Ata qazaq naýryz aıynda jaýǵan jumsaq qardy «Naýryzsha» dep ataǵan. Bul sózdiń astarynda jylylyq, kóktemge degen ańsar men yntyzarlyq bar. Ádebıetti jaqsy túsinetin adam osy aıda jaýǵan qardy kórse, eriksiz «Qyz-Jibek» jyryndaǵy sátti teńeýdi esine alady. Ol jyrda ne dep edi?
«Qyz jibektiń aqtyǵy,
Naýryzdyń aqsha qaryndaı,
Aq betiniń qyzyly,
Aq taýyqtyń qanyndaı», demep pe edi?
Qazirge deıin ultymyzda sulýlyqty sıpattaý úshin eń aldymen Qyz-Jibekti úlgi etedi. «Kebisiniń ókshesi – Buhardyń gaýhar tasyndaı» bolǵan kerbez sulý týraly ańyz da, aqıqat ta kóp. Al bir ǵajaby, «Qyz-Jibek» jyrynyń shekara asyp, zerttelip jatqany.
AQSh-tyń Konnektıkýt shtatyna qarasty Ýeslıan ýnıversıtetiniń baspasynan osydan jarty ǵasyr buryn kitap bolyp shyqqan «Ortalyq Azııa mýzykasy: KSRO halyqtarynyń mýzyka tarıhynyń ocherkteri» atty zertteý eńbeginde ultymyzdyń dástúrli mýzykalyq óneri týraly baıandaıdy. Atalǵan eńbektiń avtory – V.Belıaev. Ortalyq Azııa halyqtarynyń mýzykasyna tereń toqtalǵan bul kitaptyń bir taraýy «Qazaq mýzykasy: on besinshi ǵasyrdan on segizinshi ǵasyrdyń ortasyna deıin» dep atalady da, ultymyzdyń mýzykalyq murasynyń tarıhy men taralý joldaryna toqtalady. «Atalǵan ǵasyrlarda qazaqtyń halyqtyq jáne kásibı mýzykalyq óneriniń negizi qalandy. Án salasynda osy halyqtyń ómiriniń san alýan kezeńderiniń eski, biraq qundy beıneleriniń belgilerin saqtaı otyryp, búginge deıin jetken sol janrlar qalyptasty. Áýen, yrǵaq, tepe-teńdik, formalar damydy, qysqasy halyq ániniń barlyq qasıeti kórinis berdi», dep jazady avtor alǵysózinde.
Sonymen birge avtordyń aýdarmasymen terme, jyr, epos, dastan týraly túsinikter berilip, aǵylshyn tildi oqyrmanǵa jetedi. V.Belıaev halqymyzdyń «Jylqyshy áni», «Qoıshy áni», «Jar-jar», «Qyz syńsý» sııaqty dástúrli ánderdi aýdaryp, notasymen birge jarııalaıdy. Jáne kitapta «Qyz-Jibek» jyry týraly da aıtylady.
Professor, ǵalym
Gabrıel Makgýaır
Al Nazarbaev ýnıversıtetiniń professory, Gabrıel Makgýaır de «Qyz-Jibek» jyryn biraz jyldan beri zerttep keledi. Onyń zertteýi «Qyz-Jibek» jyry jáne qazaq aýyz ádebıetindegi janr saıasaty» dep atalady. Atalǵan zertteý maqalasy akademııalyq deńgeıdegi halyqaralyq ǵylymı jýrnalda jarııalanypty. Onyń zertteýinshe, Júsipbek Qoja men Musabaı jyraýdyń «Qyz Jibek» jyryna qatysty nusqalarynyń ekinshi jartysy negizinen bir oqıǵany baıandaıdy. Jyrdyń alǵashqy bólimindegi jelini qaıtalaı otyryp, qaıǵyly aıaqtalýdy jeńiske ulasqan oqıǵamen almastyrady.
