Qazaqy pragmatızm

Elbasy «búgingi radıkaldy ıdeologııalar ǵasyry kelmeske ketti. Endi aıqyn, túsinikti jáne bola­shaqqa jiti kóz tikken baǵdar­lar kerek. Adamnyń da, tutas ult­tyń da naqty maqsatqa jetýin kóz­deıtin osyndaı baǵdarlar ǵana damýdyń kógine temirqazyq bola alady. Eń bastysy, olar el­diń múmkindikteri men shama-shar­qyn muqııat eskerýge tıis. Iаǵ­nı, realızm men pragmatızm ǵana taıaý on jyldyqtyń urany bolýǵa jaraıdy» degen oıdy alǵa tartady. Sonymen, pragmatızm ıdeologııasy – qazaq qoǵamynyń basty qozǵaýshy kúshteriniń biri, dúnıetanymymyzdyń negizi, is-qımylymyz ben usta­nym­dary­myzdyń, qundylyqtarymyzdyń temirqazyǵy. Qysqasha aıtqanda, rýhanı jańǵyrýdyń baǵyttaryn aıqyndaıtyn ómir súrý fıloso­fııasy. Ol básekelikke qabilet­tilik­tiń de, bilim sapasy men sal­ta­nat qurýyn da, jańa sana úlgisin de, ómir saltymyz ben adamı qaty­nas­tarymyzdy, sanamyzdyń ashyq­tyǵy men ózgerý baǵyty­myzdy aıqyndaıtyn paradıgmaǵa aınalmaqshy.

Jalpy, oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin, «pragmatızm» uǵymy­na sál úńilgen artyq bolmas. Pragmatızm termıni – is, is-áreket degendi bildiredi. Keıinnen, HIH ǵasyrda, ol amerıkalyq fılosof Charls Pırstiń atymen tyǵyz baılanysty boldy. Pragmatızmdi taza AQSh-tyq fılosofııa dep túsinýge bolady, ol kúni búginge deıin AQSh qoǵamynda erekshe yqpalǵa ıe. Pragmatızmniń basty qaǵıdalary: aqıqatty tıimdilik turǵysynan moıyndaý, naqty tájirıbe bárinen de mańyzdy, adam maqsat úshin ómir súredi, adam birdeńege qol jetkizý úshin salystyrmaly bilim de jet­ki­likti, aqıqattyń ólshemi prak­tıka, is-árekette jetistikke jetý úshin kúmándi eńserip, senimge ıe bolý, adam aqıqattan buryn senimge umtylý kerek degen qaǵı­dalardy usynady.

AQSh qoǵamynyń tabysty ómir salty negizinde ónimdi, tıimdi qozǵalys ıdeıasy jatyr. Mun­daı fılosofııanyń ózgeris­ter kezeńinde dúnıege keletinin ómirdiń ózi dáleldedi. О́mirdiń árbir sátine sáıkes kelý, ómir súre bilý úshin ózgere bilý jáne soǵan sáıkes áreket etý, ony ult­tyń jıǵan tájirıbesimen ush­­tas­tyrý praktıkalyq fılo­so­fııanyń ózegi desek te bola­dy. Elbasynyń pragmatızm fılo­so­fııasyna nazar aýdaryp otyr­ǵan­dyǵynyń basty sebebi de osynda bolsa kerek. Maqalada, ulttyń rýhanı jańǵyrýynyń kúre tamyry pragmatızm ustanym­darynyń ult sanasyna sińýimen tikeleı baılanysty ekenin, ol úshin qanymyzǵa sińgen, men­tal­dyq bolmysymyzdyń sıpa­tyna aınalǵan keıbir daǵdy­lar­dan arylý qajettigi týraly oı aıtylady. Solardyń biri – asta-tók ysyrapshyldyq, dań­ǵoı­lyq, astamshyldyq. Áý basta, bul qasıetten naryq qutqara­dy, ultty únemshil bolýǵa, baılyq­tyń quny men qadir-qasıetin baǵa­­laýǵa úıretedi degen oı-pikir­­diń de bolǵany belgili. Na­ryq zamanynyń shırek ǵasy­ryn artqa tastasaq ta, áli sol ysy­rap­shyldyqqa jol berýdemiz. Únemdeýdi úırene almaı kelemiz. Ysyrapshyldyq – jeke tulǵa, ujym, áleýmettik top, tipti mem­­le­ket deńgeıinde kórinip otyr­ǵany málim.

