Qasym aqyn jáne el táýelsizdigi

Ýaqyt atty tarıhı-fılologııalyq uǵym turǵysynan kelsek, belgili bir merzim aıasynda ǵumyr keship, artynda óshpes mura qaldyrǵan iri tulǵanyń adamı, ónerpazdyq bolmysyn eshqandaı qudiretti kúshtiń kómeskilendire almaı­tyny anyq. Endeshe, sondaı iri tulǵaǵa myna fánı dúnıede nebári qyryq tórt jyl jasap, halqynyń ystyq súıispen­shiligine bólengen Qasym Amanjolovty jatqyzýymyz esh daý týǵyzbaıtyny zań­dylyq. Sebebi, Qasym murasyn Táýel­sizdik atty uly uǵymnan bólek qaraýǵa bolmaıdy. Q.Amanjolov – qylyshynan qan tamǵan totalıtarlyq zamannyń ózin­de-aq táýelsizdikti ańsap, táýelsizdikti jyrlaǵan kúresker aqyn. Ol óz shyǵar­mashylyǵy arqyly sóz ónerin, onda da qazaqtyń ulttyq poezııasyn shyrqaý shyńǵa shyǵara aldy. Zerdeli jan onyń poezııasyn jalpyadamzattyq qundylyq­tar qatarynan oıyp turyp alǵan erekshe qubylys dep baǵalaıtyn ýaqyt týdy. Ol adamzat tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan, azat oı-sanany qamaýda usta­ǵan KSRO atty alyp ımperııanyń totalıtarlyq júıesinen týyndaǵan asa qýatty saıası-áleýmettik ıdeologııa saltanat quryp, óktemdik jasap turǵan ýaqytta ǵumyr keshti. Sol qoǵammen, onyń saıası júıesimen kereǵar qarama-qaıshylyqta boldy. Aqyndyqtyń, onda da halyq bostandyǵyn, ult táýelsizdigin ańsaǵan jyrlarynyń sol qoǵamnyń ustanym-ustynyna sáıkes kele bermeıtinin bilse de, sol qaýipti joldy tań­dady. Táýelsizdik, azattyq uǵymda­ryn shyǵarmalaryna arqaý etken azat oıly aqyn-jazýshylardyń aıanyshty taǵdy­ryn Qasym jan dúnıesimen sezgen. Reseıdiń rýhanııat tarıhynda erekshe orny bar aqyn Ryleev azattyq ıdeıasyn kótergeni úshin patsha jarlyǵymen darǵa asylǵan. Lermontov nebári 27 jasynda, Pýshkın 38 jasynda dýelde óldi. Grı­boedovty Tegeranda baýyzdap ketti. Samoderjavıelik bılik Venevıtınovty 22 jasynda mert qyldy. Kolsov 33 ja­synda kóz jumdy, ashtyq pen joqshylyq zardabyn tartqan Belınskıı 35 jasynda dúnıemen qosh aıtysty, Baratynskıı 12 jyl aıdaýdan soń azappen ótti. Sibir katorgasynan keıin Bestýjev Kavkazda jap-jas kúıinde qaıtys boldy. Pat­shalyq Reseı saıasatynyń birden-bir zańdy murageri keńestik bılikten Esenın, Ahmatova, Svetaeva, Okýdjava, Matveeva, Galıch, Vysoskıı, sál bertinirektegi Rojdestvenskıı, Evtýshenko, Voznesenskıı, t.b. zardap shekti. Qazaq tarıhyndaǵy A.Baıtursynov, Á.Bókeı­hanov, M.Dýlatov, J.Aımaýytov, M.Ju­mabaev, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maı­lın, t.b. atylyp ketti. Salys­tyr­maly túrde alǵanda, sál tynyshtaý deıtin ýaqyttyń ózinde Á.Marǵulan, M.