Mandytyp maqtaý da estimegen, talaı synnyń astynda júrip, san túrli reformalardy basynan ótkergen qazaq kınosynyń «búırekten sıraq shyǵaryp» júretin sonaý bir sansyraǵan jyldarymen salystyrǵanda, dál búgin shynaıy básekege qaraı bet burǵan shabytty shaqty basynan ótkerip otyr. «Qazaqfılm» bastaǵan kıno kóshi jekemenshik kınokompanııalardyń ónimimen jalǵasyp, jyl saıyn jıyrmanyń ústinde fılm shyǵaratyn jaǵdaıǵa jetti.
Alaıda, aqıqatqa ókpe júrmeıdi. Tabys pen tanymaldylyqty rejısser ishteı qalaǵanymen, túsirilgen fılmderdiń bári kóptiń rızashylyǵyna bólene bermeıdi, tabysqa qumarlyq bar da, kórermendi rýhanı qanaǵattandyrý degen taǵy bar. Degenmen ótken jyldyń da talǵam tezinen shyǵa alatyn, táp-táýir týyndylary bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Byltyrǵy jyl basynda tusaýy kesilip, kórermenge usynylǵan «Juldyzdar toǵysqanda» fılminen bastap jylǵa núkte qoıǵan «Almas qylysh» tarıhı dastanyna deıingi kınospektr ár alýan. Talǵamǵa qaraı tańdaý bar, kóńil qalaýyńyz komedııa ma – «On alty qyz» ben «72 saǵatta úılený», «Kelınka Sabınany» kórińiz, detektıvti drama kerek pe – «Taraz» ben «Shyrǵalań» shytyrmanyn taýyp alańyz, «boevık» qajet pe edi – «Raıony» men «Qaryzdy» qarańyz, tarıhı fılmderdi tamashalaǵyńyz kele me – «Anaǵa aparar jol», «Amanat» pen «28 panfılovshy» bar.
Qazaqstandaǵy bir-birimen taıtalasa damyp kele jatqan klassıka men art-haýs fılmderdiń arasy tym alshaq emes. «Barlyq ónerdiń ishindegi eń mańyzdysy kıno» bolsa da, búgingi kúni sol kınonyń ózi taqyryptyq, janrlyq jaǵynan jiktelip, birneshe tarmaqqa bólinip ketti. Kommersııalyq-kassalyq fılmder, halyqtyq kıno, ıntellektýaldarǵa arnalǵan ıdeıasy bıik týyndylar, talǵampaz kórermenniń kóńilinen shyǵatyn klassıka, tanymdy ósiretin tarıhı dramalar ... Tek, átteń, «fentezı-fılm» men «ekshn» janr óz talaby boıynsha túsirilmeı keledi.
Kınoda jańa format, tipti jańa til qalyptasty. Biraq, sıýjetti ekinshi planǵa ysyryp tastap, keıipkerdiń ishki álemin kórsetýge umtylamyn dep mátinniń maǵyna-mazmunyn qarabaıyr dıalogtarǵa qurý – óner retinde sińip kete almaı otyr. Sodan bolar, búgingi kórkem fılmder men serıaldardaǵy keıipkerlerdiń aýzynda bir durys dıalog joq. «Uljan», «Aıman-Sholpan», «Áıgerim» atty qaptaǵan qyz-kelinshektiń atymen atalǵan fılmderden bir oıdy ekinshi oıǵa tabıǵı túrde jalǵap jiberetin, qulaqtyń quryshy qanatyn jany bar, sáýleli sóz tappaı qınalasyń. Krossvord sekildi qoldan qurastyrylǵan sóz sonshalyqty salmaqsyz. Ár jaqqa qarap turǵan sózdi qýalap ákep basyn qosyp, áreń degende ıkemge keltiretin rejısserdiń áýreshiligine akterdiń jasandy oıyny qosylǵanda kıno kórgen qurly bolmaı, qutyń qashyp bitedi.
