Jeldeı júıtkip kisinegen jylqy jyly esigimizden endi. Qazaq jylqyny ulttyń rýhanı, mádenı, áleýmettik ómiriniń ózegi retinde qarastyrady. «Er qanaty» dep básin bıiktetip, jeti qazynanyń biri dep baǵalaıdy. Jylqy qasıeti, jasy, tegi, túsi, minezi men qabiletine qaraı birneshe túrge jikteledi. Sonymen qatar jylqynyń qazaq tanymyndaǵy orny erekshe. Osy oraıda qazaq mıfologııasynda kezdesetin sýyn, kerqudan (kerqulan emes), pyraq sekildi erekshe tulparlarǵa toqtalmaqpyz.
Ertegiden Eltańbamyzǵa engen
Bizdiń qazaq «Ustaǵanyń shyraq bolsyn, mingeniń pyraq bolsyn» dep tileıdi. Qazaq dúnıetanymynda qanatty tulpar – pyraqtyń orny bólek. Qııal-ǵajaıyp ertegilerimizde, ańyz-áńgimelerimizde qanatty tulparlar bar. Ejelgi ǵun, úısin, saq eskertkishterinde de pyraq beınesi kezdesedi. Soǵan qaraǵanda qanatty tulpardyń tarıhy tereńde. Keıin qazaq dalasyna Islam dini kelgen soń, pyraq beınesi paıǵambarlarǵa qyzmet etken tulpar retinde atala bastady. Dinı ádebıetterde Muhammed paıǵambardyń Mıǵraj saparyna osy pyraqqa minip barǵany aıtylady. Sonymen qatar qazaqtyń aýyz ádebıetinde kezdesedi. Batyrlar jyrynda pyraq batyrlardyń serigi retinde sýretteledi.
Kóptegen qazaq aqynynyń jyryna da arqaý boldy: «Pyraq bar bes júz jyldyq joldy basqan, Ertoqym óńsheń abzal asyl tastan» (Máshhúr Júsip Kópeıuly), «Daıar bop ushqan qustaı soqqan quıyn, Tilesek bir-bir tulpar beıne pyraq!» (Maǵjan Jumabaev), «Qaıda júrsiń qońyraýyń syńǵyrlap, Ustatpaıtyn perishteniń pyraǵy?» (Nesipbek Aıtuly). Sondaı-aq pyraq beınesi álemniń kóptegen halqynyń, atap aıtqanda grek (pegas), arab (býraq), káris (chhollıma), tıbet (lýngta), mońǵol (hıımor), bashqurt (aqbozat), tatar (tolpar) halyqtarynyń mıfologııasynda da bar.
Pyraqtyń múıizdi túri de bar. Kópshilik ony ınrog, edınorog dep tanıdy. Qazaqsha ataýy – kerqudan. Professor Jambyl Artyqbaevtyń aıtýynsha, mundaı múıizdi mıftik tulpardyń ataýy kerqudan eken. «Bizdiń folklorda múıizdi at beınesi bar, aty – kerqudan. Qazaq aýyz ádebıetinde, shejirede jalǵyz múıizdi jylqy ǵana emes, bizge túsiniksiz, umytylǵan neshe túrli ań-qustardyń aty kezdesedi» deı kelip, kerqudan beınesi Máshhúr Júsip Kópeıuly shyǵarmalarynda da kezdesetinin aıtady. Al geraldıst Aıdyn Rysbekuly: «Qazaq folklorynda, shejirede jalǵyz múıizdi jylqy bar. Keıbir derekterde «kerqudan» (kerqulan emes) deıdi. Onyń ǵylymı ataýy – ınrog, oryssha – edınorog, tatarsha – takmógez», – deıdi. Geraldıstiń aıtýynsha, kóne túrikterdiń dúnıetanymynda múıizdi janýar beınesi jıi kezdesedi. «Múıiz degen – tylsym kúsh pen bıliktiń ajyramas atrıbýty. Qazaq uǵymynda «múıizi qaraǵaıdaı» degen turaqty sóz tirkesi – joǵary mansapty, «múıizin qaǵyp alý» degen – kúırete jeńýdi bildiredi» deıdi ol.
