Jaýdyń 13 eshelonyn jalǵyz ózi qıratqan

Ataqty partızannyń aty tipti soǵysqa qatysqandardyń tiziminde de joq. Al memleket qaıratkeri, ǵalym, maıdanger-jazýshy Toqtaǵalı Jankeldınniń 1967 jyly «Jazýshy» bas­pasynan jaryq kórgen «Partızan joryqtary» atty eńbeginde, 1977 jyly Mınsk qalasynda shyqqan «Pamıat. Borısovskıı raıon» estelik kitabynda partızan Eleý Saǵynovtyń esimi jáne onyń maıdan dalasyndaǵy erlik isteri jaıynda keńinen jazylǵan. Tarıhta keńes áskerlerinen jasaqtalǵan «Dıadıa Kolıa» partızan otrıadynyń bolǵany belgili. Eleý Saǵynov – osy otrıadtyń múshesi. Surapyl soǵys jyldarynda jalǵyz ózi jaýdyń 13 eshelonyn qıratqan partızan – Muǵaljar óńiriniń týmasy. Alaıda, qazir jerlesimizdiń esimi esh jerde aıtylmaıdy. Tipti, onyń aty soǵysqa qatysqandardyń tiziminde de joq. 

Aqtóbelik partızan jáne «dıadıa Kolıa» jasaǵy

Uly Otan soǵysy jyldarynda partızan qozǵalysynyń mańyzdy oryn alǵany belgili. Partızan qozǵalysyna qatysqan qazaq jigit­teriniń arasynda aqtóbelik Eleý Saǵynovtyń esimi kezinde Qasym Qaısenovtermen qatar atalǵan. Alaıda, ómirden urpaqsyz ótken partızannyń artynda izdeýshisi bolmaǵan soń, búginde onyń esimi el esinen óshkendeı.

Bıyl Uly Otan soǵysynyń batyr-partızany E.Saǵynovtyń týǵanyna 100 jyl tolady. Jerle­simizdiń qan maıdandaǵy erligin batyrlyqqa teńegen Belarýs eli ony «batyr-partızan» degen qurmetke laıyq kóripti. Sebebi, buǵan deıin Belorýssııadan kelgen jaýap hattardyń barlyǵynda oǵan batyr-partızan dep anyqtama berilgen.

Qolda bar derekterde E.Sa­ǵynov Belorýssııanyń Mınsk, Bo­rısov qalalaryn jaýdan azat etýge qatysqan. Keskilesken soǵys­tyń alǵashqy aılarynda nemis basqynshylary ústemdik kórsetip, keńes áskerleri ýaqytsha keıin sheginýge májbúr bolǵan aýyr kún­derdiń birinde qazaq soldaty qatty jaralanyp, esinen tanady. Sóıtip, ol óziniń áskerı bóliminen qol úzip, jaýdyń basyp alǵan jerinde qalady. Aýyr haldegi jaý­yngerdi Belorýssııanyń Novo-Borısov jerinde apaly-sińlili Galına men Evgenııa Stepa­novalar taýyp alyp, jasyryn emdeýge kirisedi. Aýrýynan aıy­qqan jaýynger jergilikti jerde partızandarmen tanysyp, 1942 jyl­dyń sáýir aıynda «Dıadıa Kolıa» atymen ataǵy shyqqan partızan brıgadasynyń quramyna qosylady. Bul brıgadanyń koman­dıri keıin Keńes Odaǵynyń Baty­ry atanǵan Petr Lopatın bolatyn.

Belorýssııanyń Borısov qala­synyń jergilikti murajaıynan kelgen jaýap hatta 1942-1943 jyl­­­dary Mınsk qalasynyń tú­bindegi «Krasnoe-Molodechno», «Molodechno-Vıleıka» jerlerinde E.Saǵynov bastaǵan partızan toby jaýdyń soǵys quraldary tıelgen kóptegen vagondy temir jol boıynan qulatyp, olardy isten shyǵaryp, nemis jaýyngerleriniń kózin joıǵany týraly aqparat bar. Resmı málimetterdiń birinde E.Saǵynovtyń maıdan dalasynda jalǵyz ózi jaýdyń 13 eshelonyn qıratqany jazylady.

