– Qurmetti Qalmuhanbet Nurmuhanbetuly, Táýelsizdikke qol jetkizgen ýaqyttan bastap ishki ister salasynda kóptegen ózgeris júzege asyrylyp, birneshe iri reforma qabyldanǵany belgili. Osy jańa bastamalar men baǵyttar júıeni ózderińiz kózdegen mejege kótere aldy ma? – Ishki ister mınıstrligi sany jaǵynan da, atqaratyn mindetteri turǵysynan da elimizdegi eń iri quqyq qorǵaý organy ekeni belgili. Táýelsizdikke jańa qadam basqan elimizde ishki tártipti nyǵaıtý, halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý eń basty mindetterge aınaldy. О́ıtkeni, sol ýaqytta jas memlekettiń shańyraǵyn shaıqaltyp, tirligin tozdyrýdy kózdegen toptar belsendi jumys jasaǵan edi. Olar halyqtyń berekesin alyp, túrli aıla-sharǵylar uıymdastyryp, eldiń birligin álsiretýge, ishtegi tártipsizdikti órshitýge tyrysty. Sondyqtan ishki ister salasy jańa memlekettiń ishki tártibin nyǵaıtý, halyqtyń tynyshtyǵyn saqtaý, qylmysqa der kezinde tosqaýyl qoıý sııaqty basty mindetterdi eshqandaı kedergisiz oryndaý úshin biqatar artyq qyzmetterden arylýy tıis boldy. Soǵan baılanysty 90-shy jyldardyń basynda quqyqtyq statıstıka men arnaıy esepti júrgizý mindeti Bas prokýratýraǵa, saraptama júrgizý ókilettigi Ádilet mınıstrligine, órt qaýipsizdigin saqtaý óz aldyna bólek qurylǵan Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine berildi. Osyndaı ózgeristerdiń nátıjesinde ishki ister salasy jańa zamanǵa laıyq jetile tústi. Elbasynyń kórsetken baǵyty, sara joly naqty tájirıbede barlyq salada da óziniń ómirsheńdigin, kóregendilikpen tańdalǵan saıası ustanym ekenin dáleldep shyqty. Budan soń Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi merzimge arnalǵan Quqyqtyq saıasat konvensııasyn júzege asyrý aıasynda Ishki ister mınıstrligi júıesin artyq qyzmetterden aryltý isi qaıta jalǵasqan edi. Sonyń nátıjesinde medısınalyq aıyqtyrǵyshtar densaýlyq saqtaý organdarynyń, al jasóspirimderdi ýaqytsha oqshaýlaý, beıimdeý jáne ońaltý ortalyqtary bilim berý júıesiniń quzyryna ótti. Kúzet salasy boıynsha bizdiń mınıstrlikte tek asa mańyzdy memlekettik jáne strategııalyq nysandardy kúzetý mindeti qaldy. Basqalary básekelestik ortaǵa berilgen bolatyn. Munyń ishinde mindetti tehnıkalyq baıqaýdan ótkizý de bar. Birden aıtý kerek, ishki ister salasyndaǵy osyndaı ózgerister is júzinde ózin aqtady. Bul óte durys jasalǵan qadam bolǵanyn ýaqyttyń ózi kórsetti. Negizgi mindetter sátimen oryndalǵannan keıin qylmystyq atqarý júıesi, tótenshe jaǵdaılar jáne taǵy basqa qyzmetter ishki ister organdaryna qaıtaryldy. Osyndaı qadamdar salanyń qyzmet aýqymyn keńeıtip, eldegi eń úlken quqyqtyq qurylym retinde nyǵaıa túsýimizge septesti. Kóp salaly organǵa aınaldyq. – О́zińiz aıtyp ótkendeı, ishki ister salasy – búginde kóp salaly quzyrly organ. Quqyq qorǵaýǵa qatysty mindetterden bólek, halyqqa memlekettik qyzmetter kórsetýdi de júzege asyrasyzdar. Bul siz basqaratyn mınıstrlikke artyq júkteme emes pe? – Suraqqa jaýap bermes úshin birqatar qyzmettiń ishki ister organdaryna qaıtarylý sebebin túsindire ketsem deımin. Máselen, Ádilet mınıstrliginde on jyldan asa ýaqyt bolǵan qylmystyq atqarý júıesin keri qaıtarý – jedel jaǵdaıdy saýyqtyrý boıynsha tez shara qoldaný