Belgili tarıhshy, kórnekti eýrazııatanýshy ǵalym Lev Nıkolaevıch Gýmılev ómiriniń sońyna qaraı bergen bir suhbatynda «Qazaqstandy bolashaqta ne kútip tur?» degen saýalǵa: «Qazaqstandy taıaý jyldarda ǵalamat serpilister kezeńi kútip tur, elde passıonarlyq dúmpýler júzege asady. Kóptegen alqaly basqosýlar ótedi. Passıonar iri tulǵa paıda bolady. Aldyna adam balasynyń oıyna kelmeıtin bıik maqsattar qoıatyn ol tulǵa eldi jumyldyryp, soǵan qol jetkizedi» degen eken.
Ǵalamtorda, áleýmettik jelilerde jan-jaqty jazylyp, zerttelip jatqan Gýmılev teorııasyna súıensek, ár ult evolıýsııalyq jolmen 1500 jylǵa deıingi aralyqta ómir súredi-mys. Osy kezeńde tiri pende sııaqty ult ta tabıǵı zańdylyqpen dúnıege keledi, damıdy, órkendeýdiń shyńyna jetken soń birte-birte quldyrap, joıylatyn kórinedi. Qazaq handyǵy HV ǵasyrdyń ortasynda quryldy desek, biz ulttyq ǵumyr jasymyzdyń ortasha mólsherine endi ǵana jaqyndaǵandaımyz. Jas memleketimizdiń dáýirleý kezeńi Lev Gýmılev aıtqan serpilisterge – jasampazdyq jolyndaǵy jańarý men jańǵyrý dúmpýlerine toly. Onyń HH ǵasyrdyń sonaý toqsanynshy jyldary aıtqan sáýegeılik tujyrymdary álem moıyndaǵan irgeli memleketke aınalyp, Máńgilik Elge qadam basqan Qazaq eliniń búgingi tynys-kelbetin dóp ashyp turǵandaı.
Ǵalym aıtqan «alqaly basqosýlar» elimizde az bolmaǵany, kúni kesheleri ǵana basymyzdan ótkergen tarıhtan belgili: BUU-ǵa múshelik, táýelsiz Qazaqstannyń Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵalyǵy, Qazaq elinde ótken Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi, Eýrazııalyq medıaforým, Islam yntymaqtastyǵy uıymyndaǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy, Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestegi, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtaǵy tóraǵalyq, Qazaqstannyń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń 2017-2018 jyldardaǵy turaqty emes músheligine saılaýdaǵy jeńisi, keler jylǵa josparlanǵan álemdik «EKSPO-2017», «Ýnıversıada-2017» kórmelik, sporttyq oqıǵalary – tizbekteı bersek, taǵysyn taǵy biregeı jıyndar jetip-artylady.
Saıasattanýshy Dmıtrıı Verhotýrov Nazarbaevty «HH ǵasyrdyń sońy men HHI ǵasyrdyń basy aralyǵyndaǵy dúnıejúzilik tarıhı oqıǵalar jelisine aıyryqsha mándi de mazmundy iz qaldyrǵan qaıratker» retinde baǵalaıdy: «Onyń bir ǵana álemdegi eń iri ıadrolyq arsenaldan bas tartý týraly erikti sheshimi ýshyǵyp turǵan halyqaralyq jaǵdaıdy kúrt ózgertip jiberdi... Qazaqstandyqtar nege Nazarbaevpen maqtana almaıdy? KSRO «synyǵyn» tolyqqandy memleketke aınaldyra bilgen birinshi Prezıdentimen qazaqstandyqtardyń joly boldy. Kez kelgen basqa lıder mundaı jetistikke jete almas edi». Elbasy oı-oramdarynyń nári men dánin ár qazaq osylaısha júrekpen túsinse eken deısiń. Bálkim, sonda Nazarbaev fenomeniniń qazaq jurty úshin taǵylymdy danalyq qyry, mán-maǵynasy ashyla túser degen oı keledi.
Nursultan Nazarbaevtyń jańa zamanǵa qadam basqan alǵashqy sátterde tebirene aıtqan bul sózi, menińshe, sol kezderi barsha qazaqtyń jigerin janyp, rýhyn oıatty. «Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti halyqqa, meni ulym dep, perzentim dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq balasynyń birde-biriniń peshenesine buıyrmaǵan baqytty – tolyqqandy, táýelsiz memleket qurýdyń basynda bolý baqytyn buıyrtqan halyqqa qyzmet etýden artyq eshteńeniń keregi joq, osy jolda men boıymdaǵy bar qaırat-qabiletimdi, bilim-biligimdi aıamaı jumsaımyn, qandaı táýekelge de baramyn. Mende qazaqtyń eldigin, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigin nyǵaıtýdan basqa maqsat ta, arman da joq», – degen edi Prezıdent. Halqy oǵan sendi, senim artty. Birneshe ret ótken saılaýlar men referendýmdarda da, tuńǵysh búkilhalyqtyq demokratııalyq saılaý kezinde de ortaq tańdaýyn jasap, Nazarbaevqa arqa súıedi.
