhanovtyń týǵanyna júz jetpis bes jyl tolýy atalyp ótti. San qyrly sańlaq ǵalym, jalyǵýdy bilmegen jıhangez saıahatshy, el tarıhyn tereńnen qozǵap, ǵajaıyp shejiresin túzgen zerdeli zertteýshi, ári  aýyz ádebıetiniń injý-marjandaryn jına­ǵan áıdik ádebıetshiniń artynda telegeı teńiz mura qaldy. Sol asyl qazynanyń qazirgi tańda da tarıhı jáne ǵylymı mańyzy meılinshe zor. Alaıda, sol tamasha týyndylardy týǵan halqy kúni búginge deıin ana tilinde oqyp, tolyq bildi dep aıta almaımyz. Respýblıkamyzda onyń shyǵarmalary eki márte orys tilinde bes tomdyq bolyp shyqqanymen, qazaq­sha basylǵany tek tańdamaly­lary ǵana. Tańdamaly degenmen, onda dańǵaıyr ǵalymnyń tarıhı eńbek­terinen góri zamandastarynyń estelikteri, jol jazbalary kóbirek aýda­rylyp berilgen. Týmysynan tarıh tere­ńine boılaǵan ǵulamanyń tarıhı shyǵarmalary olardyń ishinde biren-saran ǵana bolatyn. Osynaý olqylyq­tyń ornyn toltyrýdy nıet etken belgili pýblısıst, baıyrǵy jýrnalıst, jazýshy Sarbas Aqtaev biraz jyldan beri ǵalymnyń tarıhı týyndylaryn aýdarýmen aınalysyp keledi. Ja­qynda «Ana tili» baspasynan «Mereıtoılyq ádebıet» aıdarymen jaryq kórgen «Shoqan Ýálıhanov. Shyǵarmalary» atty kitap tanymal tárjimashynyń sol kóp jylǵy eńbeginiń bir kórinisi. Kitaptyń qazaqsha qandaı deńgeıde sóıleıtinin ańǵartý úshin oǵan engen ǵalym- saıahatshynyń  uly atasy týraly jazǵan «Abylaı» ocherkin usynyp otyrmyz. Abylaı orys jylnamalarynda Sibirdiń hanzadasy dep atalady. Al shynynda Aby­laı Orta júz qa­zaqtarynyń XVIII ǵasyrda ómir súrgen hany. Onyń tegi Orta júz sultan­da­rynyń kenje býynynan taraıdy da, úshinshi atadan baryp Ábilmámbet han­ǵa qosylady. Onymen Abylaı (bizdegi derek boıynsha Abylaı sultan hannyń nemere inisi) 1739 jyly Orynborda Reseıge máńgi bodan bolatyny týraly ant bergen. Atasy, onyń da aty Abylaı, Túr­kistannyń bıleýshisi bolyp turǵan. Batyr­lyǵymen, batyl­dyǵymen aty shy­ǵyp, sol úshin qanisher degen qahar­ly da qurmetti ataqqa ıe bolǵan kisi. Biraq, balasy Ýálı ákesiniń dańqyn asyra almaı, Túrkistandy basyp alǵan kórshi bıleýshilerdiń biriniń qolynan qaza tapty. Qaltqysyz berilgen bir qulynyń arqasynda ǵana on úsh jasar  Abylaı aman qaldy. Adal tóleńgit óz túlegin ertip, qazaq dalasyna tartty. Aǵaıyn-týǵandary syrt­­qa tepken jas Abylaı qyrǵa kelip, Jaqsylyq rýynyń bir baıyna malshy bolady. Dúrbeleńge toly dúbirli kezeń Abylaıdyń tapqyrlyǵy men tabandy­lyǵyn, aqyldylyǵy men alǵyrlyǵyn ta­nytýyna jaǵdaı jasaıdy. HVIII ǵa­syr­dyń alǵashqy on jyldyǵy qazaq halqy­nyń ómirindegi bir alapat kezeń edi. Joń­ǵar­lar, Edil qalmaqtary, Jaıyq kazak­tary men bashqurttar qazaq rýlaryna jan-jaqtan tarpa bas salyp, qyryp-joıyp, malyn aıdap, janyn baılap áketip, talaı áýletti tutasymen tutqynǵa alyp ketip júrdi. Qytymyr qys, kesepat jut pen asharshylyq táńir­den túsken qyspaqtaı-aq halyqty san­syratyp, qaıyrshylandyryp