Zańdy tulǵalar zań buzbasyn desek

Búgingi tańda zańdy tulǵalar qatary kúnnen-kúnge molaıyp keledi. Biraq olardyń sany bar da, sapasy joq. Olaı deıtinimiz, qaptaǵan zańdy tulǵalar ara­synda qulashyn keńinen jazyp qarymdy quqyqtyq qareket qy­lyp jatqandary neken-saıaq. Tipti birqatary eshteńe óndire al­maǵan soń zańdy tulǵa degendi paıda­lanyp, qylmystyq áre­ket­terge baratyny da aıtylyp júr. Sondyqtan da qazirgi kezde elderdegi sekildi qylmystyq jaýapkershilikti qa­ras­tyrý qa­jettigi týyndap otyr. Al bul máse­le­lerdi sheshý­diń joldary qandaı? Mine, osyǵan oraı keshe Eko­­no­mıkalyq qylmysqa jáne sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy kú­res agenttiginiń Qarjy polı­sııa­sy akademııasynda «Zańdy tul­­ǵalar­dyń qylmystyq jaýapkershiligi» atty ǵylymı-teorııa­lyq semınar bolyp ótti. Ony Qar­­jy polısııa­sy akademııa­sy­nyń bas­­tyǵy, polkovnık Marat Bá­shimov ashyp, júrgizip otyrdy. Semınarda tek bizdiń elimizde ǵa­na emes, ózge de memleketterdiń bas aýyr­tar aýyrt­palyǵyna aı­nal­­ǵan qaǵaz júzinde bar, al negizinde joq, jalǵan zańdy tul­ǵalarmen kúres barysy, olardy boldyrmaý­dyń quqyqtyq jolda­ry, zańdy tulǵalarǵa jaýapkershilikti kú­sheı­tý jaǵdaı­lary, elimiz­diń keıbir zańdy aktilerine zańdy tulǵa­lardyń qyl­mystyq jaýapkershiligin kózdeı­tin máselege qatysty ózgertýler men tolyq­tyrý­lardy endirý tý­raly qatysý­shylardyń oı-pikir­leri talqyǵa salyndy. Bul suraqtardyń astaryna mán júgirtken atalǵan semınarǵa qatysýshylar kóptegen jáıttiń betin ashty. Elimizde tirkelgen 280 myń zańdy tulǵalardyń 170 myńǵa jýyǵy  ıaǵnı 60,1 paıyzy múlde jumys istemeıtin kórinedi. Sonda qaıtip baıyp, shalqyp, tasyp júr? Demek, bular, semınar barysynda ashyla da, ashyna da aıtylǵandaı, qoǵamnyń ıgiligine emes, kerisinshe eldi tonaý maq­­satynda túrli alaıaqtyqtar ja­saý úshin qurylǵan. Tipti so­lar­dyń birqatary qylmystyq jol­men túsken materıaldyq qara­jatty zańdastyrýmen aınaly­sady. Son­dyqtan da semınarda bas qosqan elimizdiń belgili ǵa­lym­dary, qo­ǵam qaıratkerleri zańdy tulǵa­lar­dyń qylmystyq jaýapkershiligin arttyrý qajet degen oı túıdi. Mundaı másele buryn da kó­teri­lip, endi ábden pisip-jetilgeni belgili. Elimiz BUU-nyń Jem­qorlyqqa qarsy konvensııa­syn  2008 jyly bekitti. Osyǵan oraı, halyqaralyq quqyqtyń norma­lary­na sáıkes ulttyq qu­qyq Kon­vensııada kórsetilgen normalarmen sáıkestendirilýi qa­jet. Iаǵ­nı, BUU Konvensııa­synyń 26-babynda qatysýshy-memleket «zańdy tulǵalardyń qylmystyq jaýapkershiligin anyq­­­­­taıtyn» sha­­ra­lardy qaras­tyrýy kerek eken­digi  taıǵa tańba basyl­ǵan­daı jazylǵan. Sonymen qatar, Qazaq­stan Prezı­denti­niń 2010-2020 jyldarǵa ar­nalǵan quqyq­tyq saıasat tujy­rym­damasy negizinde qoıylǵan basty mindet­terdiń biri – ekolo­gııalyq jáne basqa da qyl­mys­tar úshin zańdy tulǵa­lar­dyń qyl­mystyq jaýapkershiligi bolyp tabylady. Osy máse­lelerdiń bárin jan jaqty tal­qylaǵan semınarǵa qaty­sýshy­lar zańdy tulǵalardyń qylmys­tyq jaýapkershiligin art­tyrý kez kelgen kásiptiń ıgi maq­satty ǵana kózdep, zań talap­ta­ry­na saı órkendeýin alǵa tartty. Aleksandr TASBOLATOV.