Zeınetaqy júıesindegi jańǵyrýlar

bıylǵy jyly da jalǵasatyn bolady Táýelsiz Qazaqstanda álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń áserine qaramastan, memleket tarapynan erekshe nazar aýdarylyp, qarqyndy damyp otyrǵan salanyń biri – zeınetaqy júıesi. Elimiz egemendik alǵannan bastap halyqtyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartý maqsatynda bul júıede jańǵyrtý kezeń-kezeń boıynsha júzege asyp keledi. Memlekettiń bul baǵyttaǵy qamqorlyǵyn jurt kórip-bilip, sezinip otyr. Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qazaq­stan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda zeınetaqy reformasyn júzege asyrýǵa baılanysty Úkimetke naqty tapsyrmalar bergeni belgili. Soǵan sáıkes, 2014 jyly maýsym aıynda «Zeınetaqy júıesin odan ári jańǵyrtýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy» bekitilip, qazirgi ýaqytta osy ma­ńyz­dy qujatqa baılanysty aýqym­dy jumystar júzege asa bastady. Bul jumys Jańa jylda da jal­ǵasatyny sózsiz. 2017 jyly zeınetaqy júıesinde qandaı ózgerister bolady? Tólemder mólsheri arta ma? Zeınetaqyny esepteýde ózgerister bar ma? Kóptiń kókeıinde osyndaı saýaldardyń uıalap jatqany aıdan anyq. Zeınetaqy júıesin jańǵyrtý degenimiz, qazaqstandyqtardyń ómir jasyn uzartý degen sóz. Tujy­rym­damadaǵy basty maqsattyń biri – osy másele. Búgingi tańda el halqy­nyń ortasha ómir súrý jasy – 67. Al­daǵy ýaqytta odan ári ul­ǵaıtýǵa qa­zir qarqyndy qam-qareket bar. Oǵan da qol jetkizetin kún alys emes. Zeınet jasyna jaqyndaǵan adam «Erteńgi kúnim qalaı bolady eken?», «Zeınetaqymdy turaqty jáne úzdiksiz alýyma memleket kepildik bere ala ma?» degen oıdyń jeteginde bolatyny sózsiz. Tujyrymdamada bul da jan-jaqty qarastyrylǵan. Onda zeınetkerlik jasqa jetken qazaq­stan­dyqtardy laıyqty zeınetaqymen jáne zeınetaqy júıesiniń uzaq mer­zimdi qarjy­lyq turaqtylyǵyn qam­tamasyz etý kózdelgen. Sondyqtan Jańa jylda da, odan keıin de zeınet jasyna jetetin adamdardyń alańdaýyna eshqandaı negiz joq, memleket tarapynan zań júzindegi barlyq ıgilik jasalatyn bolady. Tólemaqylar tek zeınet jasyna jetken adamdarǵa ǵana tólen­beıdi, onyń túri kóp. Onyń ishinde múgedektigi men asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty da tólenetin tólemaqylar bar. Munyń bári zań júzinde qatań eskerilgen. Eńbek zeınetaqysynan bólek áleýmettik zeınetaqy da zańdyq normalar boıynsha bekitilgen. Áleýmettik zeınetaqynyń eń basty ereksheligi nede? Mundaı zeınetaqy zeınet jasyna jetken, biraq qajet­ti eńbek ótili joq adamdarǵa tóle­nedi. Olarǵa taǵaıyndalatyn zeınet­aqy­nyń mólsherin jalaqydan esep­teý múmkin emes. Sondyqtan zeınet­aqy­­nyń eń tómengi deńgeıinde belgi­­lene­di. Qalaı bolǵanda da, Qazaq­stan­da kez kelgen adam qandaı jaǵdaı bolsa da memlekettiń áleý­met­tik qam­qor­lyǵynan tys qal­maı­dy degen sóz. Táýelsiz elimizde áleýmettik sala­daǵy jańǵyrtý jumystary kóp deńgeıli zeınetaqy júıesin saq­taı otyryp jalǵasa beredi. Bul úsh kezeńnen turady. Onyń birinshi kezeńi aıaqtaldy. Qazir ekinshi kezeń­niń jańǵyrtý jumystary júze­ge asýda. Al, úshinshi kezeń 2018 jyl­dyń 1 qazanynan bastalmaq. Jańǵyrtylǵan zeınetaqy júıe­sin­degi eń basty jáne negizgi ózgeris ne? Ol – bazalyq zeınet­aqy. Túsinikti tilmen aıtqanda, memlekettik baza­lyq zeınetaqy tómengi eńbek ótili men tabysynyń mólsherine qaramas­tan zeınet jasyna jetken bar­lyq azamattarǵa taǵaıyndalady. Bul kedeılikti qysqartýǵa jáne qazaqstandyqtardyń zeınetaqy júıesine qatysýyn yntalandyrýǵa baǵyttalǵan qadam. 