Biz tezektiń qyzýymen qazan qaınatyp ósken eldiń balasymyz. Jáne tirshilik etýdiń osy dalalyq formasymen qazir de maqtanýymyz kerek. О́ıtkeni, qorshaǵan ortaǵa zııan keltirmeıtindeı kúnkóris kózin basqa eshbir ulttyń tarıhynan tappaısyz. Kúni búginge deıin qazaq dalasynda ekologııalyq máseleniń bolmaýy halyqtyń turmys-tirshiligindegi erekshelikpen qatar, tabıǵatpen de etene jaqyndyǵyn áıgileıdi.
Demek, biz qazir áspettep jazyp júrgen «jasyl ekonomıka», «tumsa tabıǵat» jaıy tańsyq taqyryp emes eken. Qorshaǵan ortany qorǵaýdy tabıǵattyń ózinen úırengen ultqa ekologııalyq másele jat edi. Qazirgi kúngi týyndap otyrǵan problemalar bolsa, ol bertingi zamannyń «jetistikteri» bolyp sanalýy kerek. Jalpy, álemde ekologııalyq apat aldynda turǵan elderdiń tiziminen Qazaqstandy qazir de tappaısyz. Demek, elimizdiń qorshaǵan ortany qorǵaý jaǵdaıyna qatysty ustanymy aıqyn degen sóz.
Al, álemde ekologııa máselesi ótkir tur. Ásirese, sońǵy on bes jyl aralyǵynda ekonomıkasy damyǵan elder úshin qorshaǵan orta jaǵdaıyna alańdaýshylyq aldyńǵy orynǵa shyqty. Ras, alyp óndiris oshaqtaryna arqa súıegen memleketterdiń ózara básekesinde ekologııa jaǵdaıynyń ekinshi orynǵa syrǵýy zańdylyqqa aınalǵandaı edi. Ol kezeń endi kelmeske ketti. Biraq, jaı ketken joq, aýyr zardabyn qaldyryp ketti. О́kinishtisi, jantalasa damýdyń da ózindik másele týdyratyny osy qorshaǵan ortanyń lastanýy jaǵdaıynda kórinis taýyp otyr. Nátıjesinde ekologııany saýyqtyrýǵa baǵyttalǵan shyǵyn alpaýyt elderdiń ekonomıkasyna ájeptáýir salmaq túsire bastady. Munyń arǵy jaǵynda jalpy adamzatqa zalalyn tıgizetin ǵalamsharlyq qaýiptiń de aýyly alys emes...
Buǵan deıin AQSh, Eýropa elderiniń basynan ótken ekologııa máselesimen endigi jerde bizge kórshiles elder de betpe-bet kele bastady. Mysalǵa, Shyǵystaǵy Qytaıda bul jaǵdaı syn kótermeıdi. Eldiń ishki ólkesindegi óndiristi qalalarda tynystaıtyn taza aýa tabý problemasy týyndap, turǵyndar arnaıy tynys alý apparattaryn tutyna bastaǵan. Demek, ıek astyndaǵy elderdiń basyndaǵy jaǵdaıdyń áseri túbinde Qazaqstandy da aınalyp ótpesi anyq. Árıne, bizdiń eldegi ekologııa taqyrybyn sóz etkende qara aspandy tóndirýge bolmaıdy. Basqa-basqa, dál Qytaıdaǵydaı qaýip joqtyń qasy. Bul bir jaǵynan alǵanda, eldegi qorshaǵan ortany lastaıtyn óndiris oshaqtarynyń az bolýyna da baılanysty. Ekinshiden, Qazaqstandaǵy qorshaǵan ortanyń lastanýyna óndiristik sebepterden buryn tehnogendik sıpatty jatqyzýǵa bolar. Olardyń qataryna áskerı-qorǵanys maqsatynda júrgizilgen synaqtar men josparly túrde júzege asyrylǵan faktorlardy qossaq jetkilikti. Bul endi basqa áńgime.
Aldaǵy jazda Astana tórinde ótetin EKSPO-2017 kórmesi ult bolmysyn sıpattaıtyn taqyrypty qamtyp otyr. Qazaqstan usynǵan «Bolashaqtyń energııasy» ataýynyń aýqymyna adamzattyń ıgiligine qyzmet qylatyn zamanaýı jetistikter tolyqtaı saı keledi. Al adamzattyń ıgiligi úshin ter tógý degenimiz – turmys pen tirshilikke qolaıly jaǵdaı týǵyzý. Astana kórmesinde aldaǵy bolashaqta adam tutynatyn energııa kózderiniń qaýipsiz ári arzan, tıimdi ári qorshaǵan ortany lastamaıtyn túrleri usynylyp, jappaı qoldanysqa engizilýi jolǵa qoıylsa, áý bastaǵy qazaqtardyń tabıǵatpen bite qaınasyp ómir súrý saltynyń jańǵyrýy emeı ne?
