Qalyńmalǵa – 26 sıyr, 105 qoı, 6 jylqy

Bul bastama keıin Almatydaǵy R.Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýty tarapynan qoldaý taýy­p, «Qazaq halqynyń mádenı es­kertkishteri rýhanı murany saqtaý men jetkizýdiń joly retinde (Batys Qazaqstan ob­ly­synyń epıgrafıkalyq es­kertkishteri negizinde)» atty úsh­jyldyq jobaǵa aınaldy. Mine, 2015-2017 jyldar aralyǵyna josparlanǵan osy joba aıasynda óńirdiń birneshe myń kóne eskertkishi sýretke túsirilip, oqy­lyp, kóptegen tarıhı tul­ǵalarǵa qatysty tyń derekter anyqtaldy. Mysaly, Kishi júz handary Esim Nuralyuly men Jantóre Aıshýaqulynyń, Dáýqara, Taılaq, Naýsha batyrlardyń, basqa da kóptegen tarıhı tulǵalardyń jatqan jeri, ómir súrgen jyldary naq­ty belgili boldy. Batys Qazaq­stan oblysy aýmaǵyndaǵy arab jazýly kóne qulpytastar halyq­aralyq uıymdardyń da na­zaryna shalynyp, 2017 jyl­dyń naýryz aıynda Islam árip­testik uıymy janyndaǵy Is­lamdyq tarıh, mádenıet jáne ónerdi zertteý ǵylymı orta­lyǵy (IRCICA) tyń usynys bil­dirdi. Osylaısha, BQO-nyń Aq­jaıyq aýdany aýmaǵynda jatqan Máýlimberdi dinı-aǵartý ortalyǵy, Kishi júzdiń bıleýshisi bolǵan Jantóre han Aıshýaquly jerlengen «Han zıraty» (Terekti aýdany) jáne Bókeı ordasynyń sońǵy bı­leýshisi Jáńgir han Bókeıuly jerlengen «Han zıraty» kesheni boıynsha 3 kitap shyǵarý jos­parlandy. – Bizdiń osy izdenisterimizdi tolyqtyratyn taǵy bir tyń ba­ǵytty qolǵa aldyq, – deıdi jo­banyń Batys Qazaqstan oblysy boıynsha úılestirýshisi Jantas Safýllın. – Iаǵnı, Bashqurtstannyń astanasy Ýfa qalasyndaǵy Ulttyq arhıvte HIH ǵasyrdaǵy qazaq dalasynda bolǵan meshitterdiń Tirkeý kitaptary saqtalǵanyn anyqtap otyrmyz. Almatylyq Eskendir Tóremuratov degen azamattyń kómegimen bizdiń qolymyzǵa 1865 jylǵy birneshe metirke-jýrnaldyń kóshirmesi tústi. Arab jazýyndaǵy bul qu­jat­tardy ǵalym Saıpýlla Mol­laqanaǵatuly oqyp, aýdarýda.  Meshit ımamy júrgizgen tirkeý kitaptary 4 bólikten turady eken. Mysaly, metirkede dúnıege kelgen náresteniń aty, jynysy, týǵan jeri, týǵan kúni men aıy, áke-sheshesiniń aty-jóni, rýy, týǵan jeri jáne osy málimetterdi tirkegen ımam­nyń aty-jóni jazylǵan. Sol sııaqty, dúnıeden ótken adam­nyń ýaqyty, ólim sebebi, jerlengen jeri, janazasyn oqy­ǵan ımamnyń aty-jóni tý­raly derekter engizilgen. Neke qııý týraly bóliminde ne­kelesýshilerdiń aty-jóni, jasy, rýy, qos taraptan kýá bolǵan týystarynyń aty-jónderi, rýy, berilgen qalyń maldyń mólsheri, rý tańbalary, neke qıǵan ımamnyń aty-jóni tir­kelgen. Sondaı-aq talaq (ajyrasý) oqıǵasy tirkelgen bólimde