Aıaq kıim sándi ǵana emes, zııansyz da bolýy tıis

Qytaı aıaq kıimderi densaýlyqqa zııan deıdi. Onda adam aǵzasyna qaterli ýly hımııalyq qospalar bar kórinedi. Keıbir kıimderdegi ótkir ıis sol taýardaǵy ýly zattardyń óte kóp mólsherde ekendigin aıǵaqtaıdy. Mamandar sapasyz kıim-keshek, aıaq kıimniń saldarynan adam 12 túrli keselge dýshar bolýy múmkin ekendigin aıtady. Jasandy teriden tigilgen aıaq kıim býyn, allergııalyq aýrýlarǵa shaldyq­tyrýmen qatar, qaterli isik aý­rý­larynyń asqynýyna da sebep. Sarap­shy­lardyń zertteý qorytyndysy osyny dáleldep otyr. Elimizdegi búldirshinderdiń 75 paıyzy jalpaq taban dertine shal­dy­ǵypty. Áskerı boryshyn óteýge jaramsyz jastardyń basym bóligi de maıtaban aýrýymen aýyrady. Buǵan aıaq kıimderdiń anatomııalyq para­metr­leri sáıkes kelmeýi sebep.   Baǵa Sapaly aıaq kıim taza bylǵarydan jasa­lýy kerek. Talapqa saı bolǵandyqtan da olardyń baǵasyn kez kelgenniń qaltasy kótere bermeıdi. Eń sapaly ónim sana­la­tyn, naǵyz ıtalııalyq sapa – «Baldinini», «Nando Muzi», «Loriblu», «Marino Fabiani» kásip­or­yndarynyń aıaq kıimderin aýqatty­lar ǵana almasa, jalpy jurtqa qoljetimdi baǵa emes. Italııada jasalǵan kıimderdi qa­tar­daǵy qyzmetker 4-5 jalaqysyn jınasa ázer alady. Orta dáýlettilerdiń bári birdeı 1 myń AQSh dollaryna baǵalanatyn aıaq kıimderdi ala bermeıdi. 40-70 myń teńge tura­tyn etikterdi qanaǵat tutady. Árıne, 20-30 myń teńgege aıaq kıim satyp alǵandaryna máz bolatyndar da bar. Densaýlyqty kútý úshin qam jasaýǵa osylaısha áleýmettik jaǵdaı qolbaılaý bolady. Sosyn halyqtyń basym bóligi, amal joq, múmkindigine qaraı bazar­lar­daǵy 300-500 teńgeniń súıretpele­rin, 1500-4000 teńgeniń jazǵy aıaq kıimderin, 5-15 myńǵa baǵalanǵan etikterdi alýǵa máj­búr. Kópshilik bir maýsymda almas­ty­ryp kııý­ge qos-qostap aıaq kıim almaıtyny ras. Sol bir kıim jumysqa da, qonaqqa da, bazarǵa da, basqaǵa da kıiledi. Árıne, onsyz da sapasyz aıaq kıimder mundaı «tirlikke» shydas bermeıdi. Bir maýsym túgili, bir aıǵa jetpeı kııýge jaramsyz bolyp jatady. Tym sapasyz aıaq kıimderdi jóndeýge etikshiler de yqy­las­ty emes. Sebebi, eki kúnnen soń-aq kııýge kelmeı qalatynyn biledi. Ilekerge keltirip, áıteýir jóndeı salýǵa klıent joǵaltyp alýdan qorqady. Taǵy bir aıta keter jáıt, jón­deý quny sol aıaq kıimniń jarty baǵasy tura­dy. Eskini jóndetkenshe, taǵy bireýin satyp alǵandy jón sanap, bazarǵa tartamyz…   О́ndiris Eger otandyq aıaq kıim óndirisin damy­týǵa kúsh salynsa, onda, eń aldymen, el tur­ǵyndarynyń densaýlyǵyn saqtap qalýǵa aıtarlyqtaı yqpal eter edi. Aty jeńil