Sóz basynda tezek týraly aıttyq. Kádimgi maldyń qıy. О́rkenıetti qoǵam úshin azdaǵan mensinbeýshilik týǵyzsa da, osy mal qaldyǵynyń sırek kezdesetin tabıǵı otyn ekenin báribir moıyndaımyz. Birinshiden, sıyr tezeginiń qyzýy óte joǵary bolady eken. Árıne, qazirgi qoldanystaǵy tas kómir, kógildir otynmen salystyrýǵa kelmes, biraq tezektiń shoǵyna qoıylǵan sháýgim men elektr sháınektegi sýdyń qaınaýy shamalas deńgeıde. Demek, tabıǵı ónimdi tutynyp alatyn energııa men energetıka qýatyn shyǵyndap óndiretin jylýdyń kúshi teń túsedi degen sóz. Munyń adamǵa paıdasy, alǵashqysynyń arzan ári zııansyz ekendigi ǵana. Biraq, qazirgi qoǵam, ásirese ýrbanızasııalanǵan orta úshin tezek terýdiń ýaqyty ótti. Mal basyn ósirip, taza et pen sút óndirý isi kenjelep otyrǵan jaǵdaıda tezek shaptaý úshin sıyr usta deý kúlkili bolar edi. Endeshe, áli de tolyqtaı gazdandyrylyp úlgermegen Qazaqstan úshin qys boıyna kómir men mazýt otynyn tutyný úrdisi jalǵasa bermek. Osy kómir jaǵýdyń qymbatqa túsetini óz aldyna, ekologııalyq turǵydan zııany joǵary ekenin eskere bermeımiz. Kómir qaldyǵynyń qorshaǵan ortany lastaýy men otyn qyzýynan bólinetin gazdyń zııandy áserin eýropalyqtardyń ózi sońǵy 5 jylda anyq moıyndap, qazir keıbir memleketter otynyń bul túrin paıdalanýǵa múldem tıym salǵan eken. Ras, kári qurlyq tórindegi kógildir otynnyń qol jetimdiligimen anyqtalatyn bul jetistik, qazaq aýyly úshin túske kirmeıtin jaǵdaı bolýy da múmkin. Dáliregi, dál qazir bizge elektr energııasy men janarmaı peshterinen bólek úıdi jylytýǵa balamaly otyn kózi joq sııaqty kórinedi. Joq, izdenip kórsek bizdiń elimizde de bıootyn óndirisi damyp keledi eken. Sonyń bir mysalyn pellet óndiretin shaǵyn kásiporyndardyń jumysynan baıqaımyz.
Pellet degenimiz ne ózi? Bul – kádimgi aǵash nemese quramynda aǵashtekti janǵysh zattar qosylǵan qaldyqtardan jasalatyn ónim ǵana. Bizdiń pellet óndirisine degen qyzyǵýshylyǵymyzdy da osy qaldyqtardy tolyqtaı kádege jaratý arttyra tústi. Jáne bul óndiristiń elimizdiń tórt tarabynan da tabylatyny qýantady. Mysalǵa, Soltústik Qazaqstan oblysynda taza aǵash qaldyqtaryn óńdep, pellet daıyndaý jolǵa qoıylsa, Almaty oblysynda maıburshaqtyń sabaǵy men kúrishtiń qaýyzyn da bıootyn úshin paıdaǵa jaratý qolǵa alynypty. Shyǵys Qazaqstannyń ormandy aýdandarynda osy óndiriske qyzyǵýshylyq bar.
Búginge deıin daıyndalǵan pellet túrleri dızel otynymen salystyrǵanda arzan ári qyzýy joǵary otyn túrine aınalǵan. Demek, kádimgi qazandyqtarda mazdap janatyn óndiris qaldyqtary taıaý ýaqytta balamaly otyn kózi retinde jappaı qoldanysqa engizile bastaýy tıis. О́kinishtisi, pellet túıirlerin daıyndap shyǵaratyn tehnologııa tym qymbat turady eken. Áý basta Shvesııa, Aýstrııa, Danııa sııaqty elderde bastaý alǵan pellet óndirisi kele-kele búkil Eýropany qamtyp, tıimdi bıznes kózine aınalǵan. Bylaı qaraǵanǵa, pellet daıyndaý op-ońaı ádis sııaqty. Bul aǵash, úgindi, jańqa jáne úgitilgen qoqymdardyń keptirilgen qaldyqtaryn tyǵyzdaý ádisimen ázirlenetin qatty otynnyń bir túri ǵana. Biraq ony jasap shyǵarý tehnologııasynyń qoljetimdi bolmaýy, bul otyn túriniń qaı kezde de suranysqa ıe bolatyndyǵyn bildiretindeı.
Pellet óndirisiniń ónimderi birneshe túrge bólinedi. Aǵash túıirshikteri, sıllındr tárizdi otyn, brıketter sııaqty ónimderdiń quramy negizinen tabıǵı taza qaldyqtardyń syǵymdalýynan turady. Iаǵnı, janý kezinde eshqandaı zııandy zattar bólinbeıdi. Jáne tyǵyzdalǵan aǵashtyń qyzýy arta túsedi deıdi. Mysal úshin, kádimgi tas kómirdiń 1 kılosynan alynatyn jylý qýaty 4500-5300 kılokalorııany quraıtyn bolsa, dál sondaı salmaqtaǵy pelletten alynatyn qyzýda 4800 kılokalorııa shamasynda. Bul jerdegi tutynýshynyń utatyn tusy, pellet baǵasynyń arzan bolýy men zııandy qaldyqtardyń múldem bolmaýy. Qarańyz: pelletten shyǵatyn kúl massasy 1 paıyzǵa jetpeıtin bolsa, kómirden shyǵatyn kúl 8-15 paıyzǵa deıin.
Qalaı desek te, elimizde endi ǵana qanat jaıa bastaǵan balamaly otyn túrleriniń ekologııalyq talaptar turǵysynan da suranysqa ıe ónimge aınalyp otyrǵany qýantady. Al Úkimet tarapynan bıootyn ónimderin shyǵarýshylarǵa erekshe janashyrlyq qajet ekendigin aıtý artyq shyǵar. Tezektiń shoǵyna qaınaǵan qazaqtyń qara qazanyn pelettiń qyzýy da ottan túsirmeıtini anyq.
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»