«Men «Qyz-Jibek» jyry týraly alǵash ret kóp jyl buryn, AQSh-taǵy Indıana ýnıversıtetinde magıstrant bolyp júrgen kezimde estidim. Ol ýaqytta qazaq tilin úırenip júrgenmin. Bizdiń qazaq tili pániniń oqytýshysy osy fılmdi birge kórýdi uıymdastyrǵan edi. О́kinishke qaraı, sol kezde qazaq tilin áli jetik meńgermegendikten, fılmniń mazmunyn tolyq túsine almadym. Biraq meniń esimde máńgi qalǵany – fılmdegi tańǵalarlyq ásem kórinister. Kók maısaǵa oranǵan keń dalada túsirilgen kadrlar erekshe jaryqpen birge kózdiń jaýyn alatyn. Birneshe jyldan keıin Qazaqstanǵa kóship kelgen soń, «Qyz-Jibek» jyrynyń túpnusqasyn oqyp kórýge qulshyndym. Sol sátten bastap bul shyǵarma meni birden baýrap aldy. Maǵan ásirese osy jyrdyń áýendik-sezimdik aýqymy, ıaǵnı oqıǵanyń túrli kóńil kúıde órilýi erekshe áser etti. Jyrdyń alǵashqy bóligin oqyǵanda, ol ertegi tárizdi kórinedi: Tólegen minsiz jar izdep saparǵa shyǵady. Keı tustarynda jeńil ázil de bar – Tólegen bolashaq qalyńdyqtaryna sonshalyq kóp jylqy syılap jiberedi, tipti serikteri «jylqymyz taýsylyp, jaıaý qalmaımyz ba?» dep alańdaı bastaıdy», deıdi ol tebirenip.
Onyń aıtýynsha, ol úshin búkil jyrdyń eń áserli, estetıkalyq shyńy – Tólegen aspanda ushyp bara jatqan qazdarǵa qarap, olar meniń otbasym men elime habar jetkizer me eken dep elestetetin sát. Bul kórinis erekshe muń men úmitke toly bolmaq. Al jyrdyń sońǵy bólimderi, Jibektiń Qalmaq hannan Tólegenniń aǵasymen birge qashyp qutylatyn tustary, tipti bir tynysty trıller sekildi áser qaldyrady.
«Qyz-Jibekti» alǵash oqyǵannan beri men ony Nazarbaev ýnıversıtetindegi ádebıet páninen oqıtyn stýdentterime usynyp kelemin. Tipti jyrdyń shaǵyn bir bóligin aǵylshyn tiline aýdaryp, Ortalyq Azııa ádebıetine arnalǵan Tulips in Bloom atty antologııada jarııaladym. Ýnıversıtettegi sabaqtarymda «Qyz-Jibektiń» keı bólimderin álem ádebıeti pániniń orta deńgeıdegi kýrstarynda oqytamyz, al aýyzsha eposqa arnalǵan joǵary deńgeıdegi kýrsta stýdentter jyrdyń tolyq mátinin oqıdy. Meniń baıqaýymsha, stýdentter bul shyǵarmany men sııaqty erekshe qyzyǵýshylyqpen qabyldaıdy. Ár sabaqta jyr týraly qyzý pikirtalas týady. Kóptegen stýdent sońǵy emtıhan jumystary úshin osy jyrdyń ózin nemese fılm nusqasyn taldaýdy tańdaıdy. Tipti keıbireýleri «Qyz-Jibekti» dıplomdyq jumysynyń taqyrybyna aınaldyrsa, endi bireýleri ony magıstratýradaǵy ǵylymı zertteýleriniń basty nysany etip alyp jatyr», deıdi amerıkalyq ǵalym G.Makgýaır.
P.S. Biz úshin qazaq jyrlarynyń alpaýyt elderde zerttelip jatqany aıtarlyqtaı jańalyq. Osy arqyly ózge halyqtar baı mádenıetimizdi, ózgege uqsamaıtyn ádebıetimizdi túsinedi. Jyrdyń shetelge taralýynyń bir ózegi «Qyz-Jibek» kınosy ekeni ras. Bul shyǵarmaǵa qyzyqqan sheteldik ǵalymdar men izdenýshiler jyrdy oqyp, fılmdi kórip, ekeýin salystyra zertteı alady. Aıtpaqshy, «Qyz-Jibek» fılminiń áýelgi aty «Aqqý» bolǵan. Osydan keıin siz naýryzda jaýǵan aqsha qardy, aıdynda ańǵal qalpymen júzgen aqqýdy, asqaq úmitimen aq mahabbatyn kútken Jibek sulýdy kóz aldyńyzǵa elestetińiz, sonda bári túsinikti bolady.