Áýe­zov, Q.Sátbaev, E.Bekmahanov, Q.Ju­malıevter qýǵynǵa tústi. Qandaı qoǵamda bolsa da, eliniń mu­ńyn muńdap, joǵyn joqtaıtyn, negizinen, azat oıly zııaly qaýym ókilderi, aqyn-jazýshylar bolyp kelgeni tarıhtan belgili. Úndilik M.Gýpta, M.Chatýrvedı, D.Prasad, afrıkalyq Eme Sezar, Rene Menıl, Leon Damas, latynamerıkalyq Andres Belıý, Pablo Nerýda, t.b. son­daı-aq, bıik laýazymǵa ıe bolyp, táýel­sizdik saıasatyn júrgizgen túrli iri tulǵalardyń basym bólshegi aqyndar bolatyn. Mine, búgingi kún bıiginen úńilsek, táýelsizdiktiń qanshalyqty qıyndyqqa túsetinin, osynaý qasıetti uǵymdy jyr­laýdyń sol ótken zamanda qaterli áreket ekenin baıqaý qıyn emes. Endeshe, Qa­symnyń uly aqyn bolyp qalyptasýy, aqyndyq ustanymy táýelsizdikti jyrlaý ıdeıasynan bastaý alyp edi degenimiz abzal. Táýelsizdikti jyrlaý úshin ulttyq ıdeıaǵa kámil senimdilik kerek. Qasym Amanjolov boıyndaǵy kúreskerlik poezııa osynaý qasıetti uǵymdardy bolmysyna tereń sińirgeniniń arqasynda ǵana týyndaǵan edi. Ol, eń aldymen, jeke bastyń, kele-kele qazaqtyń bostan­dyǵyn jyr arqaýyna aınaldyrsa, ýaqyt óte kele muzart shyńǵa kóterilip, jalpy, adamzat balasyna, táńirdiń ózine, tipti peshene atty shetsiz-sheksiz abstraktyly uǵym – jazmyshqa taısalmaı til qatty. «Eı, tákappar dúnıe! Maǵan da bir qarashy. Tanısyń ba sen meni? Men - qazaqtyń balasy!.. «Taǵy» emespin, taǵy aıtam, Adammyn – dep burynnan. Adammyn dep jylaǵam, Adammyn dep qyrylǵam. Tákappar uly dúnıe! Qazaq degen – men deımin. Myltyǵyńdy usynba, Qolyńdy usyn, kel deımin!» О́zi ǵumyr keshken qoǵam aqyn janyn túsinbedi. Aqyn – adam men Allanyń arasyndaǵy elshi rólin atqaratyn tulǵa dep qansha jerden maqtasaq ta, Qasym aqyn meıirimsiz júıe aıasynda ómir súrdi. Jaratýshynyń mol meıirimine bólenip, aqyn degen kıeli atqa ıe bolsa da, ol shyn máninde qorǵansyz edi, jalǵyz edi. Qoǵamdyq júıeden taıanysh, tirek izdedi, aıaly alaqannyń jylýyna yntyq boldy. Ol óz sana seziminiń, talanty men dary­nynyń arqasynda el táýelsizdigi týraly túpki oıyn astarlap, emeýrin, ısharamen jetkizýge tyrysty. Sol áreketiniń ózimen-aq totalıtarlyq saıasattyń ústem­diginen góri, rýhanı ıgiliktiń bıik bolýyna qyzmet etti. Dál sol tustaǵy ýaqyt aıasynda Q.Amanjolov shyǵarmashylyǵy jaıly irili-usaqty maqalalar jazyldy. Qasym poezııasyna kúıe jaǵýshylar kóbeıdi. Alaıda, aqyn poezııasyn kemsitý uly tulǵanyń ádebıettegi ornyn túkke tur­ǵysyz etip kórsetý, pendelik qyzǵanysh, kórealmaýshylyqtan edi deý qısynsyz ekenin basa aıtqymyz keledi. Soǵystan keıingi, ásirese, elýinshi jyldardyń basyn­daǵy KSRO-da oryn alǵan saıası qýǵyn-súrginniń jańa tolqyny alapat ózgerister ákelgen edi. Dál sol tusta Q.Amanjolov, Á.Tájibaev, Q.Bekhojın syn sadaǵyna ushyrady. Qasym aqyn partııalylyǵy qara­latyn qaharly jınalysqa aýrýy meńdep tursa da kelgen. Sol jolǵy jıynda bolǵan jáıtti aıtpaı ketýge bolmas. Qudireti kúshti júıeniń kóshbasshysy – partııa uıymynan arnaıy nusqaý alǵan sol kezdegi jas synshy, qazirgi qazaq ádebıettaný ǵylymynyń darabozy, akademık S.Qırabaev óz baıandamasynda taǵdy­ry qyl ústinde turǵan uly aqyndy jardan qulatpaı, synaǵan bolyp turyp, onyń tabıǵı talantyn, aqyndyq qýatyn jan-jaqty dáleldep, alapat