Energetıkalyq qaýipsizdik tiregi

Qazir elimizde buryn-sońdy bo­lyp kórmegen qarqyndy da qýat­ty joba – 2020 jylǵa deıingi údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdar­la­masynyń (ÚIIDB) júzege asy­rylyp jat­qandyǵy árbir qazaq­standyqqa aıan bolsa kerek. Aqı­qatyn aıtar bolsaq, Elba­synyń tikeleı tap­syrmasymen qolǵa alynǵan bul ındýstrııalandyrý besjyldyq­ta­rynyń sheńberinde atqaryla­tyn jumys el eko­nomıkasynyń tá­ýel­siz­diktiń 20 jyly ishinde jetken jetistikterinen de  aý­qym­dy bolmaq. Bul – el eko­nomıkasyn 2020 jylǵa deıin damýdyń jańa asýyna shy­ǵa­ryp, eń damyǵan elderdiń al­ǵashqy shoǵyrynan oryn alýǵa bas­tamaq. Bul – el ekono­mıka­syn shı­kizatqa táýel­di­lik­ten qut­qa­ryp, órkenıetti teh­no­­lo­gııa­larǵa negizdelgen ınnova­sııalyq jańa ekonomıka qalyp­tastyrmaq. Iá, Qazaqstan ekonomıkasy da­mýdyń jańa sara jolyna tús­ti. Aldaǵy ýaqytta bul qarqyn bá­seńdemek emes. Endeshe, ekono­mıkalyq áleýeti artqan saıyn Qazaqstan úshin aldaǵy úsh-tórt jylda elektr energııasynyń tap­shylyǵy aıqyn seziletin bolady. Qazaqstannyń Birikken elektr-energetıkalyq júıesiniń bolja­my boıynsha, elimizde 2010 jy­ly elektr energııasyn tutyný sa­ǵatyna 95 mıllıard kVt-ǵa jetken bolsa, 2015 jyly saǵatyna 125 mıllıard kVt-ǵa jetetin kórinedi. Sońǵy jyldary elektr energııa­syn tutyný mólsheri eselep óske­nine qaramastan, elimizde elektr energııasyn óndiretin birde-bir jańa qýat kózi iske qosylǵan joq. Sonymen birge, bú­ginde erekshe ótkir bolyp otyr­­ǵan másele – elektr ener­gııasy sala­sy­nyń negizgi qu­ral-jab­dyq­ta­ry­nyń eskirýi. Máselen, elektr stansalarynyń negizgi jab­dyq­ta­rynyń eskirýi 70 paıyzdy qurasa, taratý júıeleri jabdyq­tarynyń 65 paıyzy eskirgen. Qalyptasqan bul tyǵyryqtan shyǵatyn jol qaısy? Ol – ÚIIDB aıasynda elimizdiń ener­ge­tıkalyq salasyn­da jan-jaqty modernızasııalaý jumystaryn qolǵa alyp, jańa qýat kózderin iske qosý. ÚIIDB sheńberinde belgilengen ındýstrııalyq iri jobalardy júzege asyrý eń aldymen elimiz­diń energetıkalyq salasynda ın­no­vasııalyq sharalardy júzege asyryp, bul salany modernızasııalaý arqyly energetıkalyq tıimdilikke qol jetkizý bolyp taby­lady. Bul oraıda Pavlodar obly­synda jemisti jumysta­rymen kórinip kele jatqan «Eý­ra­zııalyq energetıkalyq korporasııa» aksıonerlik qoǵamynyń qol jetkizgen jetistikteri erekshe atap aıtýǵa turarlyq. Eýra­zııalyq energetı­ka­lyq korporasııa (EEK) Qazaq­standaǵy eń iri elektr qýatyn óndirýshilerdiń birinen sanalady. Ol – Batys Sibir, Altaı jáne Qazaqstannyń soltústik-shyǵysy­nyń energetı­ka­lyq júıelerin biriktiretin res­pýb­lıkamyzdaǵy bas­ty tuǵyr­ly energetıkalyq keshen. Korpo­rasııaǵa qarasty kásiporyn­dar elimiz tutynatyn barlyq energııa qýatynyń 17 paıyzyn óndiredi. Osy korporasııa qura­myndaǵy elektr energııasyn kóp óndiretin iri keshen – Aqsý elektr stansasy. Aqsý elektr stansasynyń qýat óndiretin alǵashqy blogy sonaý 1968 jyly paıdalanýǵa berilgen eken. Ermak GRES-niń birinshi energetıkalyq blogy dep atalǵan, al qazirgi Aqsý JEO – Ortalyq Azııa­daǵy qýat óndiretin eń úlken jylý elektr ortalyǵy.  Onyń quramyna kiretin eń iri kómir kenishi – «Vostochnyı» kómir razrezi 1985 jyly paıdalanýǵa berilse, 1992 jyly bul razrezde 100 mıllıon tonna kómir óndirilgen. 1996 jyly Aqsý JEO men «Vostoch­nyı» razrezi «Eýrazııalyq energe­tıkalyq korporasııa» AQ-tyń quramyna kirgen bolatyn. Búginde EEK Pavlodar oblysyndaǵy eń iri elektr qýatyn óndirýshi bolyp otyr. Ol  oblystaǵy eń iri elektr tutynýshylar – Aqsý ferroqo­ryt­pa zaýytyn, Qazaqstan elek­tro­lız zaýytyn, Sokolov-Sary­baı ken óndiristik birlestigin jáne basqa birneshe iri ónerkásip oryn­daryn qýatpen qamtamasyz etedi. Osydan birer jyl buryn Pavlodar óńirinde bolǵanymyzda Aq­sý ferroqorytpa zaýytynyń dı­rektory Arman Esenjolov bylaı degen edi: «Bizdiń óndiris elektr qýatyn meılinshe kóp qajet etetin kásiporyn bolyp tabylady «Fer­roqorytpa ónimin eksporttaý, elektr qýatyn eksporttaýmen birdeı» degen qanatty sóz tegin aıtylmasa kerek. Sondyqtan biz óndirisimizdi 100 paıyz elektr qýatymen qamtamasyz etetin Aqsý elektr stansasyn qaıta qurýǵa múddelimiz». EEK Aqsý elektr stansasyn­daǵy qolda bar barlyq 8 energo­blokty birte-birte qaıta qurý maqsatyndaǵy iri jobalardy 2001 jyly qolǵa alǵan bolatyn. О́tken merzimde №1, №3 jáne №4 energobloktardy keshendi modernızasııalaý jumystary júzege asyryldy. Bul stansadaǵy eń qýatty №2 energoblok 1996 jyly jumysyn toqtatqan bolatyn. Bloktyń barlyq jabdyqtary eskirip, el ekonomıkasy toqyraýǵa ushyraǵan 90-shy jyldarda qar­jy tapshylyǵynan ony jańǵyr­tý­dyń eshqandaı múmkindigi bol­mady. El ekonomıkasy damyp, óńirde ener­gııa tapshylyǵy sezile bastaǵan­nan keıin bul iri qýat óndirý keshenin modernızasııalap, qaıtadan iske qosý jumysy 2008 jyly qolǵa alyndy. №2 ener­goblokty qaıta jabdyqtaý jumy­syna  250 mıllıon AQSh dollary kóleminde ınvestısııa tartyldy. Bul iri joba ÚIIDB-ǵa kirgizildi. «Eýrazııalyq energetıkalyq korporasııa» AQ prezıdenti Abdýazım Rýstambaevtyń aıtýyn­sha, Aqsý stansasyndaǵy №2 energo­blokty modernızasııalaý TMD sheńberindegi memleketter shejiresindegi asa eleýli oqıǵa boldy. Birinshiden, TMD elde­riniń elek­tr stansalarynda esh­qa­shan qýa­ty 300 MVt. bolatyn ener­goblokty qaıta qurý ju­mysy júrgizilgen joq. Ekinshiden, júzdegen tonna salmaǵy bar qýat óndiretin qon­dyrǵylardy jumys istep turǵan stansa jaǵdaıynda blokqa ornatý jáne ony stan­sany toqtatpaı iske qosý erekshe sheberlik pen ále­ýetti qajet etetin shara edi. №2 energoblokty qaıta qurý barysynda elektr qýatynyń tıimdiligin beretin barlyq qondyr­ǵylar aýystyryldy. Álemge ta­nymal ataqty kompanııalardyń úzdik tehnologııalary arqyly ja­salǵan qýatty týrbogenerator iske qosyldy. Sondaı-aq, ozyq tehno­lo­gııaly bý qazanynyń agregat­tary, generatorlar men transformatorlar almas­tyryl­dy. Ener­goblokty modernızasııalaý bary­syndaǵy ın­no­vasııalyq jumystar sheń­berinde aýaǵa tara­tylatyn zııandy zattardyń 99 paıy­zyn us­tap qalatyn shveı­sarııalyq «Alstom» fır­ma­synyń birneshe sa­ty­ly elektr súzgileri or­natyl­dy. №2 energoblok­ty iske qosýmen birge eńbek qaýip­sizdiginiń sapa­syn artty­ratyn avto­mat­tandy­ryl­ǵan jańa bas­qarý júıesi ja­sal­dy. Sóıtip, jańadan iske qo­sylǵan bul energo­bloktyń óndire­tin elektr qýaty 325 MVt-ǵa jetkizildi. Bul ınno­va­sııa­lyq modernızasııalaý sha­rasy Aqsý elektr stan­sa­synda óndi­ri­letin barlyq elektr qýaty­nyń kólemin 2425 MVt-ǵa jetkizýge múmkin­dik berdi. Basqasha aıtsaq, Aqsý jylý elektr stansasynyń jańa №2  energoblogy qýa­ty 100 Vt. bola­tyn 3 250 000 elektr shamyn qýat­pen qamtamasyz etedi. Búkil Aq­tóbe oblysyn elektr energııa­sy­men jab­dyq­taı alady. Aqsý sııaq­ty 30 qalany tutastaı ja­ryq­pen qamtamasyz etýge múm­kin­digi jetedi. №2 energob­loktyń qazirgi elektr qýa­tyn óndirý mólsheri 436 myń attyń kúshine nemese 3500 jeńil avtokólik kúshine teń. Ústimizdegi jyl­dyń tamyz aıynda  Pav­lo­dar oblysynda ju­mys saparymen bol­ǵan Mem­leket basshy­sy Nur­sul­tan Nazarbaev Aqsý elektr  stansa­synyń tolyq qaıta qu­rýdan keıin iske qosyl­ǵan №2 ener­goblo­gy­nyń ju­my­­symen ta­nysyp, elimizde qa­byl­dan­ǵan ÚIIDB-ni is júzine asyrýda ener­ge­tık­terge júk­teler min­det­tiń zor ekendigin atap kórsetti. «Pavlodar óńiri búginde elimizge qajetti elektr qýatynyń 40 paıyzyn beredi. Onyń ishinde sizderdiń de stansa­laryńyz bar», dedi Elbasy. Elimiz­diń ener­ge­tı­kalyq qa­­ýip­­siz­digin qam­tamasyz etýde «Eýra­zııalyq ener­getıkalyq korporasııa» AQ-tyń atqaryp otyr­ǵan jumysy shyn máninde aý­qymdy. Bıylǵy jyl­dyń 6 aıy ishinde korporasııa  6 899,8 mıllıon kVt. saǵat elektr ener­gııasyn, 10 195,5 myń tonna kómir óndirgen. Ústimizdegi jy­ly korporasııa Aqsý elektr stan­sasynyń qýaty 325 MVt. №6 elek­troblogyn modernızasııalaý ju­my­­syn bastap ketti. Oǵan korporasııa ta­rapynan 265 mıllıon AQSh dol­lary kó­le­min­de qar­jy bólingen. Bul iri joba 2013 jy­ly is­ke qo­syl­maq. Jylqybaı JAǴYPARULY.