qajettiligine jáne túzeý mekemelerindegi sottalǵandardy ustaý júıesi men tártibin retke keltirýge baılanysty júrgizildi. Biz osy mindetterdi abyroımen oryndap, qysqa ýaqyt ishinde saladaǵy salǵyrttyqty jónge keltirdik. Iаǵnı, mundaı mindetterdi atqarýǵa bizdiń áleýetimiz tolyq jetkilikti ekeni is júzinde kórindi. Sondaı-aq, ádilet organdarynan turǵyndardy qujattandyrý jáne tirkeý mindeti de bizdiń mınıstrlikke osyndaı sebeptermen qaıtarylǵan bolatyn. Búginde biz 39 túrli memlekettik qyzmet kórsetemiz. Jańa aıtyp ótkendeı, azamattarǵa jeke kýálik, tólqujat resimdeý men tirkeýden bólek, mekenjaı anyqtamasyn berý, azamattyq qarýlardy tirkeý sııaqty kóptegen memlekettik qyzmetter kórsetiledi. Usynylatyn osyndaı qyzmetterge qoljetilimdikti jaqsartý úshin birqatar qyzmetter elektrondy formatqa kóshirildi. Olardyń bárin tikeleı «elektrondy úkimet» portalynan alýǵa bolady. Memlekettik qyzmetterdiń kóp bóligi HQO arqyly kórsetiledi. Al 12 oblys ortalyǵynda mamandandyrylǵan halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary jumys isteıdi. Mundaı ortalyqtarda avtokólikter tirkelip, olarǵa tehnıkalyq tólqujattar beriledi. Kólik júrgizý kýrstarynda oqyp shyqqandar emtıhan tapsyryp, júrgizýshi kýáligin alady. Bolashaqta osyndaı HQO-ny taǵy tórt oblys ortalyǵynda ashý josparlanyp otyr. – Qylmystyq atqarý júıesi Ishki ister mınıstrligi quzyryna berilgennen keıin keń kólemdi penıtensıarlyq reforma júrgizilip kele jatqany belgili. Onyń búgingi nátıjesi týraly ne aıtar edińiz? – Bul reformanyń negizgi maqsaty – qylmystyq saıasatty izgilendirý. Sol arqyly túzeý mekemelerindegi «túrme turǵyndarynyń» sanyn azaıtý kózdelip otyr. Osy maqsatty júrgizilgen saıasattyń nátıjesinde búginde túrmedegiler sany 1990-jyldarmen salystyrǵanda úsh ese azaıdy. Jańadan qabyldanǵan qylmystyq zańnama bas bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty emes jazalardy keńinen qoldanýǵa múmkindik berdi. Bul da túzeý mekemelerindegi sottalǵandardyń sanyn azaıtýǵa yqpal etkeni anyq. Elimiz 2016 jyly «túrme turǵyndary» sany boıynsha álemdik reıtıngte 62-shi orynǵa tústi. 1990-jyldary biz AQSh pen Reseı Federasııasynan keıin úshinshi orynda edik. Sońǵy jyldary QAJ kásiporyndarynyń óndiristik-sharýashylyq qyzmetin jetildirý baǵytynda birqatar mańyzdy sharalar qabyldanyp, sottalǵandarǵa qosymsha jańa jumys oryndary ashyldy. Qazirgi qoldanystaǵy zańnama sottalǵandarǵa tipti jeke kásipkerlik qyzmetpen aınalysýǵa da múmkindik beredi. Munyń qanshalyqty mańyzdy ekeni túsinikti. Jumys istegen nemese kásippen aınalysqan sottalǵandar ózderiniń otbasyna kómektesip, bostandyqqa shyqqansha ózine qajetti qarjy jınaý múmkindigine de ıe bolady. Sottalǵandar qonys-kolonııalar ishinde 35 túrli mamandyq boıynsha kásiptik bilim alady. Sonyń nátıjesinde olar bostandyqqa shyqqanda qoǵamǵa tez beıimdeledi, óziniń oqyǵan mamandyǵy boıynsha jumys taýyp, tolyqqandy azamat retinde qalyptasýyna múmkindigi mol. Shartty túrde sottalǵandardy, sondaı-aq bostandyǵy shektelgenderdi, merziminen shartty túrde bosaǵandardy qadaǵalap, baqylaý mindetin atqaratyn probasııa qyzmeti de damý ústinde. Jergilikti atqarýshy organdarmen birge, olardyń jumysqa turýyna, emdelip, bilim