Toǵyzqumalaq álemdi sharlaı bastady

Toǵyzqumalaq – álemdik mádenıettiń kez kelgen úlgileri­men boı teńestire alatyn 4 myń jyldyq tarıhy bar zııatkerlik oıyn, ozyq rýhanı mura. Qazaq halqynyń ilki tekterinen bastap, saqtar, ǵundar, kóktúrikterden qazirgi kúnge deıin jalǵasyp kele jatqan urpaqtar úndestiginiń zattaı kórinisi. Qazaqtyń tól zııatkerlik oıy­ny – to­ǵyzqumalaq sońǵy jyl­dary joǵary qar­qynmen damyp keledi. Halyqaralyq to­ǵyz­qu­ma­laq qaýymdastyǵy, Týrızm jáne cport mınıstrligi, oblys ákim­dikteriniń qoldaýy arqasynda bul oıynmen shuǵyl­danýshy­lar­dyń sany 100 myń adamǵa ja­qyn­dady. Toǵyzqumalaqqa ha­lyq­­ara­lyq deńgeıde de qyzy­ǵý­shylyq ósip keledi. Qazir to­ǵyz­qumalaqpen tek shetelderdegi qa­zaqtar ǵana emes, Anglııa, Fran­sııa, Germanııa, Ispanııa, Che­hııa, Reseı, Portýgalııa, Qy­taı memleketterinde de jergilikti ha­lyq­tardyń arasynda oınaýshy­lardyń sany artýda. Toǵyzqumalaq úsh ret: 2006 jyly – Londonda, 2008 jáne 2009 jyldary Chehııada dúnıe­jú­zilik zııatkerlik olımpıa­da­nyń baǵdarlamasyna endi. 2007 jyly Makedonııanyń Ohrıd qa­lasynda ótken túrki tildes ha­lyq­tardyń jastar quryl­taı­yn­da 40 elden kelgen 240 delegatqa ulttyq oıynnan semınar ótki­zil­di. Shetelderdegi toǵyzquma­laq nasıhatshylary úshin Anglııa­da (2009 j.), Kolýmbııada (2009 j.), Qytaıda (2008 j.), Túrkııada (2007, 2008, 2009 j.), О́zbek­stan­da (2009, 2010 jj.), Reseıde (2007-2008, 2010 jj.), Fransııada (2010 j.), Shveısarııada (2009 j.) birneshe tanystyrý shara­la­ry, jarys­tar uıymdastyryldy. Oıyn jaqtaýshylary 2008 jyl­dyń 1-8 maýsymy kúnderi Qa­zaqstan Respýb­lıkasy Prezı­den­tiniń júldesi úshin halyq­ara­lyq jarys barysynda, shetelderden kelgen delegattarmen birlese oty­ryp, Halyqaralyq to­ǵyz­qumalaq qaýym­das­tyǵyn qur­dy. Oǵan 7 el múshe boldy. Atap aıtqanda: Qazaqstan, Qyrǵyz­stan, О́zbekstan, Mońǵolııa, Qy­taı, Túr­kııa jáne Reseı. Qaýym­dastyq­­tyń shtab-páte­ri Astana qala­syn­da ornalasqan. Onyń 4 vıse-prezıdenti, 20 atqarý alqa­synyń múshesi bolatyny kelisildi. 2009 jyldyń naýryz aıynan bastap, aqparattyq keńistikte to­ǵyzqumalaqty na­sıhattaý úshin jańa www.9kumalak.kz saı­­­ty ha­lyq­tyń nazaryna usynyldy. Oı­yn erejeleri men tarıhy, kún­tizbelik jospar, oıynshylardyń reıtıngi men basqa da málimetter jóninde osy saıttan tanysýǵa bolady. Saıttyń avtory – Ashat Shotaev. 2009 jyldyń 15 qyrkúıe­gi­nen bastap, álemdik ǵalamtorda toǵyzqumalaq zııatkerlik oıyn re­tinde tirkelip, www.iggamecenter.com saıtynda onlaın rejiminde oınaıtyn baǵdarlama jasaldy. Avtory – Kanada azamaty Artı Sandler. Aldaǵy ýaqytta tórt­kúl dúnıeniń myqty oı sheberlerimen osy saıtqa kirý arqyly elektrondyq baǵdarlamada to­ǵyz­qumalaq oınaýǵa, oıyn she­ber­leriniń partııalaryn taldaý­ǵa, saqtaýǵa bolady. Sondaı-aq, www.mail.ru saı­tyn­da «To­ǵyzqumalaqshylar mun­da kelińizder!!!» («To­gyzký­ma­lak­shylar, Vam sıýda!!!») at­ty qo­ǵamdastyq qurylǵan. Qurý­shy­sy – Dınara Qasenova. Qoǵam­das­tyqtyń naqty siltemesi – http://my.mail.ru/community/togyz/. Munda toǵyzqumalaq oıynyna qa­tysty kez kelgen taqyrypta pikirlesip, oı bólisýge bolady. Res­pýblıka kólemin­de­gi, halyq­ara­lyq deńgeıdegi toǵyzquma­laq jáne basqa da zııatkerlik oı­yn­dardan ótken jarystardyń ná­tı­jeleri, sýretteri berilgen. Árbir azamat munda tirkelip, ulttyq oıynymyzdyń nasıhattalýyna atsalysa alady. 2009 jyldyń 19-26 qazany ara­ly­ǵyn­da Shymkentte toǵyz­qu­malaqtan Azııanyń tuńǵysh ash­yq chempıonaty bolyp ótti. Chempıo­natqa 9 elden barlyǵy 31 oıyn­shy qatysty. Erler ara­synda alǵashqy Azııa chempıony Aıdos Seıitjan (Astana, Qazaq­stan) já­ne qyzdar arasynda Dıana Kenına (Pavlodar, Qazaq­stan) boldy. Azııa chempıonaty 2 jylda bir ret ótetin bolyp kelisildi. 2010 jylǵy 1-7 qarasha ara­ly­ǵynda Astana qalasynda to­ǵyz­qumalaqtan I ál­em chempıo­na­ty ótti. Chempıonatqa 4 qur­lyq­tyń 16 elinen, atap aıtqanda, AQSh, Antıgýa-Barbadýa, Ázer­baı­jan, Germanııa, Grýzııa, Ispanııa, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Qy­taı, Mońǵolııa, О́zbekstan, Reseı (Altaı, Bashqurtstan, Tatarstan, Ty­va), Túrkııa, Túrkimenstan, Che­hııa, Shveı­sarııadan, barlyǵy 43 oıynshy qa­tysty. Tuńǵysh álem chempıony erler arasynda Ǵalymjan Temirbaev (Kentaý, Qa­­zaqstan) jáne qyzdar ara­syn­da Ásel Dalıeva (Qyzylorda, Qazaqstan) boldy. Álem chempıonaty barysynda Halyq­aralyq toǵyzqumalaq qaý­ymdastyǵynyń quramy taǵy 9 elmen tolyqty. Olar: Ázer­baı­jan, AQSh, Antıgýa jáne Barbýda, Germanııa, Grýzııa, Túrki­me­nstan, Chehııa, Shveısarııa jáne Ispanııa. 2010 jyldyń qarasha aıynda toǵyz­qumalaqtyń Qazaqstandaǵy tuńǵysh kompıýterlik baǵdarla­masy jasaldy. Avtor­lary – kerekýlik S. Aqtaev, D. Kenına, E. Shambaev. Búgingi kúni Qazaqstan, Qyr­ǵyz Res­pýblıkasy, О́zbekstan, Reseı (Taýly Altaı Respýb­lı­ka­sy) jáne Mońǵolııada qaý­ymdas­tyqtar, Ispanııa, Chehııa, Portýgalııa, Túrkııa sııaqty memleketterde úıir­me­ler jumys isteıdi. Eýropada alǵash ashyl­ǵan Toǵyz­qumalaq qaýymdastyǵy Che­hııa­nyń Praga qalasynda tirkeldi. Tór­aıymy – Hana Kotınova. Bıylǵy jyldyń 17-20 maý­symy ara­lyǵynda Reseıdiń Gorno-Altaısk qala­syn­da toǵyzqu­ma­laqtan V Halyqaralyq «Al­tyn Altaı» jarysy bolyp ótti. Toǵyzqumalaqtyń keńinen na­sı­hat­talýy ári sheteldik sport­shy­larmen toǵyzqu­ma­laq jáne basqa da zııatkerlik oıyn túr­lerinen tájirıbe almasý maqsatynda bul jarys Gorno-Altaısk qalasynda dástúrli túrde besinshi ret uı­ym­dastyryldy. Qa­zaqstandyq sportshylar sonymen birge al­taı halqynyń shatra oıynyna da qaty­syp, óz baqtaryn synady. Qazirgi ýaqytta Altaı Res­pýb­lı­kasy Shatra qaýym­das­tyǵy men Qazaqstan Respýblıkasy Toǵyz­qumalaq qaýymdastyǵy arasyn­da tyǵyz baılanys ornatylǵan. Bul baılanys tek jarys pen semınarlar ótkizýge qatysty prak­tıkalyq qana emes, zııatkerlik oıyn­dardy zertteý arqyly ǵy­lymı-teorııalyq jaǵynan da damytylyp otyr. 18-23 shilde kúnderi Chehııa­nyń Pardýbıse qalasynda to­ǵyz­­­qu­malaqtan jarys pen oıyn­dy damytý men úı­retý jaıly semınar ótkizilip, on­da 2012 jyly osy qalada óte­tin álem chempı­o­naty jaıly má­seleler talqy­lan­dy. Jarys týraly málimet­ter­di www.czechopen.net saıty­nan to­lyǵyraq kórýge bolady.  Uıym­das­ty­rý alqasy bul chem­pıo­nat­tyń da joǵary deńgeıde óte­ti­nine senim bildirdi. Sony­men, 2012 jy­ly toǵyzquma­laq­tan II álem chem­pıonaty Chehııa­nyń Pardýbıse qalasynda 14-20 shilde araly­ǵyn­da ótkiziletin boldy. Yrysbaı ABDÝJAPPAROV. Astana.