2017 jyldyń 1 shildesinen bastap bazalyq zeınet­aqy azamattar tek jalpyǵa birdeı belgilengen zeınetkerlik jasqa jetken kezde jáne zeınetaqy júıe­sine qatysý ótiline baılanys­ty taǵaıyndalady. Olardyń júıe­ge qatysý ótili keminde 10 jyl bol­sa, eń tómengi kúnkóris deń­geıi­­niń 50 paıyzyna teń bolatyn áleý­­met­tik zeınetaqy beriletin bola­dy. Eger júıege qatysý ótili 20 jyl­dy qurasa, onda bazalyq zeınet­­aqy­nyń mólsheri eń tómengi kún­­kóris deńgeıiniń 70 paıyzyn qu­raı­­tyn bolady. Al qatysý ótili 35 jyl­­dy qurasa, eń tómengi kúnkóris deń­­ge­ıine teń esepteledi. Bir sózben aıt­qan­da, adamnyń eńbek ótili ne­ǵur­lym kóp bolǵan saıyn bazalyq zeı­net­aqy da solǵurlym kóp bolady. Taýyq jylynda zeınetkerlikke shyǵatyn qazaqstandyqtardy osyndaı jaqsy ózgerister kútip tur. Olar úshin taǵy bir jaǵymdy jańa­lyq – bıyl Qazaqstanda zeınet­aqy kólemi ósedi. Densaýlyq saq­taý jáne áleýmettik damý mınıstr­ligi taratqan málimetke qara­ǵanda, 2017 jylǵy 1 qańtarda bazalyq zeınet­aqy­nyń kóle­mi 9 paıyzǵa ulǵa­ıyp, 12 802 teńge kóleminde bola­dy. Al shilde aıynda taǵy 11 paıyz qosylmaq. Zeınetaqynyń ortasha deń­geıi shamamen 60 167 teńgeni quraı­dy. Sony­men birge, áleýmettik járdem­aqy­lar­dyń bar­lyq túri boıynsha da 7 paıyzǵa ósim bolady. Al kelesi jyldyń 1 qań­tarynan bastap qazaq­stan­dyq­tar­d­yń eń tómengi kúnkóris deńgeıi qaı­ta qaralady degen jospar bar. Áleýmettik saladaǵy kezeń-kezeń boıynsha júzege asatyn osyndaı ózgeristerdi ońtaıly oryndaý úshin qosymsha qarajat qajet bolatyny anyq. Qarjy qarastyrylǵannan keıin bazalyq zeınetaqylar men asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty tólemder jáne basqa da áleýmettik járdemaqylar ósetini sózsiz. Onyń da naqty mólsheri belgi­li bolyp otyr: 2018 jyly 63 mlrd teńge, 2019 jyly 88 mlrd teń­ge eli­mizdiń áleýmettik salasyn­daǵy jańǵyrtýǵa bólinetin bolady. Taǵy bir jańalyq, kelesi jyldan bastap, bazalyq zeınetaqy belgileý tártibi ózgertilmek. Munyń sebebi, zeınetaqy júıesinde jańa jınaqtaýshy quram qosylatyn bolady. Ol – jumys berýshilerge tikeleı baılanysty. Olar ujymyn­daǵy eńbek etetin adamdar úshin jınaqtaýshy zeınetaqy qoryna bes paıyz jarna aýdarýy tıis. Bul talap 2018 jyldan bastap júze­ge asatyn bolady. Jumys berýshi­lerdiń mindetti túrde tóleı­tin bes paıyzdyq jarnasynyń artyqshy­lyǵy bar. Onyń mánisi mynada, eger olar úzdiksiz 60 aı tólem jasaıtyn bolsa, arnaıy shotqa jınaqtalǵan qarjy túgesilgen kúnniń ózinde zeınetkerlerdiń alańdamaýyna bolady. О́ıtkeni, shottaǵy qarajat taý­syl­ǵanymen, olardyń ómir boıy zeı­net­aqy tólemin alýyna kepildik bar. Osy tusta taǵy bir kepildik týraly aıtýǵa týra keledi. Bul da Qazaq­­­stan­­daǵy jınaqtaýshy zeınet­aqy júıesiniń birden-bir erek­she­­ligi. Kerek deseńiz, damyǵan elder­diń ózinde memlekettiń zeınet­aqy jınaqtarynyń saqtalýy­na kepildik beretin tikeleı jaýap­kershiligi joq. Al, Qazaqstanda osyndaı kepil­dik bar. Qazirgi álemdik ekonomıka­lyq daǵdarysty jáne qunsyzdaný jaǵdaıyn barynsha eskere otyryp, Qazaqstanda zeınetaqy jınaq­taryn saqtaý jaýapkershiligin memleket óz moınyna alyp otyr. Mine, elimizdiń áleýmettik salasynda, onyń ishinde zeınetaqy júıesinde osyndaı oń ózgerister men serpilister bar. Munyń bári qazaqstandyqtardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn, ómir súrý deńgeıin jaqsartý maqsatyndaǵy ıgilikti is. Ǵalym OMARHAN, «Egemen Qazaqstan»