Halyqaralyq sarapshylar «Aldymen – ekonomıka, sosyn – saıasat» dep uran tastap, órkenıetti ortamen el terezesin teńestirgen Nazarbaev fenomeniniń ýnıkým jetistigi retinde sıpattaıdy. Nazarbaevty álemdik saıasat serkeleri Sharl de Gollmen, Franklın Delano Rýzveltpen, Djavaharlal Nerýmen bir qatarda ataıdy. Ataqty qaıratker-reformatorlar, árqaısysy óz memleketiniń jeke damý jolynyń modelin qalyptastyrǵan dara tulǵalar – túrikterdiń atasy Mustafa Kemal Atatúrikpen, búginde «Azııalyq Shveısarııaǵa» aınalǵan Sıngapýrdy túletken Lı Kýan Iýmen, Malaızııany ulttyq ıdeologııa men ushqyr ekonomıkany sheber ushtastyrý arqyly áıgilegen Mohamad Mahathırmen, Indonezııanyń negizin Sýkarno qalap ketken «Pancha Kúsh» memlekettik damý fılosofııasy arqyly qulpyrtqan Sýsılo Bambang Iýdoıonomen jıi salystyrady.
Toqsanynshy jyldardaǵy Keńes Odaǵy aýmaǵyndaǵy, onyń ishinde Qazaqstandaǵy ekonomıkanyń quldyrap, halyqtyń turmysy nasharlap ketken kezeńdi de Amerıkadaǵy uly daǵdarys zamanyna telisek bolar. Osy arada taıǵa tańba basqandaı myna bir aıyrmashylyqty eskerý qajet: Franklın taqqa jaıǵasqan jyldary depressııaǵa urynǵan Amerıka ataq-bedeli álemge jaıylǵan, eldi sharpyǵan daǵdarysqa qaramastan áli de qýatty memleket sanatynda edi. Al Nazarbaevqa bárin jańadan bastaýǵa týra keldi. Onsyz da ortalyqtyń «shıkizat alańy» bolǵan Qazaqstan ekonomıkasynyń barlyǵy derlik odaqtyq ortalyqqa baǵynyshty-tuǵyn. Kásiporyndardyń túgelge jýyǵy qańtarylyp, ónerkásip óndirisi men aýyl sharýashylyǵy quldyrap, jappaı jumyssyzdyq beleń alǵan zaman boldy ol kez. «Kóp etnosty Qazaqstandy da soǵys órti sharpıdy, qantógisten qutyla almaıdy» degen sáýegeıler de shyqty. Kúıregen odaqtyń ábden tozyǵy jetip julmalanǵan ekonomıkasy men áleýmettik qaıyrshylyqqa uryndyrǵan murasynan arylýdyń tóten qıyndyqtaryn eńserip, jas táýelsiz memlekettiń irgesin qalaý, shekarasyn bekemdeý, memlekettigin qalyptastyrý, ishtegi etnosaralyq aýyzdyqtarǵa jol bermeı, tatýlyq pen birlikti saqtaý ońaı sharýa emes edi. Nazarbaev eldi óziniń strategııalyq ıntýısııasymen, qabilet-biliktiligimen, dıplomatııalyq talantymen bul tyǵyryqtan aman alyp shyqqan tulǵa.
Fransýz prezıdenti Sharl de Goll sııaqty Nazarbaev ta bıliktiń tıimdi qurylymyna erekshe mán berdi. Ekeýine de memlekettiliktiń utymdy, turaqty ınstıtýttaryn qurýdaǵy kózqaras birligi tán. Prezıdenttik basqarý ınstıtýtyna basymdyq bergen Goll usynǵan konstıtýsııa Fransııanyń turaqty saıası júıesiniń negizgi dińgegine aınalǵaly da jarty ǵasyrdan asty. Ol júrgizgen qurylymdyq reformalar Fransııany jańa bıikterge kóterdi. Áriptesi sııaqty Nazarbaev ta ınstıtýsıonaldy qurylymdy memlekettiliktiń mańyzdy qadamdarynyń biri dep qarastyrǵanyn kórdik. О́tpeli jolaıryq kezeńde memleketti basqarýdyń kúshti bıligi qajettigin túsingen ol keńestik keńistikte birinshi bolyp prezıdenttik laýazymdy bekitti. Bir aıta keterligi, Nazarbaevtyń Goll sııaqty reforma jasaıtyndaı múmkindigi bolǵan joq, ol memlekettik saıası qurylymnyń tuńǵysh negizin qalaýshy retinde óziniń tıimdi basqarý stılin – «Nazarbaev modelin» qalyptastyrdy.