alýyna, belgili bir kásipti meńgerýine jáne quqyqtyq járdem alýyna septesemiz. – Tótenshe jaǵdaılar jónindegi mınıstrliktiń mindetteri men ókiletteri IIM-ge berilgeli de úsh jyl ótken eken. Jańa komıtettiń jumysy qalaı júrgizilýde? – Tótenshe jaǵdaılar jónindegi komıtet quramynda qazir 16 ámbebap qutqarýshylar bólimshesi bar. Oǵan jedel qutqarý jáne sýda qutqarý qyzmetteri biriktirilgen. Qazirgi ýaqytta qutqarýshylar men órt sóndirý bólimsheleriniń tehnıkalyq jabdyqtalý deńgeıin kóterý baǵytynda jumystar júrgizilýde. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi komıtettiń adamdardy qaýip-qaterlerden qutqarý jáne qorǵaý baǵytynda jınaqtaǵan jumys tájirıbesi mol. О́tken jyldar ishinde qutqarýshylar 320 adamdy qıyn jaǵdaıdan alyp shyqty. Otyz myńnan astam zardap shegýshige medısınalyq kómek kórsetip, jalpy quny 1 mıllıon teńge bolatyn apattyq-qutqarý jumystaryn júrgizdi. Al órt sóndirýshiler bólimi jylyna 1,5 myń adamnyń ómirine arasha túsip, 20 myńnan astam adamdy qaýipsiz jerlerge kóshiredi. Tótenshe jaǵdaı týyndaǵanda jedel medısınalyq den qoıý júıesin damytý jumystary da jalǵasýda. Medısınalyq apat ortalyǵynyń medısına qyzmetkerleri men psıhologtary Qazaqstan men shetelderdegi qyryq shaqty iri tótenshe oqıǵalarǵa qatysyp, medısınalyq-sanıtarlyq jaǵdaıdy saýyqtyrýǵa óz úlesterin qosty, 20 myńnan astam zardap shegýshige bilikti medısınalyq jáne psıhologııalyq járdemin tıgizdi. Qaýipti jol ýchaskelerinde 40 shaqty medısınalyq qutqarý pýnktteri qurylǵan bolatyn. Osy pýnktterdiń brıgadalary jol-kólik oqıǵalarynan zardap shekkenderge medısınalyq kómek kórsetedi. Osyndaı pýnktter qurylǵannan beri 17 myńnan astam zardap shegýshige tıisti járdem jasalǵan. – Elimizdegi qylmys deńgeıin tómendetý jáne qoǵamdyq qaýipsizdikti arttyrý baǵytynda 2012 jyldan bastap usaq buzaqylyqqa «múldem tózbeýshilik» saıasaty iske asyryla bastady. Sol kezde birqatar qoǵamdyq uıymdar «qazir ýaqytsha ustaý oryndarynda kópshilik jerde shemishke shaǵyp, kóshede qaǵaz laqtyrǵandary úshin otyrǵandar kóp» dep baıbalam salyp edi. Búginde halyq usaq buzaqylyq ta jazalanýǵa jatatyn quqyq buzýshylyq ekenin jaqsy túsingen syńaıly. Halyqtyń quqyqtyq sanasyn osyndaı deńgeıge kóterý ońaıǵa túspegen shyǵar? – Usaq buzaqylyqqa «múldem tózbeýshilik» qaǵıdasy óz bastaýyn Elbasynyń «Qazaqstan-2050 Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynan bastaý alady. Osy Joldaýda Elbasy elimizdegi qylmystyń deńgeıin tómendetý jáne qoǵamdaǵy qaýipsizdikti joǵary deńgeıde qamtamasyz etý baǵytynda naqty tapsyrmalar bergen bolatyn. Túsine bilgen adamǵa tapsyrmanyń mánisi tereńde. Osy oraıda qazaqtyń áıgili batyry Baýyrjan Momyshulynyń «Tártipsiz el bolmaıdy, tártipke baǵynǵan qul bolmaıdy» degen ataly sózi eske túsedi. «Nóldik tózimdilik» qaǵıdasy qalyptaspas buryn bizde qoǵamdyq oryndarda spırttik ishimdikter ishý, kez kelgen jerge qoqystardy laqtyra salý, kóshedegi usaq buzaqylyqtar asa bir úlken zań buzýshylyq retinde qaralǵan joq. Biraq osyndaı usaq buzaqylyqtardyń keıin úlken zardaptarǵa uryndyratynyna ózimiz talaı kýá bolǵanbyz. «Usaq-túıekterge» zań júzinde tyıym bolmaǵan soń jalpy qoǵamdyq ortanyń da mádenıeti tómendep bara