Bolashaq marshalǵa komandır bolǵan Shaımuhan

Onyń ómir mektebi − qatal soǵys boldy. Asyl jastyq shaǵy adam qany sýsha aqqan maıdanda ótti. Otan úshin ot keship, jaýmen qasyq qany qalǵansha aıqasty. Buǵan “Qyzyl tý”, “Aleksandr Nevskıı” ordenderin, onnan asa  medaldar alǵany naqty aıǵaq. Urysqa alǵash kirgende tehnık edi, soǵystyń eń aýyr kezeńi, 1942 jyly batalon komandıri bolyp taǵaıyndaldy. Ol kezde Shaımuhan Muhanov nebári  jıyrmadan endi ǵana asqan edi. Bir batalonda 4 rota, 15 vzvod bar desek, qazaqtyń órimdeı jigitine 600 adamnyń taǵdyrynyń senip tapsyrylýy  komandırlik tájirıbesin, erligin baǵalaý bolatyn. Sóıtip ol soǵystyń alǵashqy kúninen aıaǵyna deıin aldyńǵy shepten ǵana kórindi. Iá, Shaımuhan Muhanov 1940 jyldyń qazan aıynda ásker qataryna shaqyrylyp, Novocherkassk qalasyndaǵy áskerı-tehnı­kalyq kýrsqa qabyldanady. Arada jyl ótpeı jatyp Uly Otan so­ǵysy bastalady. 19 jastaǵy ja­lyn atqan Shaımuhan bir top joldastarymen Lenıngrad qala­sy­nyń irgesindegi Borovıchı shá­rine keledi. Osy jerde jasaqtal­ǵan 177-atqyshtar dıvızııasynyń jaýyngerlerimen birge shilde aıy­nyń 10-y kúni alǵy shepte jatyp, soǵystyń nendeı kesepat ekenin sezinedi. Jas jigit ómir men ólimniń aralyǵy qas qaǵym sát ekenin sol kúni ańǵarady. Alǵash­qy aılarda basynan keshken qater­li sátterdi esteliginde táptishtep baıandaýy sodan bolsa kerek. Sol estelikterdiń birinde aı­tyl­ǵandaı, jaýyngerlerdi qarý-jaraqpen qamtamasyz etetin qyz­mettiń bastyǵy podpolkovnık Sıdorov Shaımuhanǵa: «Oq tıelgen 5 arbany aldyńǵy shepke jetkiz!», dep, qasyna birer jaýynger qosa­dy. Jolshybaı olarǵa jaraly soldattar kezigip: «Áı, aqymaq, myna jaraqty kimge aparasyń? Aldyńǵy shepte qarý ustarlyq jaýynger qalǵan joq...» − degenine senip, keri qaıtady. Podpolkovnık onyń jaýabyn tyńdamaı, bala­ǵattap, atyp tastamaq bolyp, tapanshasyn sýyrady. «Meniń ba­ǵy­ma sol sátte polktyń tylyn basqaratyn, jasy alpysty alqym­daǵan qartań ofıser kele qalyp, álgi ákireńge: «Tapanshańdy sho­shań­datpa! Nemistiń oǵynan jýsap jatqan bozdaqtar az emes. Áýeli aldyńǵy sheptegi jaǵdaıdy bileıik!..», dep bizdiń jigitti ertip, birde búkeńdep, birde jer baýyr­lap jetse, qolyna qarý ustarlyq tiri jan qalmaǵanyn ańǵarady. Ekeýi sodan urymtal toǵaıǵa sheginip, tyńnan shep qurǵan bólimshege tap bolady. Nátıjesinde tehnık jigit 5 arba jaraqty solarǵa jetkizip berip, erekshe bólimniń tergeýinen aman qutylady. Fashıstermen jan aıamaı shaı­qasqan Shaımuhan Muhanovtyń áskerı bedeliniń ósýi 3-batal­on­nyń pýlemetshiler rotasyna komandır bolǵanda aıryqsha baıqal­ǵan. Pýlemetshiler rotasynyń mindeti − tankilerdiń sońynda kele jatqan jaıaý áskerdi qurtý. «Bir kezde bizdiń zeńbirekter gúrsilge basty. Tankiler alǵa jyljı almaı, keıin qaraı jalt berdi. Sol sátte men pýlemettiń qulaǵyna jarmasyp, satyrlatyp ata basta­dym. О́zge pýlemetshiler de tus-tustan oq jaýdyrdy, − dep sı­pattaıdy Shákeń óz rotasy júrgiz­gen shaıqasty. − Dáldep jaýdyr­ǵan oǵymyz jaý soldattaryn tankilerden bólip tastap, kópshiligin jer jastandyrdy. Sol kúni nemister úsh dúrkin shabýylǵa shyqty, Ekinshi shabýyldan keıin óz kisilerimdi túgendesem − 11 pýlemettiń úsheýinde ǵana atqyshtar qalypty. Kesh bata taǵy túgendedim. Búkil rotadan tórt-aq adam aman qalǵan, bireýi − ózim...» Nemistiń áskerbasylary negizgi