jiberdi. Orynbordaǵy bir qazaq rýba­synyń óz jerlesteriniń qaıǵyly halin so­ńynan bir top uıalas tazy qýǵan qoıannyń jaǵdaıyna teńegeni bar. Ásirese, 1723 jyl sumdyq sıpaty­men qazaqtardyń esinde óshpesteı bop qaldy. Qary qalyń ári kóktaıǵaq bol­ǵan sol bir surapyl qysta jońǵar qon­taıshysy Qal­dan-Seren qısapsyz qol­men qazaq qyryna basyp kirip, qazaqtar men qyrǵyzdardy burynǵy shaldýar­lyǵy men shapqyn­shy­lyǵy úshin jappaı jazalaýǵa kiristi. Qaı­da barsa da qan­quı­ly jońǵarlar qyr sońynan qalma­ǵan qazaqtar úrikken kıik úıirindeı dúr­kirep, jol-jónekeı dúnıe-múlkin, bala-shaǵasyn, kempir-shalyn, aryq-turyq ma­lyn, úı múkámálin shashyp, tústikke baryp qoıyp ketti. Orta júz – Samar­qannyń túbine, Kishi júz Hıýa men Buqar baryp panalaıdy. Al qyrǵyzdar Bolordyń adam aıaǵy baspaǵan quz-jaryna jasyrynyp, úreıi ushqany sonsha Gıssar alqabyna deıin jetedi. Orta Azııanyń qum belderinen shúıgin jaıy­lym taba almaı, jańa kórshilerimen jaýyqqan qazaqtar qudiretti Reseıdiń shekarasyna júz salyp, olardan qoldaý men qolqabys izdeıdi. Mine, osyndaı ekidaı, úreıli qandy-qasap kezeńde el nazary Abylaı sul­tanǵa aýady. О́ıtkeni ol joryqtardyń bárine alǵash qatardaǵy jaýynger bop qatysyp, sonyń ózinde qısapsyz erlik kórsetip, aıryqsha amal-aılasymen kóz­ge túsken edi. О́negeli aqyl-keńesi, suń­ǵyla zerdesi arqa­synda, ol birden-aq kóregen, kemeńger degen atqa ıe bolady. Shynynda da, qazaqtar muny uly ister atqarýy úshin Allanyń ózi jibergen elshisi, árýaq ıesi dep uqqanǵa deıin Abylaı talaı kúresti bastan keshirip, san synnan súrinbeı ótti. Ol eki márte torǵa túsip, birinde qyrǵyzdarǵa, ekinshisinde Qaldan-Serenge tutqyn boldy. Onyń Qaldannan qutylýy shyn mánin­degi keremet. Sebebi ol hannyń súıikti uly Sharyshty jekpe-jekte óltirip, qudiretti qalmaqtyń qazaqtar­dan tabandap turyp talap etýimen tutqynǵa tús­ken ǵoı. Qalaı bolǵanmen de, 1739 jyly biz ony Orta júzdiń eń yqpaldy, eń kúshti bıleýshisi dep tanydyq. Orys úkimeti de kóbinese Abylaımen jáne onyń aǵasy Sultanbekpen ǵana baılanys jasap otyr­ǵan. О́ıtkeni, qyrǵa baryp qaıtqan orys­tardyń aıtýyna qaraǵanda, ol tus­ta naǵyz hannyń eshqandaı máni de, bedeli de bol­maǵan. Dalamen jaqsy tanys Tevkelev bul sultandy qyrǵyz bıleýshi­leriniń ishindegi eń aılakeri, ári eń yqpaldysy deıdi. 1759 jyly Abylaı orys saraıyna óziniń týysqany Jolbarys sultandy jiberip, syı-sııapat suraıdy. Keıin oǵan ókilettik qaǵaz jiberilip, jylyna 300 som jalaqysy taǵaıyndalyp, 200 put un berip turý belgilenedi. Osy eki arada Orta Azııa­da Abylaıdyń mansap jolyndaǵy oı-armanyn júzege asyrýyna jaǵdaı jasaı­tyn oqıǵalar bolǵan edi. Ol onyń halyq aldyndaǵy abyroı-bedelin tipti aspan­datyp jiberdi. 