bolǵanmen, óndiristiń bul túriniń jaǵdaıy máz emes. Kezinde dúrildep turǵan aıaq kıim shyǵaratyn «Jetisý», kıim tigetin «1 maı» fabrıkalary (Almaty) joq. Shymkenttegi «Voshod», Aqtóbeniń, Qyzylordanyń aıaq kıim fabrıkalary da áldeqashan jabylǵan. Qazir elimizde teri óńdeý salasynda 32 kásiporyn jumys isteıdi. Onyń 5-eýi ǵana aıaq kıim óndirisinde eken. Olardyń ónim­de­ri erkin saýdaǵa shyǵaryla bermeıdi. Negizinen, arnaıy tapsyrystarmen ǵana jumys isteıdi. Iаǵnı, olar qorǵanys salasynyń qyz­metkerleri, áskerıler jáne basqa da kúsh qurylymdaryndaǵy mamandarǵa arnap aıaq kıim tigedi. Jalpy, aıaq kıim rynogyn­daǵy bizdiń ónimderdiń úlesi ─ 3,5 paıyz. Otandyq taýarlar óndirisin jandandyrý qajet. Mamandardyń aıtýynsha, jeńil óner­­­kásiptiń baǵyn ashý úsh máselege baı­la­nysty: baǵa, salyq, keden qyzmeti. Teri boıaı­tyn boıaýlardan bastap, aıaq kıimdi jón­deıtin materıaldarǵa deıin shetelden ta­symaldanady. 2001 jyly qosylǵan qunǵa sa­lynatyn salyqqa nóldik stavka taǵaıy­n­dalǵannan keıin aıaq kıim óndirisi kúrt óskeni sonshalyq, jeńil ónerkásipti órken­de­týde álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń qatarynda turǵan Qytaıdyń ózi bizdiń jeńil ónerkásiptiń bolashaǵy zor ekendigin moıyndap qalǵan edi. Degenmen, 2002 jyly jeńildik alynyp tastalǵannan soń, atalǵan sala báz-baıaǵy qalpyna keldi. Otandyq ká­sipkerler jeńil ónerkásippen aınalysqan­nan góri shıkizat óndirýdi tıimdi sanaýyna salyqtyń artýy sebep bolyp otyr. Málimetterge súıensek, Qytaıdyń álem­dik aıaq kıim shyǵarý salasyndaǵy úlesi 60 paıyzǵa deıin jetken. Dúnıe júzinde shy­ǵarylatyn 10 mıllıard jup aıaq kıimniń 6 mıllıardyn Qytaı óndiredi eken. Al qazaq­standyqtar tutynatyn kıimderdiń 45-48 paıyzy, aıaq kıimderdiń 75 paıyzy Qytaı taýarlary. Aıaq kıimderdiń 10 paıyzyn – Reseı, 14 paıyzyn – Túrkııa, Italııa, Germanııa, Nıderlandy jáne basqa elder ımport­taıdy eken.   Densaýlyq Gúlnar SIDAShEVA, terapevt-dáriger: – Sapasyz aıaq kıim densaýlyqqa zııan. Sebebi, anatomııalyq parametri sáıkes kelmeıdi. Mysaly, keıbir aıaq kıimniń taba­nynda shuńqyr balady. Ol shuńqyr qatty ultaraqpen jabylýy tıis. Al sapasyz aıaq kıimderdegi ultaraq óte jumsaq. Sondyqtan balanyń ókshesi tómen qaraı túsip ketedi. Munyń kesirinen maıtaban, býyn aýrýlary paıda bolady. Jalpaqtaban bolǵanda aıaqqa kóp kúsh túsedi. Naýqas tez sharshaıdy. Jasandy teriden tigilgen aıaq kıim ve­nerologııalyq aýrýlar juqtyrýmen qatar, syz ótkizip, aıaqqa sýyq tıgizedi. Bilýimshe, aıaq kıim ádemi kórinýi úshin tigýshiler teriniń astyna paralon salady eken. Bul