kúshterin Máskeýdi tezirek alýǵa jumsap, Lenıngradty jermen-jeksen etetin urystardy keıinge shegergeni Uly Otan soǵysynyń tarıhynan málim. Alaıda, uzaq qantógispen jaýlap alǵan kúnba­tystaǵy aımaqty ýysynan shyǵar­maý úshin nemis komandovanıesi birneshe dıvızııa ustaýǵa májbúr bolǵan. Keńes áskerbasylary da Lenıngrad tóńireginde bekingen áskerdi qozǵamaǵan. Bizdiń jigit − qorǵanýshy toptyń jýan orta­synda... «Toǵaı ishinde birneshe aı jattyq. Urys saıabyrlaǵan sátte jaýyngerlerge qarý-jaraqty utym­dy paıdalaný tásilderin úıretemiz. Men kóbine mergen vın­tovkasyn ustap, jaý jaqty ańdı­myn...» − degen lebizdi Shákeń osy mezgilge arnaǵan. «Birde batalon komandıri rotaǵa kelip, maǵan alǵys jarııalady. Sóıtsem, zeńbi­rekshilerdiń baqylaý pýnktinen nemis mergenimen meniń jekpe-jegimdi baıqaǵandar bolypty.  Jaý mergenin jaıratqanym úshin maǵan “Erligi úshin” medali berilip, ile-shala Kommýnıstik partııa qata­ryna múshelikke qabyldandym» − delingen estelikte. Bir aıdan keıin ol batalon komandıriniń orynba­sary mindetin atqarýǵa kirisedi. Al sáýir aıynda 21 jasqa endi ǵana aıaq basqan qazaq jigiti, aǵa leıtenant Muhanov batalon komandıri bo­lyp taǵaıyndalady. 1944 jyldyń maýsym aıynyń bas kezinde Narva ózeninen ótip, Vyborg qalasyn jaýdan azat etý úshin bastalǵan shabýyl kezinde kapıtan Muhanov mına jaryqsha­ǵy­nan aýyr jaraqattanady. Emdelip, Ivanov oblysynyń Kıneshma qalasyndaǵy gospıtalda tórt aı jatypty. Sodan saýyǵyp shyq­qan kezde ol áskerı rásimdi tárk etip, ózi baýyr basqan dıvızııaǵa qaıtyp keledi. 1945 jylǵy sáýir­diń 29-y kúni bulardyń dıvızııasy Kýrlıandııa túbegine poıyzben jetkiziledi. Osy jerde nemisterdiń 350 myń áskeri shoǵyrlanǵan, olar jáne aqtyq oǵy taýsylǵansha qar­sylaspaq degendi estıdi. Son­dyq­tan 3-batalonnyń komandıri 8 mamyr kúngi erteńgilikte ár jaýyn­gerge avtomattyń 4 dıskasyn, 4-5 granata úlestirip, vıntovka usta­ǵan­dardy da mol oqpen kóterge­ninshe jabdyqtap, shabýylǵa shy­ǵýǵa saqadaı saı otyrady. «Sha­býylǵa buıryq kútip degbirsizdenip turǵanda telefon shyryldap, baı­lanysshy trýbkany maǵan usyndy, − dep syr shertedi Shaımuhan aqsaqal kitabynda. − «Tyńdap tur­ǵan kapıtan Muhanov», dep edim, polk komandıriniń saıası oryn­basary M.Ferberev: «Shaımuhan, jeńispen quttyqtaımyn!» −  dedi bar daýsymen aıqaılap. Sol sátte ne degenimdi bilmeımin, esim shy­ǵyp, trýbkany tastaı salyp:  «Qymbatty joldastar, soǵys bitti. Biz jeńdik! Ýra... − dep únim qar­lyqqansha aıqaılaı berippin» deıdi. Sodan Shaımuhan 1946 jyldyń maýsymynda, ıakı jeti jyl udaıy áskerı mindetin úzdiksiz atqarýdan soń elge qaıtady. Omyraýy ordender men medal­darǵa toly, maıdanger maıor, kommýnıst, jasy jıyrma bestiń shebinen endi ǵana asqan jigit áýeli Taldyqorǵan oblystyq partııa komı­tetiniń kadr jónindegi hatshy­syna kiredi. Olar ony birden obkomnyń uıymdastyrý bólimine nusqaýshy etip taǵaıyndaıdy. Bir jarym jyldan keıin Shákeń uıym­dastyrý bóliminiń orynbasary bo­lyp taǵaıyndalady. 1950 jyl­dyń basynda sol kezde Qaratal aýdany atalatyn aýpartkomǵa ekinshi hat­shy bolyp saılanady. Eki jyldan soń Taldyqorǵan qalalyq partııa komıtetine hatshy bolyp aýysady. Keńes Odaǵynyń bıligin qo­lyna alǵan N.S.Hrýshevtiń uzaq jyldar boıy qalyptasqan sosıalıstik basqarý júıesine paıdaly da, zalaldy da ózgeristerdi kúshtep engizip, halyqtyń daǵdyly tirligin qaýyrt ózgertýge umtylǵany málim. Solardyń biri, sirá, eń sáttisi − memlekettik qaýipsizdik organyn ıgi isterimen synnan ótken, tájirıbeli partııa kadrlarymen kúsheıtý áre­keti bolǵan sekildi. Osy naýqan Shaımuhan Muhanov­ty da aına­lyp ótpegen, sóıtýge, sirá, áskerı tájirıbesi de eskerilgen. 1962 jyly ol osy júıeniń Almaty oblystyq komıteti tór­aǵasy bo­lyp taǵaıyn­dalady. Birer jyl­dan soń qaıtadan qurylǵan Tal­dyqorǵan oblysyn­daǵy basqar­maǵa aýysady. Odan keıin Jam­byl oblysynda isteıdi. О́z aı­týynsha: «KSRO qaýipsizdik komı­teti­niń qurmetti qyzmetkeri» degen mártebeli ataqqa ıe boldym. Partııa senimin aqtaý úshin aıanbaı eńbek etip, KSRO-nyń qorǵanys qa­biletin saqtaýǵa, arttyrýǵa hal-qa­derimshe qyzmet ettim. Aqyr aıaǵyn­da jasym egde tartyp, den­saýlyq syr bere bastaǵan soń óz qala­ýymmen zeınetke shyqtym», deıdi. Zeınetke shyqqan soń-aq jas kúninen baýyr basqan Taldy­qor­ǵan qalasyna kóship keledi. Biraq, jergilikti ákimder qaıratkerligi men iskerligi málim zeınetkerdi úıinde otyrǵyzbapty, kelgen be­tinde-aq oblystaǵy ardagerler ke­ńesine tóraǵalyqqa taǵaıyn­daı­dy. Shákeń sony da abyroımen atqarady. Sóıtip júrgende 1996 jyldyń qońyr kúzinde Taldyqor­ǵan qalasynyń baıyrǵy turǵyny, derbes zeınetker Shaımuhan Mu­hanovtyń balalary ótkizbek bol­ǵan “altyn toıǵa” kenetten qala ákimdigi aralasady. Sóıtse Keńes Odaǵynyń Batyry, Halyq qahar­many Saǵadat Nurmaǵambetov qa­la ákimine telefon soǵyp: «Mar­shal Dmıtrıı Iаzov jáne men er­teńgi ushaqpen sizderge kelemiz. Maıdanger Shaımuhan aǵamyzdyń soǵys jyldarynda oǵan komandır bolǵanyn, sirá, sizder bilmeısizder. Maǵan sony Dmıtrıı Tımofeevıch Máskeýden telefon soǵyp, qart ustazyn quttyqtaý úshin  keletinin habarlady...», − deıdi. Sodan noıan áskerbasylar ushaq­tan túskende, qoldaryna gúl ustaǵan bir qaýym el áýejaıda kútip turady. Orkestr marsh oı­nap, keń alańdy dúbirlete basta­ǵanda, marshal Iаzov adymdap kelip: «Joldas vzvod komandıri, ózińizdiń orynbasaryńyz, qazirgi marshal shákirtińiz shaqyrýyńyz boıynsha quzyryńyzǵa kelgenin málimdeımin!..» − dep raport beredi. Shákeń de boıyn tiktep: «Rahmet, Mıtıa! Raportyńdy qa­byl­dadym. О́ziń bir kezde adal qyzmet etken qazaq eline hosh kelipsiń!» − dep qushaǵyn aıqara ashady. Olar uzaq qaýyshqanda, orkestr týsh oınap, alańdaǵy jurt dúrkireı qol soǵyp, máre-sáre bolypty... О́ıtkeni, kezinde áske­rı ýchılısheni jedel támamdap, kishi leıtenant shenimen Lenıngrad maıdanyna kelgen órimdeı jas, taldyrmash jigit Mıtıa Iаzov sol qarsańda Shákeńe oryn­basar bo­lyp, blındajda jarym jyldaı ýaqyt birge bolypty. Shákeńniń áskerı dárejesi ósip, rota komandıri bolǵanda, ol óz vzvodyn jas ofıserge tapsyrǵan. Sodan ózi batalonǵa ıe bolǵanda, rota komandıri etip taǵy da osy jigitti taǵaıyndapty. Qalaıda qımyl-áreketi jiti ári aqylmen áreket etetin bozbalaǵa erekshe senim bildirip, jantúrshigerlik aýyr so­ǵystyń qatal mektebinen tezirek ótýine septigin tıgizgen. Iá, adam qany sýsha tógilgen soǵys kúnderinde baılanǵan dos­tyqtyń bekem bolatyny álmısaq­tan málim. Demek, bizdińshe, Dmıtrıı Iаzovtyń júreginde máńgi uıalap, marshal atanǵan mártebeli shaǵynda da ózine qamqorlyq kór­setken alǵashqy komandırine izetpen qaraýynyń túp sebebi osy dep bilemiz. Medeý SÁRSEKE, jazýshy.