1745 jyly qazaq­tarǵa ázireıildeı bolǵan Qaldan-Seren dúnıe salyp, Jońǵarııada bılikke talas­qan dúrbeleń bastalady. Qalmaq taıshy­lary endi Abylaıdan kómek kútedi. Eski kegi zyǵyrdanyn qaınatyp, jońǵarlarǵa tisin qaırap júrgen sultan olardyń alty­baqan alaýyz bop álsireýin paıda­lanyp, birde bir jaǵyna, birde ekinshisine yrshyp shyǵyp, urys-keristiń kórigin qyzdara túsedi. Jońǵarııany tarıhta teńdesi joq jyl­damdyqpen op-ońaı jaýlap alǵan   ımpe­rator Sıan-Lýnnyń jeńimpaz armııa­synyń jońǵar jerine kelýi Abylaıdyń saıasatyna úlken yqpal etedi. Jońǵarııa men Kishi Buqar aımaǵyn op-ońaı ózine qaratýy jáne qytaılyqtardyń jaýyn­ger­lik rýhyn kóte­rip, basqynshylyq qush­tarlyǵyn art­tyra túsedi. Zaıyry, ımperator Sıan-Lýn han jáne tan áýlet­teriniń zamanyn qaıtala­ǵysy kelgenge uqsaıdy. 1756, 1758 jáne 1760 jyldary Qytaı jasaqtary Orta júz qazaqtary­nyń jerine at izin tastaıdy. Qazaq bıleýshileri Kishi júzdiń hany Nuraly, Orta júzdiń hany Ábilmámbet pen Abylaı Aspanasty ımperııasymen kelisimge kelýge qulshynady. 1756 jyly Abylaı ózin bógdihan vassaly dep moıyndap, bekzada ataǵy men jylparaq alady. Al Nuraly Pekınge elshilik jiberedi. Qoqan bıleýshisi Erdene bı 1758 jyly, keıin murageri Narbota bı Kóktiń ulyna pendeligin mo­ıyndaıdy. Osynaý syrttaı tántilikke qaramas­tan ortaazııalyqtar asa abyrjýly edi. Kúshti Jońǵarııa qulap, kishi Buqardyń basyp alynýy adam aıtqysyz úreı týǵyzdy. Onyń ústine dindar musylman­dar aqyr zaman bolar aldynda jerdiń júzin qara qytaı qaptaıdy degen ańyzǵa qatty senetin-di. 1762 jyly Orta júzdiń hany Ábilmámbet pen Abylaı sultanǵa 130 adamnan turatyn Qytaı elshileri kelip, ımpe­ratordyń ámiri boıynsha kóktem týa Túrkistan men Samarqandqa ásker shyǵa­tynyn jarııalap, alda bolar joryq úshin kómekke kisi, kólikke jylqy men ógiz, soıymǵa qoı suraýy burynǵy qazaq­tardyń úreıin tipti ushyryp jiberdi. Olar ýaqytsha ózara irińgezekti doǵaryp, odaq quryp, onyń basyna qolbasshy etip Nádir-shahtyń túmenbasy, Qandaǵar bıleýshisi ári Dýranı áýletiniń negizin qalaý­shy Ahmetti taǵaıyndady. Abylaı syrt­taı odaqqa kiretin sııaqty kóringenimen, shyn máninde qytaı úkimetimen baıla­nysyn úzbeı, barǵan saıyn onymen jaqyndasa tústi. Ol tipti Pekınge amanat etip uly Ádildi jiberdi. Biraq Bógdihan Abylaıdyń tánti­ligine dán razy bolyp, Ádildi qolyna ókilettik qaǵaz berip, kóp syı-sııapatpen ákesine qaıta attandyrdy. Al, Abylaıdyń ózi bolsa Saıramkól jaǵasyna Ile szıan-szýnymen (general-gýbernatorymen) kezdesip, onymen saýda shartyn jasasty. Shart boıynsha Tar­baǵataı (Shaýeshek) men Ilede (Qulja) aıyrbas bazary ashylyp, odan qazaqtar aıdap ákelgen malyna qytaı buıymdaryn aıyrbastap alyp júrdi. Bógdi­hannyń mundaı meıirimi, ásirese, tar­tý-taral­ǵysy baqqumar, dańqqumar qazaqqa una­maı qalǵan joq. Qytaılarmen baılanysy berkigen sa­ıyn Abylaı Reseımen qarym-qatynas­tan irgesin aýlaq sala bastady. 