Almaty oblysynyń Balqash aýdanyndaǵy Ile ózeni saǵasynda «Ile-Balqash» memlekettik tabıǵat rezervatyn qurý búgingi kúngi mańyzdy mindet. Ile ózeniniń saǵasy – Ortalyq Azııadaǵy eń úlken saǵalardyń biri. Onyń florasy 427 túrden turady, 37-si ósimdikterdiń sırek kezdesetin túrlerine jatady. Al 7-ýi Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen. Osynda 53 mekendige jatatyn 284 túrli qus mekendeıdi. Onyń da 33-i «Qyzyl kitapta» tur.
Osy aımaqtaǵy janýarlar álemi de óziniń baılyǵymen daralanǵan. Munda qaraquıryq sııaqty óte sırek kezdesetin janýar da bar. О́tken ǵasyrdyń ortasynda Balqashtyń sáni bolǵan Turan jolbarysy quryp ketti.
Ramsar konvensııasy boıynsha Ile ózeni saǵasynyń sý-batpaǵynda ósetin shalǵyndary jahandyq mańyzy bar ósimdikterdiń tizimine engizilgen. Ile-Balqash basseıninde sharýashylyq ister qyzý júrgizile bastaǵan sátten ekojúıeniń tabıǵı rejimi buzyldy. Sonyń ishinde Balqash kóliniń gıdrologııalyq rejimi de bar. Eger Ile ózeniniń saǵasy tabıǵı rettegish retinde tazartyp turmaǵanda, kóldiń gıdrologııalyq rejiminiń buzylýy qazirgiden de kóp bolatyn edi. Balqashqa aǵatyn túrli zııankesterdi ol sorǵysh qusap óziniń boıyna sińirip alady. Odan óz boıyndaǵy ekojúıeni búldirip otyrǵanymen, áıteýir ekologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq zardaptardy boldyrmaıdy.
Qazir Ile saǵasyndaǵy 16 kóldiń 5-ýi ǵana qalǵan. Osynda mekendeıtin jabaıy ańdar men qustar qorektenetin asyl shópter quryp bara jatyr. Qystyń qarynan paıda bolyp, Qapshaǵaıdan quıylatyn aǵyn sýdan qustardyń uıalary men basqa da sý janýarlarynyń mekenderi talqandalyp qalǵan.
Buǵan qosa, brakonerlik ańshylyq pen balyqshylyqtyń kesirinen, sekseýilderdi zańsyz shabýdan, jıi bolyp turatyn órtterden, sýda júretin qustardyń balyqshylardyń aýlaryna túsip qyrylýlarynan, onyń ústine, adamdardyń tártipsiz demalys oryndaryn jasap, artynan qoqystaryn shashyp ketetindiginen Ile saǵasynyń ekojúıesi men bıologııalyq aıryqsha qalpy jyldan-jylǵa jutap barady.
Halyqaralyq jáne otandyq tájirıbelerge qaraǵanda, iri ózenderdiń saǵalary búkil álemde aıryqsha kúzetpen qamtamasyz etilgen. Mysal úshin alys shetelderge barmaı-aq, Reseıdegi Volga ózeni saǵasyndaǵy Astrahan qoryǵyn aıtýǵa bolady. Sondaı-aq, Lena ózeni saǵasyndaǵy «Lena-Delta» bıosferalyq rezervatyn aıtýǵa bolady. Tipti, ózimizdiń Jaıyq ózeniniń saǵasyndaǵy «Aqjaıyq» tabıǵı rezervatyndaǵy jaǵdaı da Ilemen salystyrǵanda aıtarlyqtaı jaqsy.
Ile ózeniniń saǵasyna «Ile-Balqash» tabıǵı rezervatyn qurýdy burynǵy Qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi «Jasyl damý» (2010-2014 jyldar) baǵdarlamasynyń sheńberinde qolǵa alǵan edi. 415 myń gektardy quraıtyn «Ile-Balqash» memlekettik rezervatyn qurýǵa qajetti qujattar tolyǵymen ázirlenip, memlekettik ekologııalyq saraptamanyń oń qorytyndysyn alǵan. Almaty oblystyq ákimdigi oǵan qajetti jer aýmaǵyn belgilegen. Osy jumystarǵa bıýdjettiń 10 mln teńgesimen qosa, BUU Damý baǵdarlamasynyń 417 mln teńgelik granttyq qarajaty jumsalǵan. Osynsha qarjy men kúsh-jiger jumsalǵan jobany aıaqsyz qaldyrmaý úshin men jýyrda Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldap, osy máseleni sheshýdi Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń 2017 jylǵy jumys josparyna engizýdi ótindim. Meniń saýalymdy birneshe áriptesim qoldap, ózderiniń qoldaryn qoıdy. Máseleniń oń sheshilýinen úmittimiz.
Ańsar MUSAHANOV,
Senat depýtaty