jatqan edi. Bolmashy buzaqylyqtar qalypty jaǵdaı retinde qabyldanyp, etimiz úırene bastaǵandyqtan, qoǵamnyń jalpy tártibi de tómendedi. Atamyz aıtqan sóz ras, eldi tártipsizdik jaılaǵan soń, berekeden, eldikten aıyrylatyn edik. Bizde «nóldik tózimdilik» qaǵıdasy Elbasynyń kóregendigi arqasynda der kezinde qabyldandy. Árıne, basynda ózińiz aıtqandaı, eldiń tynyshtyǵy buzylǵanyn qalaıtyn keıbir toptar «búginde bolmashy nárselerge bola jazaǵa tartylyp jatqandar kóp» dep baıbalam saldy. Alaıda, alǵa jyljyǵan ýaqyt munyń bári óte durys sheshim bolǵanyn dáleldedi. – Polısııa qyzmetkerleri usaq buzaqylyqtarǵa, qoǵamnyń tynyshtyǵyn buzatyn áreketterge der kezinde shara qoldanýy arqasynda, eldegi jalpy qylmystyń deńgeıi tómendegeni baıqalatyn sekildi kórinedi bizge. – Saqshylar tek usaq buzaqylyqtardy anyqtap, shara qoldanýmen shektelgen joq, onyń aldyn alý baǵytynda keshendi jumystar júrgizdi. Halyqpen jıi kezdesýler ótkizip, usaq buzaqylyqtardyń ózine zań júzinde qandaı jaza qoldanylatynyn túsindirdi. Mundaı jumystarǵa qoǵamnyń nazaryn aýdarý úshin túrli is-sharalar ótkizildi. Jyl saıyn respýblıka aýmaǵynda «tártipsizdik pen quqyq buzýshylyqtarǵa «nóldik tózimdilik» qaǵıdasyna qatysty aksııalar uıymdastyryldy. Qoǵamdyq oryndarda ornatylǵan aqparattyq ekrandarda, telearnalarda da osy qaǵıdaǵa baılanysty beınejazbalar únemi kórsetiledi. Bul baǵyttaǵy jumystar áli de jalǵasýda. Sonyń nátıjesinde halyqtyń quqyqtyq saýaty búginde burynǵysynan áldeqaıda joǵarylady. Qoǵamdaǵy usaq quqyq buzýshylyqqa turǵyndardyń ózi tózbeıtin dárejege jetti. Qazirgi ýaqytta shetelderden kelgen qonaqtar jalpy elde tártip baryn, turǵyndardyń quqyqtyq sanasy joǵary ekenin birden baıqaıdy. Bizdegi halyqtyń qoǵamdyq oryndarda júrip-turý mádenıeti joǵary qalyptasqanyna eriksiz tańdanyp jatady. Osyndaı joǵary mádenıet, biryńǵaı tártip elimizdiń zańyn syılaý, soǵan sózsiz moıynsuný nátıjesinde keldi ǵoı. Sondyqtan zań talaptaryn túsindirý, quqyqtyq saýatty odan ári kóterý baǵytyndaǵy jumystardy toqtaýsyz júrgize berýge tıispiz. Sonda tártip burynǵysynan da nyǵaıa túsedi. Al tártip – eldiktiń eń basty qaǵıdasy! – Ishki ister salasy ótken jyldy da iri ózgeristermen bastap, jergilikti polısııa qyzmetin damytýdy qolǵa alǵan edi. Jańa ózgeris polısııanyń qoǵammen ózara ashyq baılanysqa túsý saıasatyn jetildirýge septigin tıgizdi me? – Tıgizgende qandaı! Quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýdiń jergilikti jerdegi jańa úlgisi sol aýmaqtaǵy halyqtyń basty ókilderi men polısııa qyzmetkerleri arasyndaǵy ózara is-qımyldy burynǵydan da jandandyra tústi. Jergilikti polısııa qyzmetiniń basshy quramyn ákimder men máslıhat depýtattary taǵaıyndaıdy. Sol sebepten Jergilikti polısııa qyzmetiniń basshylary jylyna bir ret halyqtyń aldynda, eki-eki retten ákimniń jáne máslıhat depýtattarynyń aldynda esep beredi. Olardyń jumys sapasyna da jergilikti máslıhat pen halyqtyń ókilderi ózderi baǵa beredi. Jergilikti jerdegi osyndaı úlken qaýymdastyqtar polısııa qyzmetin tikeleı qadaǵalap otyrǵandyqtan, tártip saqshysy jumysynyń ashyqtyǵy men tıimdiligi de artyp keledi. Jergilikti polısııa qyzmetine qoǵamdyq jáne jol qaýipsizdigin qamtamasyz