1771 jyly han saı­laǵanda da ol orys shekarasyna baryp, ant bergisi kelmedi. Sóıtip, ol ózin halyq qalap, baıaǵyda-aq bul dáre­jege laıyqtap qoıǵanyn, Kóktiń ulynyń jáne ókilettik qaǵazy baryn jeleý etti. Degenmen, orys úkimeti qyrǵa óz qyzmet­shisin arnaıy jiberip, Abylaıǵa ant bergizip, han ataǵynyń belgilerin (qylysh, qamqa ton jáne bórik) tapsyrdy. Onda­ǵysy ózderi bekitpeı tu­ryp, han bolý degen qazaqtardyń qaperine de kelmesin degen ishki esep. Abylaı óz balalaryna aqyl aıtqanda Qytaımen jaqyndasa tú­sýge keńes berip, Reseımen kelisimdi saq­taý kerek dep tapsyrdy. Onyń oıynsha, qytaılar han bıligi úshin esh­qashan qaterli emes, al, orys úkimeti bolsa, jergilikti bılikke eń kúshti básekeles. Onyń ústine zaman aǵymy qazaqtardyń Reseı kómegine muqtajdyǵy az ekenin aı­qyndaı tústi. Abylaıdyń qyrdaǵy bıligi tipten nyǵaıdy. Uly júz de (bizdegi qaǵaz bo­ıynsha Úısin bolystary) onyń bıligin moıyndady. Jońǵarlardy qytaılar jo­ıyp jiberdi. Qazaqtar tý-talapaı etken, ásirese Abylaıdyń ózi túbine jetken torǵaýyttar Ilege áreń jetip, qytaı saıa­satshylarynyń qıturqy toryna tústi. Pýga­chev búlinshiligi tıtyqtatyp, taǵdy­ryn endi úkimet qolyna alǵan Jaıyq kazaktary óz betimen basyp kire almas halge jetti. Qazaqtardyń endigi jaýy Túrkistan, Sozaq, Saıram, Shý men Tash­kenttiń arasyndaǵy jáne basqa qala­lar­daǵy qazaq sultandarynan aýylyn aýlaq salýǵa tyrysqan qý qyrǵyzdar men Orta Azııa bıleýshileriniń bir bólegi ǵana. Abylaıǵa aıan berip otyratyn ádetten tys arýaqqa degen senim qazaq halqyna buryn-sońdy bolmaǵan ójettik darytty. 1770 jyly Abylaı Shat asýynan da asyp, Týro ózeniniń mańynda qyrǵyzdar­ǵa shabýyl jasady. Taýlyqtardy ókshe­leı qýyp, ol Shý jazyǵyna deıin aıdap saldy. Shýǵa quıatyn Qyzylsý men Shamsı ózenderiniń boıynda qyrǵyzdar Aby­laıǵa qarsy odaqtasyp qan keshe júrip aıqasady. Bul jaıynda «Jaıyl qyr­ǵyny» atty ańyz kúni búginge deıin bar. Qyrǵyzdardyń qyrylǵany sonsha, Sultý rýynyń Talqan degen atasynan tek qy­ryq-aq adam tiri qalady. Sonan soń Aby­laı oljasyn artynyp-tartynyp óziniń Sibir jelisine jaqyn súıikti qonysy Kókshetaýǵa qaıtyp keledi. Alyp kelgen tutqyndary tipti kóp, qazir olardyń urpaǵy Jańa jáne Baı qyrǵyz degen eki bolys el bolyp otyr. Abylaıdyń Tashkentpen jáne Hod­jent­pen soǵysy Jızaqqa deıin jetip, sha­hardy alýymen tyndy. Olardyń ara­synda Áziret sultan, Saıram, Shymkent, Sozaq jáne basqa qalalar bar. Al, Tashkent alym-salyq tólep otyrýǵa tıisti boldy. 1774 jyly Abylaı Úısinniń el aǵalarynyń ótinýi boıynsha olardy basqarý úshin uly Ádildi jiberip, oǵan Talas ózeniniń boıynan qalashyq salyp berdi. Kentke kileń eńbek­qor qaraqal­paqtar qonystandy. Uzyn sany jetpis birge jetetin basqa balalaryna ol Orta jáne Uly júz rýlaryn bólip berdi. Al, ózi áýlet basy retinde rýbasylarynyń ǵurpy boıynsha ómir súrý úshin Túrkis­tanda qaldy. Sonda 1781 jyly dúnıe salyp, múrdesi Qoja Ahmet Iаsaýıdiń meshiti alańyna jerlendi. Mine, ǵalamat qazaqtyń saıası