Bizdiń áli de bolsa, eńbekti, baı­­lyqty baǵalaı almaı júr­geni­miz baıqalady. Kelgen baı­lyq adal eńbektiń nátıjesi bolsa, mań­daı terińmen kelse, múm­kin oı­lanǵan bolar ma edik? Baılyq shashýdy emes, jınaýdy, eseleýdi, únemdeýdi qalaıdy. Baı­lyqtyń ıesi men kıesi bolady. Bizdegi baılyqtardyń ıesi bol­ǵan­men, kıesi joq. Kıesiz baılyq ketýge, shashylýǵa daıyn turady. Abaı sózimen aıtqanda, «ıttikpen tapqan maldy, adam­shy­lyqpen jumsaıtyn» ýaqyt jetken tárizdi. Bul – búgingi baılyqty uqsatý men jaratýdyń formýlasy. Onyń mentaldyq negizine jatatyn qasıetter – nadandyq, maqtanshaqtyq, jalǵan baqtalastyq pen básekelestik, shek­ten shyqqan tutynýshylyq psı­hologııa. Bul jaǵymsyz qasıet jeke bastyń deńgeıi­nen asyp, qoǵamdyq normaǵa aına­lyp bara jatqany da belgili. Rýha­nı jań­ǵyrýdyń mentaldyq keder­gileri de osynda.

Elbasynyń pragmatızmniń jarqyn úlgilerin babalarymyz­dyń ómir saltynan izdep, ony búgingi óskeleń urpaqtyń mi­nez-qulyqtyq negizi, irgetasy retin­de qalyptastyrý, búgingi ult­tyq ıdeologııanyń basty ba­­ǵyt­tarynyń biri ekenin basa kór­setýi óte oryndy. Ult menta­lı­tetinde ózindik orny bar qundy­lyq­tardyń biri únemshildik, qana­ǵat­shyldyq. Sońǵysy astam­shyl­dyq pen ysyrapshylyqqa jol ber­meýdiń tegerishteri, tos­qaýyl­dary. Kezinde Maks Veber óziniń «Protestanttyq etıka jáne kapıtalızm rýhy» atty eńbeginde ysyrapshyldyq pen astamshyldyqqa jol bermeýdi protestanttyq etıkadan izde­geni belgili. Eńbekqorlyq, tár­tip adaldyq, únemshildik kásip­­kerliktiń rýhanı negizi re­tinde qarastyrylyp, olar­dy protes­tantızm dininiń órke­nıet­tik damýǵa qosqan úlesi retin­de qaras­tyrdy. Adamdar bo­ıy­n­daǵy eńbekqorlyq pen únem­shil­­dikti tek protestanttyq dinı etı­ka qalyptastyrdy desek ar­tyq aıtqan bolarmyz. Osyndaı as­tam­­shyl pıǵyly úshin kezinde Maks Veberdiń joǵaryda atalǵan eńbegin Lıýk Boltanskı, Ev. Kıapello, Henrık Grossman syn­ǵa alǵan bolatyn. Olaı bol­sa, eńbekqorlyq, únemshildik, tártip, adaldyq, kimge de bolsa ortaq qasıet. Ult mádenıeti neǵur­lym osy joǵaryda atalǵan qun­dy­lyq­tardy adamdar is-áre­ketiniń negizi retinde qalyp­tastyrýǵa umtylsa, yqpaly men pármeni kúsh­ti bolsa, sanaly túrde baǵyt­tal­sa, atalǵan qundylyqtar sol­­ǵur­lym adamdar sanasy men mi­nez-qulqynda kórineri sózsiz. El­ba­sy­nyń ult mentalıtetinsiz, má­de­nıetinsiz jańǵyrý degenimiz qur jańǵyryqqa aınalýy op-ońaı dep otyrǵany da osy.

Astamshyldyq pen ysy­rap­shyldyqqa jol bermeýdiń ozyq úlgileri ult mádenıetinde, qazaq­­­tyń maqal-mátelderinde, dúnıe­tany­my men fılosofııasynda saı­rap jatyr. Máselen, Abaı ózi­niń qarasózderinde, ishsem, jesem, uıyqtasam dep týa­tyn bala emes, kórsem, bil­sem, úırensem dep týatyn bala­ny tárbıelep, ony bilimge, ǵylym­ǵa úıretip, jeńdirip, qanaǵat­shyl­dyq pen únemshildikke úı­retý kerektigin talaı aıtqan bolatyn. Sonymen qatar, ol maq­tan­shaqtyqtyń túrlerin kór­setip, «desin» deıtinderdiń «demesin» deıtinderden ozyp ketý sebebin izdep, onyń túbi nadandyq ekenin, adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselerden ozbaq. Odan basqa nárselermenen ozdym ǵoı, demektiń bári de aqymaqtyq, – dep, oı túıgen bolatyn.

