Jýyrda Senat keıbir zańnamalyq aktilerge ekstremızmge jáne terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly zań jobasyn qarap, qabyldady. Bul qoǵamnyń kópten kútken qujattarynyń biri edi. Biz qabyldaǵan zań týraly senatorlar G.Kım, S.Eńsegenov jáne D.Qusdáýletovtiń pikirlerin jazyp alǵan edik.
– Georgıı Vladımırovıch, qabyldanǵan zańnyń mańyzy týraly pikirińizdi bilsek.
– Bul zań búgingi tańda asa qajet, ózekti máseleni sheshýge baǵyttalǵan. Birinshiden, ol Memleket basshysynyń qaýipsizdik máselesin basymdyqpen sheshetin zań jobalaryn ázirleý jóninde ústimizdegi jyldyń qyrkúıek aıynda bergen tapsyrmasyn oryndaýǵa baǵyttalǵan. Ekinshiden, bizdiń elimizdiń halyqaralyq kelisimder boıynsha alǵan áleýetti qaterler men táýekelderdi azaıtý jónindegi mindetterin iske asyryp, álemdik qoǵamdastyqtyń qaýipsizdik ınstıtýttarymen ıntegrasııalanýdy kózdeıdi. Úshinshiden, bul zań Qazaqstannyń terrorızm boıynsha dúnıejúzilik ındeksindegi ornyn jaqsartady.
Qazir biz 162 memlekettiń arasynda 94-oryn alyp turmyz. Bizdiń kórshimiz Reseı 30, Qytaı 23-orynda. Sonymen qatar, bul zań bıznestiń terrorızmniń kesirinen keletin qaýpine baılanysty tejelýin de tómendetedi. Ázirge bul ındeks boıynsha biz 66-oryndamyz. Mine, zańnyń osyndaı paıdaly jaqtary bar.
– Sársenbaı Qurmanuly, qabyldanǵan zańnyń qajettiligi týraly ne aıtar edińiz?
– Terrorızm jáne ekstremızmmen kúres búgingi tańda álemdegi eń ózekti problemanyń birine aınalyp otyr. 2015 jyly ǵana terrorızmniń kesirinen dúnıe júzinde 29 375 adam qaza bolǵan eken. Jahandyq ekonomıkaǵa tıgizgen áseri 89,6 mlrd AQSh dollaryna teń ekeni anyqtalǵan. Bizdiń elimizde de terrorızm men ekstremızmge qarsy kúresti kúsheıtý qajettigi alǵa tartylyp otyr. Memleket basshysynyń ózi 2016 jyldyń 1 qyrkúıeginde Parlament sessııasynyń ashylýynda sóılegen sózinde «Qazaqstan barlyq álem elderi sekildi terrorızmmen betpe-bet keldi» degen bolatyn jáne atalǵan qaterlerge qarsy kúresti óristetý úshin jańa zań jobasyn ázirleý týraly tapsyrma bergen edi. Myna zań sol tapsyrmany iske asyryp otyr.
– Zań sol talapty tolyǵymen oryndaıtynyna senimdisiz be? Olqy tustary joq pa?
– О́kinishke qaraı, olqy tustary bar. Máselen, jańa zańmen Qylmystyq kodekstiń 15 babyna ózgerister engizilgen. Olar terrorshylarǵa qarsy jaza mólsherin 2 jylǵa ǵana arttyrýmen shektelgen. Terrorızm men ekstremızm qaýipti qylmys ekenin eskere otyryp, jaza merzimin 2 jylǵa ǵana arttyrý onyń pármendiligin kórsetpeıdi dep oılaımyn. Bolashaqta bul máselege qaıta oralý kerek shyǵar.
Sonymen birge, qylmys quramy birdeı, qylmystyq áreketter baǵyttalǵan obektisi de birdeı jaǵdaıdaǵy jazanyń eki túrli bolǵany suraq týdyrady. Mysaly, 173-bapqa ózgeris engizilgen. Bul bap boıynsha halyqaralyq qorǵaýdy paıdalanatyn adamdarǵa nemese uıymdarǵa shabýyl jasaǵan lańkesterge beriletin jaza belgilengen. Osy bap boıynsha jaza eki jylǵa ǵana arttyrylǵan. Al dál osyndaı qylmys quramyn jasap, halyqaralyq qorǵaýdy paıdalanatyn adamdarǵa nemese uıymdarǵa shabýyl jasaǵan lańkesterge beriletin 255-bapqa engizilgen ózgeris qylmyskerlerdi bas bostandyǵynan aıyrýmen qatar, ólim jazasyn berýge deıin ósirilgen.
Árıne, bul jerde Qylmystyq kodekstiń taraýlaryna baılanysty máseleler týyndaýy múmkin. Degenmen, aldaǵy ýaqytta terrorızm men ekstremızmge qatysy bar adamdy jazalaý týraly baptardy tereńirek zerdeleý qajet dep oılaımyn.
– Dýlat Rashıtuly, terrorızm men ekstremızmge qarsy kúreste jańa zańnyń negizinde qandaı sharalar jasalýy kerek dep oılaısyz?
– Zań terrorızm men ekstremızm baǵyttarynda qylmystar jasaǵandarǵa jazany aýyrlatýdy kózdeıdi. Sondaı-aq, atatyn qarý aınalysyn baqylaýdy arttyrýdy, kóshi-qon úderisterin qadaǵalaýdy jáne terrorızmge qarsy zańnamanyń saqtalýyn kúsheıtýdi qarastyrady. Osy ózgeristerdiń bári álemde jáne elimizde oryn alǵan terrorıstik aktilerge jaýap retinde jasalǵan.
Sonymen qatar, zańdaǵy keıbir sharalar postfaktýmdyq sıpatta ekeni kórinip tur. Zań jasalǵan qylmystyq áreketterdiń saldaryn qarastyrady. Menińshe, memleket aldyn alý sharalary men qylmystyń sebepterin de eskerýi kerek. Sondyqtan esh nárseni de keıinge qaldyrmaı tap búginnen bastap terrorızmge qatysty preventıvtik sharalar keshenin qabyldaý kerek dep sanaımyn. Turǵyndar arasyndaǵy radıkaldy kózqarastaǵy jáne radıkaldar yqpal etetin adamdar tobymen jumys isteý kerek. Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń teris dinı aǵymmen ýlanǵan lańkester otyrǵan kolonııalarǵa ımamdardy jiberip, durys ýaǵyz aıtýy qajettigi týraly jýyrdaǵy bastamasy óte oryndy boldy. Jastardyń úlken toby radıkalızmge naqty jazasyn óteý oryndarynda tartylady.
Máselen, jýyrda Almatyda arab tilin úıretemiz degen jeleýmen adam jınap, is júzinde terrorıstik ádebıetter taratqan top áshkerelendi. Osyndaı toptarǵa qarsy jumystar da turaqty júrgizilýi kerek.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»