Ol 1944 jyldyń 27 sáýirinde Belorýssııanyń Palık kóliniń mańynda partızandar brıgadasymen jaý qorshaýyn buzyp shyǵý operasııasy kezinde erlikpen qaza tapqan. Boıynda qazaq qany bar batyr-partızannyń súıegi búginde Belorýssııanyń Borı­sov aýda­nyndaǵy Býdenıchı aýy­lyn­daǵy partızandar qorymynda jatyr.

Asylaıdyń shyǵarmasy

Qazir Embi qalasynda Eleý Saǵynovtyń atynda kóshe bar. Partızannyń týǵanyna 100 jyl tolý qurmetine muǵaljarlyqtar sol kósheniń boıyna jaýyngerdiń ómiri men erligi týraly jazylǵan memorıaldyq taqta ornatyp, onyń rýhyna Quran baǵyshtap, as be­rýdi kózdep otyr. Bir kezderi E.Saǵynov oqyǵan Embidegi qazirgi №7 orta mektepte, lokomotıv deposy ǵımaratynda partızanǵa arnap murajaı ashý da josparlanypty. Bul bastamalar jaıynda jergilikti ákimdiktegiler habardar. Qazir osyndaı jumystardyń basy-qasynda júrgen Embi qalasyndaǵy qoǵamdyq keńestiń tóraǵasy Toqash Nurǵalıev (sýrette) E.Saǵynovtyń el múddesin qorǵaýdaǵy jasaǵan erlik isterin jas urpaqqa nasıhattaýdy óziniń azamattyq boryshy dep sanaıdy.

– Embi qalasyndaǵy lokomotıv deposy ardagerleri, turǵyndar atynan Uly Otan soǵysyna qa­tysqan jerlesimiz, partızan Eleý Saǵynovtyń esimi men erligi soń­ǵy kezderi múldem eskerýsiz qal­ǵany týrasynda kóp usynys-pikir tústi. Biraz oılanyp, bul isti aıaqsyz qaldyrmaý kerek degen sheshimge keldim. О́ıtkeni, bıyl jaýyngerdiń týǵanyna 100 jyl tolady. Bastapqyda ol týraly eshqandaı materıal taba almadyq. Embi qalasyndaǵy balalar kitaphanasynyń dırektory Svetlana Aqmurzaeva maı­dangerdiń erligi jaıynda jazylǵan Toqtaǵalı Jankeldınniń «Par­tızan joryqtary» atty kitapty jáne ol týraly ár jyldary bas­­pasóz betterinde jazylǵan materıaldardy usyndy. Al Muǵal­jar aýdanyndaǵy aǵaıyndy Ju­­banovtardyń me­morıaldyq mýzeıiniń dırektory Ulbolsyn Mu­­hambetova bir kezderi partı­zannyń súıegi jatqan jerdi bilý maqsatynda Belorýssııanyń Borı­sov aýdanyna hat joldaǵan. Jaýap hatta Eleý Saǵynovtyń súıegi Borısov aýdanyndaǵy partızandar qorymynda jatqany týraly, tipti nómirine deıin anyqtalǵan málimet kelgen, — dedi T.Nurǵalıev.

Toqash aqsaqal jaýyngerdiń atategin bilý úshin kóp izdenipti. E.Saǵynovtyń bir atadan ta­ra­ǵan týystary Aqtóbede tura­dy eken.

– Temir aýdanynyń Keńqııaq kentiniń turǵyny Amankeldi Kóz­dibaev ózin Eleý Saǵynovtyń týysy retinde tanystyryp, jaýyngerdiń ata-teginen syr shertti. Onyń aıtýynsha, Basyǵuldan Sataı, Ma­taı, Amantaı jáne Saǵyn týa­dy. Saǵynnan Taýman men Eleý taraıdy. Taýmanda eki bala – Tórehan men Yrysty ómirge keledi. Qazir Yrystynyń qyzy Asylaı Embide turady. Sataı, Mataıdan taraǵan urpaqtarmen jaqyn aralasamyn. 1976 jyly 6-synypta oqyp júrgen kezinde Asylaı naǵashy atasy Eleý týraly shyǵarma jazady. Kóp izdenedi, tipti Belorýssııaǵa hat joldaıdy. Ol jaqtan jaýap keledi. Partızannyń atyna berilgen nagradalar men qujattardy alyp ketý úshin Belorýssııadan shaqyrtý qaǵaz da kelgen. Alaıda, ol kezde bul ispen maqsatty aınalysqan bir jan bolmapty. Sóıtip, naǵashy atasynyń erlikteri týraly áńgimeni birinshi bolyp qozǵaǵan Asylaı eken. Asylaıdyń osy eńbeginiń arqasynda Embi qalasyndaǵy bir kóshe keıin Eleý Saǵynovtyń atymen atalǵan. Sol tusta barlyq mekemede jaýyngerdiń erligi týraly aıtylyp, uıymdarda, mektepterde nasıhat jumystary júr­gizilgen. Alaıda, ýaqyt óte kele, Saǵynovtyń esimi qaıta umy­tyla bastaıdy, – deıdi Toqash aqsaqal.

Saǵynovtyń kóshesin «tartyp alǵan» kim?

Kezinde Embi qalasyndaǵy negizgi kóshelerdiń birine Eleý Saǵynovtyń aty berilgenin joǵaryda aıttyq. Qazir Eleýdiń atyndaǵy kóshe eleýsiz jerde ornalasqan. Burynǵy Saǵynov atyndaǵy kósheni búginde yqpaldy bir azamattyń atategi ıelenipti.

Partızannyń atyna kóshe berilip, esimi men erligi kópshiliktiń aýzynda júrgen ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda Embi qalasyndaǵy qazirgi №2 orta mektepte jaýyngerdiń qurmetine mýzeı de jasaqtalǵan. Sol kezderi Asylaı naǵashy atasyna qatysty qolyna tıgen qundy derekter men jazǵan shyǵarmasyn, túpnusqa negi­zindegi jalǵyz sýretti sol mura­jaıǵa tabystaıdy. Alaıda qa­zir ol derekterdiń birde-biri saq­talmaǵan, tipti murajaıdyń izi de joq.

– 1974-1976 jyldardyń shamasynda E.Saǵynovpen bala kú­ninde birge oınap, birge ósken qurbysy Belorýssııaǵa baryp, Uly Otan soǵysy jyldarynda qurylǵan «Dıadıa Kolıa» partızan jasaǵynyń komandıri Lopatınmen kezdesip, birqatar partızanmen tildesken. Ol Máskeýde de bolyp, E.Sa­ǵy­novtyń orys áıeliniń úıine bar­ǵan. Jaýyngerdiń orys­tan týǵan qyzy bar degen aqparat ákelgen. Árıne, bul derekti áli de naqtylaý qajet. Degenmen, artynda urpaǵy qalmaǵan soń, qazir partızan izdeýsiz qalyp otyr. Asylaı da osy isti sońyna deıin jetkizýimdi ótinedi. Qazir quzyrly organdarǵa hat jazyp, áli de bolsa partızan týrasynda tyń derekter tabylyp qalar degen úmitpen jumys júrgizip jatyrmyz. Bul iske Aqtóbe jáne Almaty qalalaryndaǵy keıbir qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi janashyrlyq tanytyp, júıeli jumys jasap jatyr. О́kinishtisi, Belorýssııaǵa baryp, jaýyngerdiń komandırimen betpe-bet kezdes­ken álgi kisi bir-eki jyl buryn ómirden ozǵan. Onyń Belorýssııa men Máskeýge jasaǵan sapary týraly áńgimeni eshkim qaǵazǵa túsi­rip almaǵan, – deıdi Toqash Nurǵalıev.

Araılym NURBAEVA,

jýrnalıst

Aqtóbe oblysy