etý, ıývenaldyq, tabıǵatty qorǵaý, áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý qyzmetimen qosa, qabyldap-taratý jáne arnaıy qabyldaý bólimderiniń jumysy da júktelgen. Jergilikti polısııa qyzmetiniń iske kiriskenine bir jarym jyldaı ýaqyt ótse de, búginde kóńil kónshiterlikteı nátıjeler bar. Bul polısııa qyzmeti jergilikti mańyzdy máselelerge oraı josparlanyp, sol baǵytta jumys jasaıtyn bolǵandyqtan, aımaqtaǵy ákimder de jaqsy nátıjege jetýge múddelilik tanyta bastady. Jergilikti polısııa qyzmetiniń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýda belsendiligi artty. Jalpy polısııa qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etý máselesine keletin bolsaq, ol bizde jaqsy jolǵa qoıylǵan. IIM-niń resmı saıty kóp jyldan beri halyqqa qajetti aqparatty der kezinde taratyp keledi. Bul saıttan ýchaskelik polısııa pýnktteriniń mekenjaıyn, qoldy bolǵan uıaly telefondar, aıdap ketken avtokólikter, ákimshilik quqyq buzýshylyqtar úshin bereshek aıyppuldar jóninde jáne basqa máselelerge qatysty aqparatty der kezinde bilýge bolady. Al «Ishki ister mınıstriniń blogyna» turǵyndar ózderin mazalaǵan suraqtaryn tikeleı qoıyp, oǵan tıisti jaýaptar men túsiniktemeler alyp otyrady. Buǵan qosa, IIM BAQ-qa kúndelikti monıtorıng júrgizip, ishki ister organyna qatysty birde-bir synı maqalany nazardan tys qaldyrǵan emes. Árbir aımaqtyq IID-de senim telefony ornatylǵan. Kelip túsken habarlarǵa, synı maqalalarǵa der kezinde tıisti tekserýler júrgizilip, qajetti sharalar qabyldanady. Zańdylyq pen tártipti buzǵan qyzmetkerler qatań jazaǵa tartylady. Mundaı faktilerdi biz qoǵamnan jasyrmaımyz. Aıqyndyq pen ashyqtyq qana jaqsy jumys nátıjesine jetkizedi dep oılaımyn. – Jalpy, Ishki ister mınıstrligi polısııa qyzmetiniń ashyqtyǵyna qanshalyqty kóńil bólip otyr? – Osy maqsatta mınıstrlik deńgeıinde ishki ister organdary qyzmeti máseleleri boıynsha Qoǵamdyq keńes qurylǵan bolatyn. Bul qurylym arnaıy qabyldanǵan «Qoǵamdyq keńester týraly» Zań aıasynda jumys isteıdi. Onyń 12 múshesi azamattyq qoǵam ókili bolsa, 5-eýi IIM-niń ókili. Buǵan qosa, óńirlerdegi ishki ister departamentterinde de konsýltatıvti-keńesshi organdar qurylǵan edi. Mundaı qoǵamdyq uıymdardyń ókildigine qoǵam qaıratkerleri, elge belgili adamdar, halyqaralyq jáne respýblıkalyq qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi, quqyq qorǵaýshylar men salanyń ardagerleri tartyldy. Osynyń bári óz kezeginde ishki ister salasynyń ashyqtyǵyn qamtamasyz etip, halyqtyń ókilderimen birlesip belsendi jumystar atqarýǵa múmkindik berip otyr. Halqymyzda «keńesip pishken ton kelte bolmas» degen maqal bar, ártúrli salada bilim-biligi, aqyl bıigimen tanylǵan azamattarmen qoıan-qoltyq keńes júrgize otyryp, quqyqtyq tártip pen halyqtyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge qatysty barlyq máseleni tereń talqyǵa salamyz. О́ıtkeni, bizdiń eń basty mindetimiz – ádilettiń aq jolyn saqtap, Ar men Namystyń týyn bıik ustaý, halyqqa adal qyzmet etý. Bul dástúrlerdi bizden burynǵy ardager-aǵalarymyz berik saqtaǵan, endi ony bolashaqqa laıyqty jalǵastyrý – kıeli paryzymyz! – Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Samat MUSA, «Egemen Qazaqstan»