Biraq qalaı desek te, melodrama, serıal túsirýdi endi qolǵa ala bastaǵan rejısserler de birqatar qıyndyqtardy eńserip, qazaq ekrany úshin tyń janrdy túsirýge birshama tóselip qaldy. Jas kınosynshy Aıdana Muratqyzynyń aıtýynsha, búginde fılmderdiń 70 paıyzǵa jýyǵy jekemenshik kınostýdııalarǵa tıesili. Bul degen sóz, memleketten aqsha kútip otyrmaı, ózderi qarjy kózin taýyp, qıyndyqty da ózderi jeńedi degen sóz. Damyp kele jatqan prodıýserlik fılmderdiń basynda turǵan Nurtas Adambaı, Baıan Esentaeva, Erkin Raqyshev syndy óz salasynyń bilikti mamandary kınokeńistikte olqy turǵan oryndy otandyq fılmdermen qamtamasyz etý úshin bir-birimen básekelese jumys istep keledi.
Kınorejısserlerdiń arasynda «halyq rejısseri» atanǵan Aqan Sataev bul ataǵyna ázirge kireýke túsire qoıǵan joq. Bıyldyń ózinde ol «Anaǵa aparar jol», «Raıony» atty eki birdeı fılmin usynyp úlgerdi. Aqan kórermenniń minsiz jasalǵan sapaly ónim kútetin talapshyl kózqaraspen qaraýyna ózi úıretip aldy. Qolǵa alǵan týyndysyn túsirmeı jatyp nátıjesi belgili sapaly fılmder usynatyn A.Sataev kásibı jaǵynan kórermenniń kóz aldynda ósti. Ana men perzenttiń arasyndaǵy uly mahabbattyń kúshin kórsetken «Anaǵa aparar jol» sonyń aıǵaǵy ǵana emes, qazaq kınosyndaǵy eleýli oqıǵa, rejıssýra tabysy ekenin moıyndaý kerek. Al, onyń bıýdjeti 2 mln dollarlyq «Haker» degen dramalyq trılleri byltyr Amerıka men Kanadada, odan ári Anglııa, Fransııa, Avstralııada keń prokatqa shyǵyp, qazaqstandyq rejıssýra qarymymen tanystyrady.
«Balalyq shaǵymnyń aspany» fılmi bastap shyqqan Prezıdent ómirine baılanysty túsirilgen «Otty ózen», «Tyǵyryqtan jol tapqan» jáne «Elbasy joly» týyndylary «Juldyzdar toǵysqanda» fılmimen túıindeledi. El tarıhyna baılanysty fılm bolǵandyqtan basqalardan sıpaty da, salmaǵy da bólekteý turatyn «Juldyzdar toǵysqanda» saıası reńkine qaramastan naǵyz kórkem týyndy bolyp shyqqany – rejıssýra jeńisi. Egemen el Prezıdentiniń joly qarapaıym eńbek adamynyń qyzmettik ósý satysy negizinde bıikke shyqqanyn belgili akter Berik Aıtjanov senimdi sýretteı aldy jáne ol jasaǵan obrazdar galereıasy taǵy bir súıekti rólmen tolyqtyrylýymen tanymaldylyǵyn arttyra tústi. Osynaý sıkldy dúnıeniń bárin sırkýlmen sheńber syzǵandaı dóńgelete otyryp, jup-jumyr ortaq kınoepopeıaǵa aınaldyra alǵan Rústem Ábdiráshevtiń eńbegin atap ótpeske bolmaıdy.
Janrlyq jaǵynan túrlenip, túrli baǵyttaǵy týyndylardy túsirýmen aınalysa bastaǵan qazaq kınematografııasy búgingi kúni birshama jetistikke jetip otyr. Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı «Almas qylysh» tarıhı shyǵarmasynyń sahnalyq nusqasyn da, kıno nusqasyn da jasap, qazaq halqynyń ult bolyp, memleket bolyp qalyptasý tarıhyn, sol joldaǵy tarıhı tulǵalardyń, handardyń, batyrlardyń syn saǵattardaǵy sheshýshi rólderin, qazaq handyǵynyń paıda bolý kezeńindegi shıelenisti oqıǵalardy sheber kórsetýdi rejısserler aldyna mindet etip belgilegen bolatyn. Keń tynysty tarıhı týyndylardy túsirip, óz qoltańbasyn osy janr arqyly jetildirip júrgen Rústem Ábdiráshev «Almas qylyshy» arqyly teatrdy tárk etken, kitap oqymaıtyn, folklordy arhaızmge aınaldyrǵan kıno tiliniń zamanynda, ár azamattyń boıynda otanshyldyq rýhty oıatýdy barynsha maqsat tutqanymen utty. О́tken dáýir shyndyǵyn kórkem jınaqtaǵan tarıhı dastan, eń aldymen, sol zamannyń sýretin aınytpaı berýimen este qaldy. «Qazaq kınosyna qyzyǵýshylyq tómen» degen qasań pikirdi teriske shyǵaryp, otandyq kıno óndirisiniń damyp kele jatýynyń dáleli de osy fılm bola alady. Bul fılmnen soń talaı akterdiń baǵy janatyny sózsiz. Erkebulan Daıyrov, Arman Ásenov, Mádına Esmanovalardyń shyǵarmashylyq jolyna tabys kópiri bolyp tartylatynyna kepildik beredi. 2016 jyldyń eń iri ári biregeı jobasy «Almas qylysh» – damylsyz qoıylatyn búgingi qazaq kınosynyń deńgeıi týraly suraqty rejısserlik maqsat, akterlik oıyn, býtaforlyq jetilý, tehnıkalyq talap turǵysynan ózinshe qarastyrýǵa tyrysqan týyndy.
«Qazaqstan kınoteatrlarynda orta eseppen alǵanda jylyna 260 fılm kórsetiledi, onyń ishinde prokatqa qazaqstandyq 10-12 fılm ǵana shyǵady. Bul jalpy kórsetilimniń tek 4,5 paıyzyn quraıdy. Al, bizdiń bul kórsetkishti shetelmen shendestirsek, Fransııada – 47, Reseıde – 21, Ońtústik Koreıada 27 paıyzdy quraıdy. «Osylarmen salystyrǵanda keleshekte qazaqstandyq fılmderdiń kórsetkishi 20 paıyzǵa jetýi tıis. Al buǵan qol jetkizý úshin jylyna 40-45 fılm túsirip úlgerýimiz kerek» degen derekti alǵa tartady kınosynshy A.Muratqyzy. On jyl buryn ǵana bir paıyzdy áreń quraǵan qazaq kınosy búginde 4,5 paıyzǵa jetip otyrsa, ataýǵa turarlyq jetistik.
«Biz Azııanyń Gollıvýdyna aınalamyz!» depti ambısııasy kúshti qyrǵyz kınogerleri. Bir ǵana Shyńǵys Aıtmatov pen Bolot Shámshıevtiń tandeminen týǵan qyrǵyz kınosynyń jarty álemdi dúrkiretken daqpyrty men baqytynyń býy búgingi kúnge deıin basylmaı tur. Ondaı baq qazaq kınosynyń basynda da bolǵan edi, átteń, ýaqytynda basyp ustap otyratyn salmaq bolmady. Kórkem ónerdiń ortaq dastarhanyna uıalmaı salatyn sybaǵanyń bireýin emes, talaıyn tartý etken kınomyz aldymen tórge shyǵyp, sosyn moıynǵa minetin «joq» degen sózdi o bastan tóńiregine jolatqan emes. Qalaı desek te, Qazaqstan kınematografııasynda serpilis bar, jańalyqqa umtylys bar, bastysy, izdeniske qurylǵan mazmuny iri týyndylarmen tolyǵyp keledi. Talqylanyp jatqan «Kıno týraly» zań jobasy jańa fılmderdiń jarnamasyn jolǵa qoıyp, kınostýdııalardyń óndiristik josparyna baǵyt berse, otandyq kınoprokattaǵy qıyndyqtyń kúrmeýin sheship, qazaq kınosyna qamqor bolýdy kózdese, bul saladaǵy tabys ta tolastamaıdy.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»