Buǵan qoıar tosqaýyl qaıda? Tosqaýyl – bilim men tárbıede. Biraq, bizde bilim jalań. Bul onyń qazirgi kezdegi basty erek­sheligi. Ol adam boıyndaǵy izgi­lik­ti eseleýge baǵyttalmaǵan. Ol únemdeýdi, rasıonaldy ómir saltyn qurýdy, soǵan sáı­kes minez-qulyq saltanatyn or­nyq­­tyrýdy úıretpeıdi. Sebebi, qoǵam­da tutyný psıhologııasyn nası­hattaıtyn ustanymdar ba­sym. Ol tabıǵat, jer, adam jáne qarjy­lyq, tehnologııalyq, eko­lo­gııa­lyq resýrstarymyzdy paı­da­lanǵan kezde kórinip jatady.

Bilimniń gýmanıtarlyq, tár­bıelik baǵyty keıinge ysy­rylǵany sonshalyqty, joǵary oqý oryndarynda gýmanıtarlyq, dúnıetanymdyq pánder men kafedralar jabylyp, bilimge jalań ýtılıtarlyq kózqaras qalyptasyp otyr. Abaı: «ǵylym­syz ahıret joq, dúnıe de joq. Ǵylymsyz oqyǵan namaz, tutqan rýza, qylǵan qaj eshbir ǵıbadat ornyna barmaıdy », degen edi. Sol tárizdi, búginde gýmanıtarlyq bilimsiz, shynaıy ǵylymsyz pragmatızmdi tek jalań paıda tabýdyń kózi dep túsinsek taǵy da qatelesken bolar edik. Bilim berý júıesinde pragmatızm shynaıy shyǵarmashylyqtyń negizi jáne adam oıynyń qozǵaýshy kúshi bola almaıtyny taǵy belgili. Al, bola qalǵan jaǵdaıda mundaı bilimnen ózindik oılaý, dúnıetanymdyq qundylyqtar shet qalady, bilimge degen tutynýshylyq kózqaras qalyptasady. Bul úrdis, ásirese, aqparattyq qoǵamda keń etek alyp otyr. Sonyń nátıjesinde, jastardyń dúnıetanymy men sanasy basqa, jat ıdeologııalyq aǵymdardyń yqpalyna tez túsýde. Olaı bolsa, bilim berý júıesinde qazaqy pragmatızm adamdardyń tulǵalyq qasıetin damytý arqyly júzege asýy tıis. Ulttyq mádenıetimizdiń asyl qundylyqtary negizinde tárbıelengen, ulttyń rýhanı tamyrynan nár alǵan adam ǵana, myna aýmaly tókpeli zamanda ómir súrý úshin ózgere alady jáne zaman aǵymyndaǵy ózgeristerdi durys qabyldaı biledi.

Sondyqtan da, bilim berý júıe­sinde tulǵany qalyptas­tyrý deklarasııa kúıinde qalmaı, naqty turǵydan iske asýy tıis. Ondaı adam maqsatshyl, nátıjege qol jetkizý úshin eńbektenetin, óz taǵdyrynyń ıesi. Ol óz ómirin josparlaı alatyn, strategııalyq turǵydan bolashaǵyn boljaı alatyn tulǵa. Abaı: «О́ziń úshin eńbek qylsań, ózi úshin otta­ǵan haıýannyń biri bolasyń; adam­shy­lyqtyń qaryzy úshin eńbek qylsań, Allanyń súıgen quly­nyń biri bolasyń» demep pe edi? Qazaqy pragmatızmniń erek­sheligi de osynda. Elbasynyń prag­matı­kalyq fılosofııasy osyn­daı oılarǵa jeteleıdi. 

Tóleýǵalı BÝRBAEV,

Joǵarǵy sot janyndaǵy Sot tóreligi akademııasynyń áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder kafedrasynyń meńgerýshisi, Qazaqstan halqy Assambleıasy Ǵylymı sarapshylyq keńesiniń múshesi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor