nemese «Ár áke qyzyn osylaı uzatsa ǵoı...»
«Jylqy ishinde ala júr,
Ustaı almaı bala júr.
Alys-alys ketkende,
Meni esińe ala júr», - dep aıtylyp júrgen ándi tyńdaǵanda bir yńǵaısyz kúıge túsetinim bar. Bul áý basta án emes, tyńdaǵannyń saı-súıegin syrqyratqan syńsý edi. Kádimgi qyzdyń uzatylyp bara jatqandaǵy aıtatyn syńsýy. Munyń áýelgi mátini qalaı? Qalaı shyqqan? Qandaı jaǵdaıda aıtylǵan?
Ony tolyqtaı túısinip, júrekpen seziný úshin bala kúnimde ózim kózben kórgen qyz uzatý jaıyn qosa áńgimelep bersem deımin. Endeshe, qazaqy qara áńgimege qulaq tosqandaı shaıyńyzdan urttap qoıyp, arqany keńge sala berińiz...
Aıtpaqshy, osy áńgimeni birde bir aǵama aıtyp bergem, áńgimeniń adamymyz ǵoı, aýyzeki aıtylǵanda áserli shyqsa kerek, únsiz otyryp qaldy. Júzine qarasam, erinin jybyrlataıyn dese kózi «sóılep» keteıin dep tur eken... «Ár áke qyzyn osylaı uzatsa ǵoı...» dep tereń tynystady azdan soń. Qyz uzatýdy sonshama qıyndatyp jibergendeı boldym ba dep sál yńǵaısyzdanyp qalǵanym bar edi...
***
О́zim qyz uzatyp kórgen joqpyn. Biraq sol sátti óz basym óte bir astań-kesteń alaquıyn sezimdi bastan ótkerer, kóńil bosatar erekshe oqıǵa dep bilemin. О́ıtkeni, kishkentaı kezimde ápkelerim uzatylǵanda kórgenderim, sezingenderim janymnyń tereń túkpirinde sol qalpy saqtalyp qalypty. Kóńil aınasynyń shańyn bir súrtsem, bári de bala kúnimdegideı jarqyrap kóz aldyma kele qalady. Qudalyq, odan keıingi jol-joralǵylar óz aldyna bólek áńgime ǵoı, men tek uzatylý jaıyna ǵana toqtalaıyn.
Eń úlken ápkemdi uzatardan bir aı buryn búkil týys úıine shaqyrdy. (Qyz – qonaq» degen sol ǵoı. Nege ekenin bilmeımin, bul saltty «tanysý» deıdi.) Qasyna eki-úsh qurbysyn ertip, sán-saltanatymen álgi úılerdiń bárine qonaq boldy. Sán-saltanat dep otyrǵanym, uzatylatyn qyzǵa eń kórkem atty kúmis er-toqym, kúmis júgen-noqtamen áshekeılep mingizedi. Jańa kıim kıedi. Qasyndaǵy qyzdar da baryn kıip, baqanyn qolyna alyp degendeı sánine sán qosyp shyǵady. Ol kezde qyz kúnindegi kıimniń kelinshek bolǵanda jaramaıtynyn bilesizder ǵoı, uzatylar qyz «tanysýǵa» kıgen jańa kıimin qasyna ergen qurbylaryna úlestirip ketedi. Sonymen, ne kerek, barǵan úıi baryn aldyna tosyp, erkeletip-aq baǵady. Uzatylyp barady ǵoı. «Bizden ne qalasań da ala ǵoı, aǵań tipti bar jasaýyńdy ózi jasap berýge bar» -dep báıek bolǵan jeńgeler, «barǵan jerińde apaıyńmen bala kúndegi urys-kerisińdi esińe ala qoısań boldy – saǵynbaı qalasyń...» dep qaǵytqan jezdeler..., bári-bári qyz kóńilin kóterýmen álek. «Otyz kún oıyn» degeni sol shyǵar bálkim.
Mejeli kún jetti. Toıdan bir kún buryn quda jaqtan tórt adam keldi. Jezdem, kúıeý joldas jigit, quda-qudaǵı bolyp kelgen eki kisi. Erteń toı degen kúni túnde ápkem estelik úlestirdi. «Ápkeleriń estelik úlestirýge shaqyryp jatyr, baryńdar» degende top bala jarysa júgirdik. Ákemniń aǵasynyń úıi, inisiniń úıi bárimiz qatar otyratynbyz, kórshi-qolań, toıǵa kelgen basqa týystyń balalary bar degendeı óte kóppiz endi. Biz kirgende sheshem shyǵyp kele jatyr eken. «Mááá, mynanyń bárine qaıtyp jetkizesiń, eresekteýlerine berseń boldy ǵoı» dep kúlip jatyr. Esteliktiń kóbi shetin shilterlep, kestelep tikken kishkentaı shyt oramal. Barlyǵyna jýyǵyn ózi tikken. Keıbirin qonaq bolyp júrgende qurbylaryna tikkizgen degendeı. Onyń keıbireýine syrǵa, júzik, saǵat degendeı zattar, keıbireýine kámpıt túıip daıyndap qoıypty. Ol jerde syılyq balalarǵa emes, negizinen ózinen keıingi eresek baýyrlaryna, sińlilerine, týystarynyń eresek balalaryna beriledi. Týystyq qatynasty ólsheı otyryp, mysaly, bireýdiń tuńǵyshy bolsa oǵan saǵat túıilgen, bireýdiń jalǵyz qyzy bolsa oǵan syrǵa túıilgen degen sekildi qomaqty syılar, odan keıingilerge ortasha, tómen degendeı retimen berile beredi. Kishkene balalar elenbeıdi de. Ápkeńnen oramal alýǵa jarap qalý degen adam qataryna qosylǵandaı úlken dúnıe. Men solaı sezinetinmin...
Sol joly estelik oramal menen ilgeri aǵama kelip toqtady ǵoı. Eń sońǵy kámpıt túıilgen shytty Ulanbekke berip jatyp, maǵan: «Úı, meniń Ularbegime jetpeı qalypty ǵoı, boldy, saǵan Sáken beredi» dep basymnan sıpap qoıdy. Astyńǵy ıegim qısańdap únsiz ǵana tógilip, aýyq-aýyq ıyǵymmen demala bir jylaıtynym bar edi, sol bastalyp kele jatty ǵoı... Azaıyp bara jatqan shyttarǵa qarap ózim de oılap tur edim, jetpeı qalǵanda jaman boldym. Sáken degeni ózinen keıingi ápkem Sákengúl. Sol uzatylǵanda beredi degeni ǵoı. Sózi de unamady. Ol kezde 7-8 jas degen ájeptáýir estııar kez emes pe?! Kókeıden kóterilgen sózdi qarasańyzshy: «Shyt alý úshin Sákenniń uzatylǵanyn kútem be endi?». Shyǵa jóneldim. «Máá, anany qara, ókpelep ketti. Seniń artyńnan barmaı qoımasyn. Ha ha ha!». Yza býady. Eshkimge shamań kelmeıdi, balasyń ǵoı...
Toı kúndiz ótti. Keshte oıyn-saýyq. Jastar bir úıde, úlkender bir úıde. Án, kúı, óleń, túrli oıyndar. Sol kúni toıǵa qudalar jaqtan aıtysatyn, kúı shertip, dombyramen án salatyn degendeı tildi-jaqty arnaıy adamdar keledi. Bizdiń jaq ta bir aqynyn daıyndap saq otyrady. Aıtys, óleńi kóp bolǵannan keıin be, maǵan jastardan góri úlkender jaqtyń otyrysy jaqsy qusap turady. Ol aıtystardan este qalǵan shýmaqtar az emes. Nıǵymet, Bákeı aǵalarymyzdyń, Meıramhan, Sháýel, Marfýza apalarymyzdyń toıdaǵy aıtystaryna ózim de qosyp, balalarǵa qulpyrtyp turyp aıtyp beretinmin.
Tún ortasy aýa dýman tarqaıdy. Sheshelerimiz kıt býyp kúbir-sybyrmen tań atqansha júredi. Tań ata kórshi-qolań kele bastaıdy. Aýyldyń úlkenderi keledi. Neke oqylady. Sodan keıin dastarhan jaıylyp, shaı quıylady. Sol bir sáttiń salmaǵy aýyr endi. Úı toly adam. Balalardy syrtqa shyǵaryp jiberip úlkender ǵana otyrady. Men «súzgige» ilinbeı, bireýdiń qoltyǵynyń astynda qalyp qoıǵam, bireý kep súırep ketpesin dep demimdi ishime tartyp áreń turmyn. Ápkem men jezdem de sonda otyr. «E e e, qaraqtarym...» dep Qaseıin aqsaqal áńgime bastaǵanda úı ishi tym-tyrys tynyp qaldy. Bir kezde anam sóz aldy. Jylap otyr. Úzip-úzip, óksip-óksip aıtady: «...Shamamyzdyń kelisinshe baqtyq, qaqtyq, tárbıeledik. Jetispegeni de bar, jastaı uzatyp otyrmyz. «Jaqsy jerge túsken kelin – kelin, jaman jerge túsken kelin – kelsap» deıdi, ary qaraı senderdiń isteriń. Qarǵam, betime keler sóz qaıtarǵan emes, bir jamanat sóz estirtken joq. Jat jurtqa jaratylǵan soń amal joq, áıtpese ákesiniń de serigindeı boldy... senderge amanat endi. Adamdyqtaryńa senip otyrmyz, qyz degen osy eken, qanaty jetilgende qolyńnan ushyryp qoıa beresiń baıaǵy...». Jasyn tógip-tógip aldy. Jeńgelerim, kórshiler bári jylap tur. Menen de bastaldy álgi bir únsiz kemseń. Ápkeme qarasam eki ıyǵy solq-solq etedi. Jylap otyr. Qaıta-qaıta eńsesi túsip ketip, jeńgeleri qoltyǵynan demep qoıady. Ákem basyn jerden alar emes. Qudalar jaq sóz aldy. «Sizderge rahmet! Biz de qyz uzatqanbyz, ońaı emes, júrekterińizdi julyp bergendeı bolyp otyrsyzdar. Dese de, jylamańyzdar, endi jylaǵandaryńyz da jón ǵoı, sóıtse de balalaryńyz jaman jerge bara jatqan joq, sizder bolyp, bizder bolyp aqyl-keńesimizdi aıta júrip jurt qataryna qosylar...» degen sekildi nebir sulý sózdermen sonarlaı kelip, «Qudeke, endi balalarǵa batańyzdy berińiz» dep toqtady. Ákem keýdesin kere, qulashyn jaıa: «Iá, Alla! Balalarym..., joldaryń bolsyn, baqytty bolyńdar, Alla jarylqasyn! Áýmın!» dep bet sıpady. Jurt syrtqa lap qoıdy. Men de júgire berem dep birdeńege shalynyp jyǵylǵanymsha bolǵan joq, bireý aıaǵymdy basyp ketti. Mysyqtaı byj ete qaldym. «Mynaý ne ǵyp júr, osy bireýdiń júrmeıtin jeri joq eken» dep kúńk etip attap óte shyqty.
Syrtta júk mashınaǵa tıelip daıyn tur eken. Úlkender syrtqa shyǵa qalyp dóńgelenip tura-tura qaldy. Bir kezde qyz-kelinshekter qoltyǵynan demep ápkemdi shyǵardy. Oń jaqta turǵan kórshi apamyzdy bas salyp qushaqtap, syńsý aıtty. Kádimgi óleń ǵoı. Iá, aıtpaqshy, ony da aldyn ala jattaıdy. Toıdan burynǵy qydyrysta, úıde qasyndaǵy qurbylarymen otyryp syńsý jattap otyrǵanyn talaı kórgem. «Qardybaıǵa ne dep aıtasyń?», «Joldybaıǵa búıtip aıt» degendeı ázil-ospaqqa salyp kúlisip jatatyn. Sol syńsý. О́leńjandy balamyn ǵoı, sózderi qulaǵymda qaldy. Ákemdi, anamdy, naǵashy atam, naǵashy apam, bári-bárin bir-bir qushaqtap bir-bir shýmaq aıtady. Qasyndaǵy eki-úsh qyz daýys qosady. Sondaǵy úlken jezdemiz Qardybaıǵa (ákemniń qaryndasyn alǵan) aıtqan syńsýy qandaı ǵajap edi!? Munda árkimge tek ózine aıtylýy tıis sózder ǵana aıtylady. Betaldy aıtyla bermeıdi. Uzatylyp bara jatqan qyzdyń jezdesine aıtqan syńsýy mynaý:
«Jylqy ishinde ala júr,
Ustaı almaı bala júr.
Ákem – kári, baýyrym – jas,
Kózińniń qyryn sala júr.» -degende úı ishinde syr bermegen ákemniń de kóz sharasy tola qaldy. Bul ápkemniń ózi shyǵarǵan óleńi emes qoı, burynnan kele jatqan syńsý. (Keıin «Shyńjań» baspasynan shyqqan «Qazaqtyń turmys-salt jyrlary» deıtin kitapta dál osy nusqasyn kórdim) Uzatylyp bara jatqan bir qyz aıtyp, jattalyp qalǵan shýmaq qoı. «Qyz – qamqor» deıdi ǵoı qazaq. Ras! Ákege qyzdaı qamqor, úı ishine qyzdaı qamqor adam joq-aý sirá! Anam toǵyz bala kóterdi. «Balalar kóbeıse birin-biri baǵady» deıdi ǵoı, baǵady, biraq qyzdar baǵady eken. Bir-birimizdiń murnymyzdy buzyp tóbelesip jatatyn uldardyń kirin qyzdar jýdy, kıimin solar jamap, nanymyzdy solar pisirip, tamaǵymyzdy solar istedi. Qazir de biz aýylǵa barsaq, qonaqqa barǵandaı shaljıyp jatamyz, al, jat jurtqa ketken qyzdar tórkindep kelgende ákesiniń ár kóıleginiń jaǵasyn tekserip, úıdiń aýlasyna deıin jarqyratyp shyǵady ǵoı. Qarashy! Mynaý shýmaqtyń aldyńǵy eki jolyn qaıtalap oqyshy. Anaý top jylqynyń ishinen kózdegenin ustaı almaı júrgen bala myna qyzdyń baýyry ǵoı, shamasy kelmeı júr ǵoı, ózinen úlken ápkesi jylqynyń bir jaǵyn qaıyrysyp kómekteser edi, ol jatjurttyq bolyp jaralǵan soń uzatylyp ketti ǵoı... Bul – ózi jatqa uzatylyp bara jatyp, qalyp bara jatqan baýyryn, ákesin ýaıymdaǵan qyzdyń kókiregine kele qalǵan sýret. О́leńniń qyz kókiregine qalaı kelgenin kózben kórip, qolmen ustaǵandaı anyq sezinesiń. Endi ýaıymdady boldy ma? Joq! Ony bireýge tapsyrý kerek. Kimge? Jezdege! Qaı ýaqytta? О́zi eń syıly bolǵan, sózi eń ótimdi bolǵan – tap attanar kezde. Qamqorlyq qana emes, danalyq! «Ákem kári, baýyrym jas, kózińniń qyryn sala júr!». Ádette ápkeme ázildep sóıleıtin jezdemiz bu joly, bu syńsýdy estigende, «jón ǵoı, aıtqanyń jón ǵoı» dep basyn qaıta-qaıta ızep jatyr.
Jezdemiz qoltyǵynan demep, mashınaǵa otyrǵyzǵaly jatyr edi, ózi de ańǵarmaı qalsa kerek, ákem qasyna jetip barypty. Ápkem ákesin qaıyryla qushaqtap qushyrlana qulaq túbine tumsyǵyn tyqty. Kóz jasy moıynyndaǵy ájimin boılaı qoıynyna quıyldy. Shyndyǵynda úlken ápkem Qanzıla ákemniń serigindeı bolyp ketken qyzy edi. Erekshe jaqsy kóretin. Oǵan uryspaq túgili keıip kóılegenin estip kórgen emespiz. «Qyz bala ákege jaqyn bolady» degen ras sóz. О́te ras sóz!
Qytaıda ótken jazýshy Maǵaz Razdan «Altaıdyń aqıyqtary» degen romanynda: «Júz túıege jasaýy artylyp attanǵaly turǵan jalǵyz qyzy Dárıǵa aldyna kelip «qosh áke!» degende qý dúnıeniń tóbequıqasyn qara býradaı shaınap ótken er Ospannyń qasqaıǵan basy tómen salbyrap ketti...» dep jazatyny bolýshy edi. Men kórgen oqıǵa da sodan mysqal kem emes sekildi.
Bul árıne kóńil tolqytarlyq jaı. Bolǵan oqıǵany boıamasyz áńgimeleımin dep kóńil bosatpaı qoımas-aý. Sondyqtan áńgime sońyn kóńildi túıindeýge tyrysaıyn.
Anaý shytty aıtam, «Sákennen alasyń» degen. Aldym ǵoı sony. Shetin bizben shilterlegen kók shyt. Ol shynymen estelik eken. О́mirbaqı esińnen ketpeıdi. Ol bolmasa jaqyn bolmaı qalasyń degen áńgime joq qoı, dese de týystyq jan dúnıeńdi jalǵap turar dánekerdeı ǵajap syılyq eken. Aýylǵa barǵan saıyn Sákengúlge bir kóılek ala barýdy ózime mindet sanap turam. Jańylǵan degen kórshi ájemiz: «Sákengúl qarǵam, uzatylarda meni qushaqtap «Aýylymdaǵy kóregen, apamnan kórgen ónegem...» dep syńsý aıtty ǵoı, aman bolsyn qarǵam. Rızamyn» dep otyrǵanyn talaı estidim. Tegin emes, shyt ta, syńsý da tegin emes.
«Eskiliktiń qaldyǵy» dep kúresinge kómip tastaǵan qaıran salt! Syńsýdyń ánge aýysyp «alys-alys ketkende, meni esińe ala júr» dep ózgergen tusy da sol «eskilikti» artqa tastap «órkenıetke» qadam basqan tusymyz bolsa kerek. Aldyńǵy eki jolymen salystyryp kórińizshi, esh qatysy joq, túk qabyspaıdy da. Aıtqan ánshi men tyńdaǵan qulaqta ne jazyq? Ǵasyrlar boıy qalyptasqan ǵajaıyp tanym, biregeı úlgini halyqtyń kókeıinen alyp tastaı almaıtyn bolǵan soń, ony tek burmalaýdan basqa jol da joq qoı. Bizdiki qýatty muranyń qundylyǵyn eske alyp, saǵymdaı buldyraǵan babalar izine kún sala qarap turyp, saǵynyshymyzdy basqandaı bir kúı endi. «Aqqýly meken, gákýýli meken, ol dáýren qaıta aınalyp keler me eken?» deýshi edi ǵoı «Qyz jibek» jyrynda...
Esti qazaq qyz qadirine jete bilgen ǵoı. Esti qyz el anasy atanyp, qazaqtyń shańyraǵyn shaıqaltpaı osy kúnge jetken ekenbiz ǵoı!
Qyzǵaldaqtaı qulpyrtyp qyz bergen Qudaıyma myń-myń quldyq!
Ularbek Nurǵalymuly
«Egemen Qazaqstan»