qaterden aman alyp qalǵanyn búgingi býyn bile bermes. Osylaısha 1950 jylǵy «Ádebıet jáne ıskýsstvo» jýrnalynyń 10-nómirindegi maqa­lasynda Serik aǵa Qırabaev, Qasym­daı aqynǵa arashashy bolǵan edi. Shynaıy talanttyń naıza ushynda júretini anyq. Kezinde M.Jumabaev týraly tereń baıandama jasaǵan J.Aımaýytov sekildi S.Qı­rabaev ta Q.Amanjolovty tikeleı tóngen qaterden alyp qaldy. Sóıtip, aqynnyń da, qazaq ádebıetiniń de namysyn qorǵady. Qasym aqynǵa S.Qırabaev baıandamasynda berilgen shynaıy baǵa halqynyń aqynǵa degen ystyq mahabbatynan týyndaǵan edi. Qasym Amanjolovtaı uly aqynnyń shy­ǵarmalaryn tolyq kúıinde jınap, onyń mátini aqyn qoljazbasymen, buryn­ǵy úlgilerimen salystyra qarap, keńestik ıdeologııanyń pármenimen ózgeriske ushy­rap ketken tarmaqtaryn qalpyna keltirip, kóptomdyǵyn jarııalaýdy basty mindet dep baspasóz betinde ún qatyp júrgen osy Serik aǵa Qırabaev ekenin búginde aıryqsha ataǵan abzal. Qasym Amanjolov – kúresker, daýyl­paz aqyn. Ol áreketsiz ómirdi unatpaıdy. Sananyń kemeldenýine úles qosqan tulǵa dep M.Gorkııdi, A.Maıakovskııdi, A.­Pýsh­­­kındi, Sh.Rýstavelıdi, Abaı, Sultan­mah­mut, Jambyl, Baýyrjan, I.Omarov, M. Áýe­­­zov, E.Ysmaıylov, taǵy basqalardy sanady, olarǵa óleń arnady. Tosyndaý kórinse de, aıtarymyz my­naý. Qasymnyń Qasym bolýyna alǵy­sharttar jasaǵan sol tustaǵy totalı­tarlyq, bolshevıktik-kommýnıstik júıe­niń ózi edi. Osy júıe ony kúreskerlik jolǵa túsirdi. K.Markstiń: «Quldyq dáýir bolmasa, grek memleketi, grek óneri men ǵylymy bolmas edi; quldyq dáýir bolmasa, Rım ımperııasy bolmas edi. Al, Grekııa men Rım qalaǵan irgetassyz qazirgi Eýropa dúnıege kelmes edi» degenindeı, sol keńes­tik ımperııa, onyń ǵalamat ıdeologııalyq saıasaty bolmasa, Qasym aqyn atanar-aý, alaıda, dál qazir bárimiz jabylyp jazyp, madaqtap jatqan ulylyq bıigine kóterile qoıýy neǵaıbyldaý bolar edi. О́zi kereǵar qarym-qatynasta bolǵan qoǵam onyń ishki rýhanı bulqynysyn týdyrdy, namysyn oıatty, jigerin janydy. Osynyń nátı­jesinde aqyn álemdegi birde-bir eldiń rýhanııat tarıhynda kezdespeıtin qazaq jy­raýlarynyń bulqynys atty uǵymdardan bólek qoıa almaıtyn Mahambet dástúrin, dúnıege oıshyldyqpen úńilgen Abaı kemeńgerligin, qysqa ǵana merzim ishinde qazaq táýelsizdiginiń damý baǵdarlamasyn jasap bergen Alash arystarynyń, ásirese, Maǵjan ulylyǵyn ıgere aldy. Igerip qana qoıǵan joq, olardy óz tanym-túısigimen sheber damyta aldy, jańǵyrta aldy. Namysqoı aqyn qazaq rýhanııaty bastaý alǵan Uly Dala órkenıetin, ult tabıǵatyndaǵy sóz óneriniń qasıet-qadirin ónerpazdyq bolmysyna sheber sińire bildi. Eger XIX ǵasyrdaǵy Reseıde ulttyń tilinen góri, shetel tilin, ásirese, fransýz tilin qurmetteý, sol tilde sóıleý beleń alǵanda, buǵan namystanǵan zııaly aqyndardyń qarsy kúreske shyqqany tarıhtan málim, XX ǵasyrdaǵy qazaq tiliniń hal-ahýalyna Qasym aqyn da qatty nazyrqandy. Onyń