ómiriniń jelisi osyndaı. Dańqy dáýirlep kóteri­lýine jeke basynyń kisiligimen, aqyl-parasa­tynyń keńdigimen jetken ol aryny aýyz­dyqsyz, qyzýqandy qyzba halyqtyń qadir-qurmetine ıe bola bildi. Qyrdaǵy bul qurmettiń tylsymdap tastaıtyn tamasha bir sıpaty boldy. Ábilmámbet qaı­tys bolǵan­nan keıin óz sultandary­nyń ishindegi eń laıyqtysy osy dep halyq ony birden han kóterdi. Al, qazaq dástúrine baqsa, Ábil­mámbet balalary­nyń ishinen zańdy mura­gerler tabylatyn-aq edi. Osynaý saılaýdyń kýágeri bolǵan orys azamaty alqalaǵan rýbasylarynyń ony aq kıizge salyp qalaı tóbege kóter­genin, birinen biri asyryp ójettigi men ótimdiligin, jampozdyǵy men jeńimpaz­dyǵyn jer-kókke syıǵyzbaı qalaı madaq­taǵanyn, sonan soń ol kıgen shapandy órim-órim ǵyp qıqymdaı jyrtyp, úlesip alǵanyn tamsana jazady. Munyń ózi han­nyń qadir-qasıetin tanytar tamasha kórinis edi. Qazaq handarynyń arasynda Abylaı­daı sheksiz bılikke ıe bolǵan birde-biri joq. Ol óz óktemdigin asyryp, eń alǵash ólim jazasyn engizdi. Buryn bundaı sum­dyq sheshim halyq jıynynyń uıǵarymy­men ǵana júzege asatyn. Sóıtip, ol han­nyń bıligin alqaly keńes arqyly shektep otyratyn rýbasylary men sultan­dardyń órkókirek ústemdigin tyıdy. Áýeli mundaı jańalyq sultandar men bılerdiń narazylyǵyn týǵyzyp, bas kótertti de. 1781 jyly Daıyr sultan Orynbor gýber­natoryna aryz aıtyp, Abylaıdy ózine tıisti emes bılikti basyp alýshy dep beıneleıdi. Rýbasylary ejelgi ádet boıynsha kádimgi Polshadaǵy korolǵa qarsy soǵys sııaqty, hanǵa qarsy attanbaq ta boldy. Alaıda, Abylaıdyń tóleńgitteri olardy tas-talqan qyldy da, bári hannyń temir tezine baǵynýǵa máj­búr boldy. Bul hannyń yqylym zamannan aıalanyp kelgen erkin jaıylýdy óktemdik­pen basyp, óz qımyl-qareketin qalaı zańdas­tyrǵanyn kim bilsin, áıteýir urpaq­tar ony áýlıe sanap, shabýylǵa shyqqanda esimin jiger shyńdar uran etip ataıdy. Al, onyń óz balalaryna qaldyr­ǵan aýyzsha ósıeti Aqsaq Temirdiń saıasatymen astasyp jatqanyn ańǵartady. Balalaryna ol qazaq taıpalary arasyn­daǵy rý talasyn eshqashan túbegeıli shesh­pe, dúrdarazdyq pen daý-damaı qashanda han bıliginiń tapjylmas taıa­nysh-tiregi bolýy kerek dep aqyl-keńes berip otyrǵan. Qazaqtardyń ańyz-áńgimelerinde Aby­­laı aıryqsha qasıeti bar kıeli, keremet qudiret ıesi bolyp sanalady. Onyń joryq­tary jáne batyrlarynyń kózsiz erligi men qaharmandyǵy jyr-dastan­dardyń arqaýyna aınalǵan. Dombyra men qobyzda orynda­latyn nebir kúıler sonyń dáýirinde dúnıe­ge kelgen jáne kóbi sol kezeńdi sıpattaıdy. Halyq kúıi «Shańdy joryq» jaýdan qaıtyp kórme­gen júrek jutqan Baıan batyr opat bolǵan shabýyl kezinde shyǵarylǵan. Al «Qyp­shaq qaǵý» Edil qalmaqtaryna qarsy qysqy joryqtan týady. Sol joly qazaq­tar jeti kún boıy ashyǵyp, oljaǵa qoly áreń jetedi. Bul kúılerdiń bári kúni osy ýaqytqa deıin Abylaı urpaqtaryna sonaý bir dańqty kezeńderdi elestetedi.