materıal aýa ótkizbeıtin bolǵandyqtan, aıaq terleıdi. Aıaq kıimderdiń tabany rezeńkeden jasala­ty­ny belgili. Salqyn aýa, ter, re­zeń­keniń sal­darynan adam aýrýǵa shaldyǵady. Sapa­syz aıaq kıimniń kesirinen adamnyń jumysqa qabileti, ómir súrý belsendiligi tómendeıdi. Sarapshylar qytaı taýarlarynyń kó­bin­­de formaldegıd qospasy bar ekenin an­yqtaǵan. Al ol qaterli isik aýrýyn as­qyn­­dy­rady. Aıaq kıimde zııandy zattardyń bar ekenin ótkir ıis kýálandyrady. Neǵurlym ıis jaǵymsyz bolǵan saıyn, hımııalyq qos­pa soǵurlym kóp bolady. Úıge kıetin jeńil súıretpeler de aǵzaǵa zııan. Aıaq kıimniń bul túri jalpaq­taban­dyqpen qatar, qaterli isik, qan tamyrlary men teri aýrýlaryna shaldyqtyrady. Jaqsy aıaq kıim, eń aldymen, tabıǵı bylǵarydan jasalynýy kerek. Sonymen qatar, ol aımaqtyń aýa raıy erekshelikterine saı bolýy tıis. Aıaq kıim alýǵa keshkisin nemese tús aýa barmaǵan jón. Sebebi, bul mezgilde adamnyń aıaǵy isinip turady. Son­dyqtan, baıqamaı úlken mólsherli aıaq kıim alýyńyz múmkin. Zııandy ýly hımııalyq zattar adam aǵ­za­syna tez sińedi jáne ony keri qaıtarý múm­kin emes. Sondyqtan, arzan aıaq kıim alamyz dep, eń qymbat baılyq – densaýlyǵymyzǵa zııan keltirip almaǵanymyz jón.   Tutynýshy Baǵıla QÝATOVA, «Adal» tutyný­­shy­lar quqyǵyn qorǵaý qoǵamynyń tóraıymy: – Aıaq kıim sapasyzdyǵyna baılanysty shaǵymdanýshylar kóp. Jaqynda bir tuty­ný­shy aryzdandy. Aqtóbe qalasyndaǵy «As­­tana» saýda ortalyǵynan 10 myń teńge­ge sa­typ alǵan aıaq kıimi erteńine-aq kııýge kelmeı qalypty. Terisi kóterilip, jalby­rap qalǵan. Tutynýshynyń aqshasy qaıta­ry­lyp berildi. Rasyn aıtqanda, osyndaı jaǵdaılar bol­ǵanda kimge jaqtasarymdy bilmeı dal bo­lamyn. Saýdagerler kıimdi fabrıkalardan almaıdy. Almatynyń bazarynan tası­dy. Kúnkóris úshin saýdany kásip etken olar sapasyz taýardy tutynýshylar qaıtaryp ákelip bergende zar ılep qalady. Árıne, tutynýshyǵa da ońaı emes. Tutynýshy sapasyz taýardy satýshyǵa qaı­taryp berýge quqy bar. Keıbir saýda or­talyqtaryndaǵy býtıkterden: «Satylǵan taýar qaıtadan alynbaıdy jáne aqsha qaıta­ryl­maıdy!» degen eskertýdi kóremiz. Bul – durys emes. Zań boıynsha, dári-dár­mek, araq-sharap, ish kıim, altyn buıymdar ǵana keıin qaı­tarylmaıdy. Altyn buıym­dardy synamasy jalǵan bolǵanda ǵana qaı­ta tapsyrýǵa bo­lady. Al qalǵan taýarlar­dyń barlyǵyn 15 kúnniń ishinde keıin qaı­tarýǵa bolady. Tutynýshylar taýar satyp alǵanda m­u­qııat bolǵany jón. Olarǵa aıtar keńesim: taýardy alǵanda mindetti túrde túbirtek alý kerek. Eger taýardy bazarlardan satyp alsa, onda bazar ákimshiliginen satyp alý aktisin alǵan durys. Satyp alý aktisi bazarlarda bolýy tıis. Mysaly, Aqtóbe qalasyn­da­ǵy bazarlardyń ákimshilikterinde 100 teńge­den satylady. Satyp alý aktisin satýshyǵa toltyryp berýin talap etý kerek. Mundaı jaǵdaıda shaǵymdanýshynyń máselesin sheshý ońaıyraq bolady. Áıtpese, dáleldeý qıyn. Satýshy moıyndamaýy múmkin. Qazaqstanǵa Qytaıdyń sapasyz, arzan taýarlary Keńes Odaǵy ydyrap, otandyq óndiris aıaǵynan turalap qalǵan kezde kele bastady. Sol zııandy aıaq kıimderdi kıip erjetken jastarymyzdyń kóbi qazir ásker jasynda. О́kinishtisi, áskerı boryshyn óteı­tin jastarymyzdyń kópshiligi maıtaban aý­rýyna shaldyǵyp, áskerge jaramsyz bolyp jatyr. Olardyń sany jyl sanap artyp keledi. Bul ulttyq qaýipsizdigimizge asa qaýipti.   «Aıaǵyma kıgenim bylǵary etik...» Aıgúl SOLOVEVA, Májilis depýtaty: – Stýdent kezimde bir aıaq kıimdi 5 jyl boıy kıgen edim. Qazir dál ondaı joǵary sapa joq. Qansha qymbat aıaq kıim alsań da, 1-2 jyldan artyq kıe almaısyń. Sapasy jaq­sy degenmen, modeli ózgeredi, jańa sán shyǵady. Múmkindigi jetken árbir qyz-ke­lin­shek, árıne, sońǵy úlgide kıinýge tyrysady. Italııada jasalǵan dep alǵanmen, sol aıaq kıimderdiń keıbiriniń áshekeıi búlinedi, biriniń tigisi sógiledi. Bul, múmkin, Eýropa elderine, sondaǵy klımatqa laıyqtalyp shyǵarylǵandyqtan bolar. Taǵy bir sebebi, olardaǵydaı tep-tegis kóshe joldary bizdiń elde joq. Qalalardaǵy negizgi kósheler bolmasa, laısań, oı-shuńqyry kópteý bizdiń kóshelerimiz sapasy myqty aıaq kıimniń ózin qoımaıdy ǵoı. Aıaq kıimniń «ǵumyryna» dene salmaǵy da áser etedi. – Siz kóbine aıaq kıimderdi qaıdan alasyz? – Kóbine Astanadaǵy úlken saýda ortalyqtaryndaǵy Italııada jasalǵan kıimder satylatyn býtıkterden, Italııanyń kıimderin satatyn dúkenderden alamyn. Shetelge shyqqanda da ala kelemin. Júrýge yńǵaılysymen birge ádemiligine qyzyǵyp, qatarynan birneshe jup aıaq kıim satyp alatyn da ádetim bar. О́kinishke oraı, solardyń teń jartysyn bir ret te kıgen joqpyn. Qyzyǵyp alǵandarymdy ári ketse, 5-6 ret kıemin. – Sonda qansha aıaq kıimińiz bar? – Kóbine kımeıtin aıaq kıimderimdi tara­typ jiberemin. Qysqy, jazǵy kıimderdi qosqanda, dál qazir 40 shaqtysy bar. – Baǵasyn bilýge bola ma? – Týflılerdiń baǵasy — 30-70 myń teńge. Al qysqy aıaq kıimderimdi 70-130 myń teńgege satyp aldym. – Etikshige barasyz ba? – Árıne, baramyn. Ádette júrýge óte yńǵaıly aıaq kıimderimdi jıi almastyryp kıemin. Kóbine olardyń taqasy «jelinip» qalady... Kim-kim úshin de qajet dúnıe sanalatyn aıaq kıimge qatysty «syr­lar», mine, osyndaı. Gúljan BAZYLQYZY. Aqtóbe.