Túrik Respýblıkasynyń negizin qalaýshy Atatúrik pen táýelsiz Qazaqstannyń negizin qalaǵan Nazarbaevtyń uqsastyǵy – ekeýi de Sultanat pen Keńes Odaǵy sııaqty iri ımperııalardyń kúıreýinen keıingi memleketterdi tizginge aldy, sondyqtan da sarapshylar ekeýin jıi salystyrady. Mustafa Kemaldy ulyqtap, túrikterdiń atasy – «Atatúrik» dep at qoıǵan túrikter Nazarbaevty «Túrki áleminiń aqsaqaly» dep atady. Qazaq eli bolsa óz perzentiniń memleket, halyq aldyndaǵy eńbegin joǵary baǵalap, Nazarbaevqa Elbasy mártebesin berdi.
Osy oraıda sóz óneriniń narkeskeni, belgili qalamger aǵamyz Sherhan Murtazanyń myna bir oıtolǵamy Nazarbaev fenomeniniń bir qyryn asha túskendeı: «...Ot oranyp, jalyn qushqan jankeshti jumysqa jigerliniń jigerlisi, tózimdiniń tózimdisi ǵana shydasa kerek. Soǵan shydas berip, údesine jetkenderdiń biri – Nursultan Nazarbaev eken.
...Qazaqstan úshin de jańa zaman týyp keledi. Nursultan Nazarbaev bastaǵan respýblıka jetekshileri Qazaqstannyń egemendigin jarııalady. Jańa dáýirden tyń jol salý árdaıym qıynnyń qıyny. Osy qıyn-qystaý tyń jolda Qazaqstandy súrindirmeı, adastyrmaı alyp júrer kim bar degende kóz aldyńa Nursultan Nazarbaev keledi. Ony halyq tanydy, dúnıe júzi tanydy. Onyń dúnıejúzilik bedeli kúnnen-kúnge artyp keledi. Nursultan Nazarbaev bastaǵan Qazaqstan kúni erteń óz baılyǵynyń, berekeliginiń, beıbitshiliginiń, bıik parasattylyǵynyń arqasynda Birikken Ulttar Uıymynyń múshesi bolyp tanylar kún de alys emes. Sonda Qazaqstan baıraǵy Jer sharynyń basqa elderiniń týlarynyń qatarynda eńsesin bıikte ustap jelbirep turmaq».
Sheraǵań bul tujyrymyn sonaý toqsan birdiń aýmaly-tókpeli, qarashaly kúnderinde aıtqan eken. Osydan 25 jyl buryn. Búginde Sher-aǵań arman etken sol Birikken Ulttar Uıymynyń músheligi ǵana emes, alqaly tórinde júrgen Qazaq elin álem moıyndap otyr. Al Nazarbaevty álemdik qaýymdastyq jańa qoǵamdyq-ekonomıkalyq qurylym arqyly memlekettiliktiń jańa tarıhı modelin qalyptastyrǵan erekshe tulǵa, qubylys retinde baǵalaıdy.
Elbasy da Jańa Ekonomıkalyq Saıasatqa negizdelgen – «Nurly jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýyn jarııalaý arqyly Qazaqstan halqyna memlekettiń damý jolyn mejelep berdi. Bul jol – qazaqtyń abyroıyn asqaqtatyp, tórtkúl dúnıege táýelsiz Qazaqstandy moıyndatyp, Qazaq Elin jalpaq álemge tanytqan mártebeli jol! Eń bastysy, «Nurly jol» – táýelsizdigimizdiń baǵdaryn aıqyndaǵan Máńgilik Elge bastar tóte jol!
Táýelsiz Qazaq eli jáne Elbasy. Ulttyq qundylyqtarymyzdyń tuǵyryna aınalǵan bul egiz uǵym qazaq úshin qashan da qasıetti, qashan da qasterli. «Bul dúnıede bizdiń bir ǵana Otanymyz bar, ol – táýelsiz Qazaqstan. Halyq keshpeıtin bir-aq nárse bar: eldiń qolyna zaryqtyryp kelip qonǵan baqyt qusynan – Táýelsizdikten aıyrylýdy keshpeıdi». Oıly qazaqqa oı salar Elbasynyń bul amanaty ulttyń árbir ulanynyń júreginiń tórinde turǵany abzal.
Tórehan DANIIаROV,
jýrnalıst