uǵymynda ulttyń tili tek qatynas quraly ǵana emes, sanany silkintip, serpilter uly kúsh edi. Sondyqtan da ol ult tiliniń barlyq múmkindigin meılinshe tolyq paıdalanýǵa tyrysty. Ana tiliniń qýatty ýyz-máıeginiń arqasynda ólmes týyndylaryn dúnıege keltirdi. Qazaq tiliniń ulylyǵyn barshaǵa pash etti. Aqyn ana tilin asqaqtatty. Ana tilimiz aqynyn aspandatty. Qasym Amanjolov­tyń qazaq ultynyń rýhanı áleýetin bıiktetýi onyń uly eńbegi edi. Ol ǵumyr keship, ádebıetke aralasqan XX ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynan bastap, elýinshi jyldardyń sońyna deıin alyp ımperııadaǵy kúńgeıi men kóleńkesi qatar kelgen ýaqytty, iri ózgeristerdi óte kúshti saıası ıdeologııanyń nusqaýymen jyrlaý, madaqtaý basty maqsat bolsa, tek Qasymdaı aqyndar ǵana totalıtarlyq júıeniń nusqaý, pármenin salǵyrt tyńdady. Ol ulttyq rýhanııatty asqaqtatý úshin janyn saldy. «Hantáńiri – qart Tıan-Shanniń júregi... Hantáńiri – kók aspannyń tiregi... Hantáńiri – kóp jasaǵan qarııa, – Hantáńiri – jer júzine jarııa. Hantáńiri – júregi – tas, qany – sel, Hantáńiri – lebi – boran, demi – jel. Hantáńirdi – qabaǵynan qar jaýǵan, Hantáńiri – balaǵynan qan tamǵan... Hantáńiri – eshkimge boı bermegen, Hantáńiri – esh baǵynyp kórmegen. Hantáńiri – baǵynbasqa sert qylǵan, Hantáńiri – qarsylassań mert qylǵan. Hantáńiri – kúnge ǵana tabynǵan, Hantáńiri – habar alǵan saǵymnan». Munda Qasymnyń kúreskerlik rýhy kórinedi. Bul – sol kúreskerlik rýhtan týǵan jyr joldary. Aqyn halqymen ashyq dıalogqa bardy. Halqymen syrlasty, eliniń rýhanı suranysyna jaýap berýge tyrysty. Joǵaryda da aıttyq, ol taǵ­dyr­dyń aýyr taýqymetin az tartqan joq. Eseıe kele azat oıdy shyǵarmalaryna arqaý etkendikten qoǵam ony bógde adamǵa aınal­dyrdy. Surapyl soǵysqa qatysty, maıdannan oralǵan soń páter ala almaı sharshady. Qasym aqyn bir tusta: «Bermeseń bermeı-aq qoı baspanańdy, Sonda da tastamaımyn astanamdy», – dedi. Bul jyr joldary arqyly ol qara ormandaı qazaǵyn tastamaıtynyn, Alla­nyń ǵana emes, ultynyń quly bolýǵa ant etkeni edi. Qasym Amanjolov – keńestik dáýir­degi qazaqtyń ulttyq poezııasyna tereń mazmun, kelisti pishin ákeldi. Iаǵnı aqyn bolmysy, kúreskerlik rýhy, kór­kemdik kategorııasy atty úshtaǵan qazaq poezııa­synan berik oryn aldy. Osyn­daı izdenis jolynda onyń myz­ǵymas avtorlyq usta­nymy qalyp­tasty. Avtor – estetıkalyq, mádenı-áleýmettik kategorııa. Ol az týyndylary arqyly «men» uǵymyn or­nyq­tyryp, kórkemdik dara tanymyn dáıektedi. Qasym dara­lyǵy onyń ult rýhyn bıiktetýge baǵyt­talǵan órshil ro­mantıkasynda, berik optımızminde, erkin de azat oı­la­rynda kórinis tapty. Poezııa álemi – syrshyldyqqa bastaıtyn estetı­kalyq álem. Qasym poezııasynda sol syr­shyldyq fılosofııamen, názik lırızmmen, órshil de otty romantızmmen astasty. Eger Abaı zamana surqyna oılylyqpen úńilip, sol tusta qalyp­tasqan