Kerqudan – pyraqtyń bir túri. Pyraqta qanat bolsa, kerqudannyń qanatqa qosa syńar múıizi bar. Kerqudannyń qanatsyz túri de kezdesedi. Kerqudan elimizdiń eltańbasynda beınelengen. Eltańbada eki kerqudan shańyraqty qorǵap tur. Eltańba avtorlarynyń biri Shot-Aman Ýálıhan: «Dástúrli qanatty tulpar – pyraq beınesi bıik samǵaýdy, bolashaq týraly armandy bildirgendeı. Tulpardyń kókke sermegen qanattary ortaq otaýymyz – shańyraǵymyzdy qorǵap tur. Pyraqtyń ańyzdaǵy shıratylǵan aı múıizi qaısarlyqty, qaırattylyqty kórsetkendeı ári kóne tarıhymyzdan da habar bergendeı», – dese, aqyn Almas Temirbaı múıizdi tulpar jaıynda: «Sımvolıkalyq máni úshin Eltańbamyzda da beınelengen. Onyń syńar múıizindegi jeti býyn – jeti ata, qanattaǵy úsh qaýyrsyn úsh júz degen uǵymdy bildirip beınelengen», deıdi.
Sý jylqysy sýynnan tuqym alǵan
Eger siz «Muzdy ólke 2» (Frozen) anımasııalyq fılmin kórgen bolsańyz, Elzanyń teńizden shyǵatyn tulparyn kózińiz shalǵan shyǵar. Fılm avtorlary ondaǵy teńiz tulparyn skandınav mıfologııasyndaǵy Nokk degen jylqy dep túsindirgen. Iаǵnı jylqy beınesindegi mıstıkalyq sý rýhy eken. Ásilinde bul – kádimgi bizdiń sýyn. Qazaqtar sý jylqysyn «sýyn» deıdi. Kaspıı teńizi mańyn jaılaǵan qazaqtar arasynda sýyn jaıly ańyz kóp. Sonyń biri – belgili bir ýaqytta sýyn aıǵyry teńizden shyǵyp, jaǵalaýda jaıylyp júrgen bir bıege jaqyndasady-mys. Sol bıeden týǵan qulyn báıge bermeıtin sáıgúlikke aınalady-mys. Sodan bolar teńiz jaǵalaı qonǵan qazaqtar bıelerin Kaspııdiń jaǵasyna jaıýǵa tyrysqan.
Mıfolog Serikbol Qondybaıdyń jazýynsha, sýyn – sýlardyń, tolqyndardyń mıftik tulǵalanýy. Ol «Arǵyqazaq mıfologııasy» kitabynda sýyndy bylaısha túsindiredi: «Qazaq ertegilerindegi «sý jylqylaryna» qatysty mynadaı bir mezet bar: ataqty jylqyshylar teńizde ómir súretin sý aıǵyrlarynyń qaı ýaqytta sý astynan jaǵalaýǵa shyǵatynyn biletin kórinedi. Sondaı kúnderi jylqyshy óziniń úıirlerindegi bıelerdiń tańdaýlylaryn teńiz (kól) jaǵalaýyna jiberip, syrtynan kózdep turady. Ýaqyty kelip, teńiz astynan shyqqan aıǵyr jaǵalaýda júrgen bıe úıiriniń ishinen eń bolmaǵanda bireýimen jaqyndasýǵa tıis. Nátıjesinde, sýyn aıǵyrmen jaqyndasqan bıelerdi basqa jylqylardan bólek baǵyp, ýaqyty jetkende qanatty tulpar, sáıgúlik bolatyn qulyndarǵa ıe bolady eken».
Sýyn jaıly ańyz-áńgimeler sonymen qatar Kaspıı teńizi jaǵalaýyndaǵy túrikmen, ázerbaıjan halyqtarynyń mıfologııasynda da bar. Túrikmender ózderiniń ataqty aqalteke sáıgúligin sýynnyń tuqymy dep biledi. Teńizden shyǵatyn jylqylar sondaı-aq úndi, parsy, túrik, grýzın, armıan, qalmaq, bashqurt ańyzdarynda da kezdesedi.
Qazaq tanymynda jylqy – kúsh-qaırat, batyldyq, umtylystyń beınesi. Sol sebepti jylqy jylynda jańa umtylystarǵa jol ashylady dep senemiz. Jańa jyl tynymsyz qozǵalysqa, tyń izdeniske toly jyl bolǵaı!