ajyrasýshylardyń aty-jóni, rýy, talaq etý sebepteri, kýálar­dyń aty-jóni, rýy, tirkegen mol­danyń aty-jóni, rý tańbasy kórsetilgen. – Bul jazbalardan biz tirkeý kitabynyń qazirgi zamandaǵy AHAJ (ZAGS), sot, notarıýs, halyqqa qyzmet kórsetý orta­lyǵynyń (SON) qyzmetin bir ózi atqarǵanyn kóremiz. Tirkeý kitaby sol kezeńdegi qazaqtardyń arasyndaǵy týystyq jáne mú­liktik qarym-qatynastardy rettep otyrǵan. Iаǵnı osy kezge deıin ár jerde aıtylyp júrgen «qazaqtar nadan bolǵan, jazý-syzýy bolmaǵan» degen pikirdi teriske shyǵaryp otyr, – deıdi Jantas Safýllın. BQO tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń dırektory Murat Syzdyqovtyń pikirinshe, metirke kitabyndaǵy jazbalar sol óńirdegi halyqtyń sany men áleýmettik jaǵdaıyn, je­ri­mizdiń baıyrǵy ataýlaryn bilýge múmkindik beredi. – Tarıhı demografııa ta­qy­rybynda jazǵan ǵylymı eńbegimizde kóbinese Reseı ımperııasynda júrgizilgen sanaq nátıjelerin paıdalanyp, soǵan súıenetin edik. Meshitterdiń tirkeý kitaptary bul tarap­taǵy ǵylymı zertteý isin tolyq­ty­ratyn, tyń málimetter qosa­tyn jańalyq ekendiginde sóz joq. Reseı jáne Qazaqstan arhıv­terindegi barlyq málimetti jınap, keshendi zerttese, ótken ǵasyrlardaǵy qazaq qoǵamynyń tolyq sýreti shyǵatyny anyq, – deıdi Murat Naýryzǵalıuly. Metirkelik kitaptar – ólke tarıhynda buryn-sońdy zerttelmegen tyń taqyryp. Tarıhshy ǵalym Jánibek Ismýrzınniń aıtýynsha, metirkelik kitaptar naqty málimet beredi. Ýfa qa­lasyndaǵy arhıvte kezinde quramyna qazaq dalasy da kirgen Orynbor mýftııatyna qatysty 71 myń qujat saqtaýly kórinedi. Bul qujattardyń qazaq saharasyndaǵy din máselesin zert­teýde, rýlyq-taıpalyq she­ji­reni anyqtaýda, ólke tarı­hyn túgendeýde mańyzy zor bolmaq.  Metirkelerdi oqyp, qazirgi jazýǵa aýdaryp jatqan ǵalym Saıpýlla Mollaqanaǵatuly qyzyqty derekterdi ortaǵa saldy: Máselen, 1865 jyly Ish­ki ordadaǵy I Teńiz okrýginde qyzdyń qalyńmaly úshin kúıeý jigit jaǵy 16 sıyr, 60 qoı, 3 jylqyny birden berip, 10 sıyr, 45 qoı, 3 jylqyny keıin ákelýge ýáde etetin bolǵan eken.  Árıne, metirkelerdi zertteý jumysy jańadan qolǵa alynyp jatyr. Zertteý jumysy ba­rysynda keıbir tanymal tarıhı tulǵalardyń týǵan kezi­nen bastap ómirden ótkende qoıylatyn qulpytasyna deıingi aralyqty anyqtap, ǵylymı aınalymǵa qosý múmkindigi týdy. О́lke tarıhynyń janashyrlary bolashaqqa josparlanǵan ju­mystardy júıeli júzege asyrý úshin arnaıy ǵylymı-zertteý or­­talyǵyn qurý qajettigin aıtady. 

Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»

ORAL  Sýretti túsirgen  Temirbolat TOQMÁMBETOV