qoǵamdyq-áleýmettik, saıası, tarıhı jaǵdaıattarǵa saı ult aldynda turǵan mindetterdi paryqtap, lırı­kanyń satıra janryna kóbirek júgin­se, Qasym aqyn syrshyl lırıkaǵa den qoıdy. Danalyqqa bastar Abaı oıshyl­dyǵy men tereńdigi Qasymda estetıka men fılosofııanyń jigi bólinbes tutas­tyǵyna ulasty. «O, taǵdyr, meni saýyqtyr! Aıtatyn jyr, oıym bar. Kóńilim saǵan aýyp tur, Alda bir qyzyq toıym bar. Bir ózim, emes kóp úshin Kókiregim toly kúıim bar. Saý bolyp sony sherteıin, Aýyra bersem – qıyndar. О́leń men kúıden jaralǵan Men de bir adam ǵajaıyp. Qutqarshy, aýrý, jarańnan, Jazylyp bir jyr jazaıyq. Kóńildiń kúıin tógeıik, Armanda kettik demeıik, Bárin de berip el, jurtqa, Qaryzdar bolmaı óleıik». Qazaqta darıǵa deıtin sóz bar. Osy­naý sózdi qulpyrtyp túrlendirý Qasym­nyń jáne ony ózine ustaz sanaǵan Muqa­ǵalı aqynnyń ǵana peshenelerine jazyl­ǵandaı áser qaldyratyny jáne anyq. «... Kelmeıdi ólgim, Kelmeıdi ólgim. Qaıratym qaıda kelshi osyndaıda» Dedim de turdym, júgire berdim, Qolymda naıza, shaǵylyp aıǵa. Jeńdik qoı jaýdy, Arman ne, qurbym, Kúrkirep kúndeı, ótti ǵoı soǵys. Taba almaı júrmin, Aıqaılap án sap, Qaıda eken, qaıda, Darıǵa, sol qyz?!» Aqyn izdegen Darıǵa – ómir men ólimniń kúresi. Jaqsylyq pen zulym­dyqtyń sharpysýy. Arzan sezimmen qush­tarlyqtyń bettesýi. Aqynnyń ómir atty taǵdyrǵa úńilýi. О́z bolmy­syna, paryzy men qaryzyna oı jiberýi. О́leńde aqyn on býyndy ólshemniń sulý kestesin ómirge ákeldi. Tolqyndy máner týyndap, saǵynysh, ińkárlik birinshi kezekke shyqqan. Jalpy, Qasym aqyn qazaq poezııasynyń dástúrli ólshemderin sabaqtastyrý arqyly óleń ıntonasııa­synyń túrlenýine qol jetkizdi. Aǵylshyn  jazýshysy Teodor Draızer ómirden ketkende, bir ádebıet­shi zamandasynyń: «Draızer óldi. Ar­tynda azdy-kópti murasy qaldy. Ýaqyt óter, zama­nalar almasar. Áde­bıet­ke jańa tolqyn, jańa býyn ókilderi keler. Olar óz únimen, óz qoltań­basymen kelmek. Olardyń tvorchestvo­sy, jazý máneri de túrlishe bolmaq. Draızer stıline uqsa­maýy, odan múlde alshaq bolýy múmkin. Alaıda, bir daýsyz shyndyqqa júgingen abzal, ol – keıingi keler jas qalam­gerlerdiń bári de jetken jetistikteri úshin Draızerge qaryz­dar ekendigi» – dep keletin sıpattaǵy pikir bar. Sol aıt­qandaı, aǵa býyn ókilderin aıtpaǵan­da keıingi tanymal talanttar T.Aıbergenov, M.Maqataev, J.Nájimedenov, Q.Myrza-Áli, T.Mol­daǵalıev, F.Ońǵar­synova, M.Shahanov, J.Erman, S.Imanasov, K.Myrzabekov, T.Medetbek,    E.Raý­shanov, S.Aqsuńqar­uly, J.Bódesh,     Ǵ.Jaı­lybaı, I.Saparbaı, Iran-Ǵaıyp, t.b. jańashyl­dyq sıpa­tty Qasym rýhy­nan alǵandar. Qasym álemi – tylsym, tereń álem. Ony jaı ǵana sholyp ótkenniń ózinde de búkil bolmysyna baılaı almaısyz. Bul Qa­sym­nyń ulylyq fenomeni. Osy fenomen el táýelsizdiginiń arqasynda ashy­lyp, aqyn jyrynyń rýhy asqaq estilýde. Máýen HAMZIN, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor.