Bashqurttar da Maǵjandy maqtan etedi

Otty ǵunnan ot bop oınap týǵan Maǵjan, qysqa áńgime sheberi Beıimbet hám Mirjaqyptardyń qanat qataıtyp, qııaǵa ushqan uıasy boldy ǵoı bul medrese. О́zge el demeı, olardy óz elindeı kórgen Alash arystarynyń bashqurt, tatar halyqtaryna tıgizgen paıdasy da az emes. Demalys kezderinde bala oqytýmen aınalysqan qazaq jigitteri, Ýfa qalasyn erkin bıledi, qazaqsha gazetter shyǵaryp, túrli uıym, úıirmeler ashqany belgili. Buǵan negiz retinde mynadaı derekti keltirýge bolady: «Osnovnaıa massa shakırdov (krome 224 chelovek) bylı tataramı. Izvestno, chto za desıat let deıatelnostı medrese ego vypýsknıkamı stalı 154 kazaha. V kolıchestvennom otnoshenıı, nasıonalnyı sostav shakırdov, polýchıvshıh obrazovanıe v medrese «Galııa», vyglıadel sledýıýshım obrazom: tatary – 726 chel., kazahı – 154 chel., 80 drýgıe tıýrkskıe narody». ( Týzbekova L.S. Medrese «Galııa» – vysshee mýsýlmanskoe ýchebnoe zavedenıe Bashkortostana (1906-1919 gg.): Naýchnoe ızdanıe, 38-bet).  Joǵaryda kórsetilgen jazbaǵa qarasaq, medresede ısi qazaq shákirtteriniń birshama bolǵanyn ańdaımyz. Demek, saýat ashý keńes ókimetiniń qyzyl jalaýymen emes, baýyrlas aǵaıyndardyń izgi nıe­timen kelgeni ǵoı. Myna jazbaǵa nazar aýdarǵanda da kóp jaıtty ańǵarýǵa bolady: «Kazahskıı jýrnalıst Abdrahman Mýstafın, shakırd medrese «Galııa», pıshet o sebe, chto prıehal postýpat v medrese, kogda emý ıspolnılos 20 let. Rasskazyvaet, chto vmeste s Beımbetom Maılınym onı ýchılıs ıgrat na mandolıne ý drýgogo shakırda medrese «Galııa» – Hasana Týfana, kotoromý togda bylo vsego 15 let. Dalee, Hasan Týfan rasskazyvaet o svoıh kazahskıh drýzeı; On daje vovlek menıa v svoı taınyı krýjok, sostoıavshıı ız chetyreh chelovek. V etom krýjke my staralıs ovladet tem, chego ne moglo dat medrese: chıtalı perevedennye na týreskıı ıazyk fransýzskıe knı­gı, znakomılıs s noveıshımı dos­tı­jenııamı estestvennyh naýk» (Týzbekova L.S. Medrese «Galııa» – vysshee mýsýlmanskoe ýchebnoe zavedenıe Bashkortostana (1906-1919 gg.): Naýchnoe ızdanıe, 39-bet). Beıimbet Maılınniń ózi osy medrese qabyrǵasynda «Sadaq» jýrnalyna redaktor bolyp, qazaq aǵar­tý isine aıtarlyqtaı úles qosty. Alaıda, jazýshynyń, basqa da qazaq zııalylarynyń osyndaı belsendi áreketteri úshin sol kezderde tatar oqyǵandarynyń qyryna iligip, saıasat senzýrasynyń nazarynda bolǵany belgili. «Ǵalııa» medresesi jaıly zerttep júrgen Ýfa qala­synyń turǵyny Nııaz Alsyn­baev­tyń aıtýynsha, kezinde tatar moldalar gazetter qazaqsha emes, tatar tilinde shyǵarylýy kerek degen uran­men qazaq jýrnalısterine qysym jasaǵan kórinedi.  Taıaýda, qol qalt etken bir ýa­­qytta qalanyń eski bóliginde orna­lasqan tarıhı ǵımarat – «Ǵalııa» medresesin óz kózimmen kórýdiń baqyty buıyrdy. Jalpy, Beloe jáne Ýfımka ózenderiniń arasynda ornalasqan Ýfa qalasy murajaı ispetti. О́tken ǵasyrlardyń anyq kýásindeı bolyp eski ǵımarattar, úıler sol kúıi qaz-qalpynda tur. «Ǵalııa» medresesi de báz-baıaǵydaı qalpynda. Qalanǵan kirpishteriniń ózi sol tarıhı kezeńnen syr shertip turǵandaı áser beredi.  Alaıda, medrese ǵımaratyna kirý men oılaǵandaı ońaı bolmady. Esik kúzetkender túrli syltaý aıtyp, birneshe ret qaıtaryp ta jiberdi. Tabandylyq tanytqannyń arqasynda ǵana dittegen maqsatqa jettik. Muraǵatta Maǵjannyń med­rese qabyrǵasynda salynǵan portreti bar degendi estip kelgen edim. Biraq, «Qazaq aqyndary» degen bólimnen ondaı dúnıe tappadym, kerisinshe Maǵjannyń sýretin bashqurt aqyndary arasynan kezdestirdim. Sondaǵy júrgen qyzmetkerge qoıǵan suraǵym una­mady ma, tipti sýretke de túsirýge ruqsat bermeı, shyǵaryp jiberdi. Munysy nesi, álde shatasyp, baıqamaı jazylyp ketken bolar degen oı da keledi. Alaıda, osy qateliktiń qaǵaz júzinde dáleli baryn izdep júrip kózben kórdik.  Qazirgi tańda burynǵy medrese ǵımaraty «Reseı Islam ýnı­versıteti» atalady. Sol ýnıversıtet tapsyrysymen 2011 jyly Ýfa qalasyndaǵy baspalardyń biri shyǵarǵan pyshaqtyń qyryndaı juqa ǵana kitapsha bar. Ýnıversıtet tarıhy týraly jazylǵan. Túpki tarıhyn, árıne «Ǵalııa» medresesinen bastaıdy. Sol kitapshanyń úshinshi betinde Bashqurtstannan shyqqan aqyndar qataryna Maǵjan Juma­baevty da engizip qoıypty. Basynda bul ne degen óreskel qatelik, baryp turǵan saýatsyzdyq dep buǵan tiksine qaraǵanymyz da ras edi. Keıin sabama túskennen keıin, bul raıdan qaıttym. «Jaqsyǵa ár­kimniń aq, bar talasy» demekshi, Maǵ­jandaı aqynymyzdy baýyrymyz dep ózderine «menshiktep» alǵandaryna túsinistikpen qaraýǵa tyrystym. Kezinde bizdiń de bash­qurt­tyń uly aqyndarynyń biri Mıftahedın Aqmýlla da kózi tiri­sinde qazaq arasynda qurmetke bólep, madaqtaǵanymyz ras qoı. Aqmýl­la­nyń ózi bar ǵumyryn qazaq dalasynda shákirt oqytýǵa sarp etti. Tipti, Aqmýlla degen atty qazaqtar qoıǵan. Izgi nıeti úshin «Aq Molda» dep atap ketken. Negizi Aqmolda, alaıda bashqurt tiliniń erejesine sáıkes fonemalyq ózgeriske ushy­rap, Aqmýlla Mıftahedın degen esimi umytylyp, Aqmýlla atanyp ketken.  Jalpy, qazbalaı berseń tabylar rýhanı qazyna kóp, maǵlumat ta mol, tek talmaı izdeı bilý kerek. Barsha túrki jurtyna ortaq Maǵjandaı arys­tar áli de bolsa tereńirek zert­teýdi qajet etedi. 

Erzat ERMAǴAMBETOV, M.Aqmýlla atyndaǵy Bashqurt pedagogıkalyq memlekettik ýnıversıtetiniń magıstranty 

Reseı Federasııasy,  Ýfa qalasy 

Sýrette: «Ǵalııa» medrese­sin­­de oqyǵan qazaq shákirtteri. 1915-16 oqý jyly