QAZAQSTANNYŃ JULDYZDY SAǴATY

14 qańtarda Venada Eýropa­daǵy qaýipsizdik jáne ynty­maq­tastyq uıymy Turaqty keńe­si­niń otyrysynda Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyly EQYU-ǵa tóraǵalyǵynyń resmı tusaýkeseri bolyp, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń Uıymǵa qatysýshy memleketterge úndeýi onyń basty oqıǵasyna aınaldy. EQYU úshin buryn-sońdy mundaı oqıǵanyń bolmaǵandyǵynan ǵana emes, sonymen qatar, Qazaqstan Prezıdentiniń Uıymnyń jaýapkershilik aımaǵyndaǵy osy zamanǵy synaqtar men qaterlerge jasalǵan taldaýynyń tereńdigi jáne búkil qoǵamdastyq úshin strategııalyq is-qımyl jospary jóninde shyn mánindegi tarıhı baǵdarlamalyq sózi elimizdiń Uıym ishindegi “qarym-qatynastar ekologııasyn” qalpyna keltirýge, EQYU-nyń belgili bir daǵdarysyna soqtyrǵan qasańdyqtar men qate túsinikterdi, senimsizdikter men kúmándanýshylyqty ózgertýge degen berik umtylysyn kórsetip berdi. Qanat SAÝDABAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri. Qatysýshy memleketterdiń tu­raq­ty ókilderi atap ótkenindeı, Qa­zaqstan kóshbasshysynyń aıryqsha jigerliligi men maqsatkerligi Uıym­dy jańartýǵa qýatty serpin berip, onyń jaýapkershiligindegi keńis­tikte áriptestiktiń jańa kezeńin bastaý úshin ujymdyq kúsh-jigerdiń perspektıvalaryn týyndatty. Tóraǵalyq etýshi memleket Pre­zıdentiniń búkil álem úshin kúrdeli kezeńdegi elimizdiń halyqaralyq mıssııasy baǵdarlamasynyń ba­sym­dyqtary jáne ol mıssııanyń qalaı atqarylatyny baıandalǵan úndeýi Qazaqstan óz mıssııasyna artyp otyrǵan jaýapkershilik pen mán-mańyzdy taǵy da atap kórsetti. Eýropa Odaǵy atynan Ispanııa delegasııasynyń, Reseı, AQSh, Nor­vegııa, Túrkııa, Vatıkan, Kana­da, Shveısarııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrkimenstan, Ázir­baıjan, Belarýs, Armenııa, Lıtva, Grekııa delegasııalarynyń, sondaı-aq EQYU-nyń azııalyq jáne jerortateńizdik áriptesteriniń resmı málimdeýlerinde Memleket basshysy usynǵan Uıymnyń júıe­lik problemalaryn eńserýdiń jáne osynaý biregeı ınstıtýtty odan ári damytýdyń strategııalyq jospa­ry­na qoldaý bildirildi. Bizdiń áriptesterimiz EQYU sam­mıtin shaqyrý jónindegi N.Á.Na­zarbaev bastamasynyń der­kezdiligin jáne ózektiligin, bul sammıt onyń jaýapkershilik óńi­rin­de­gi jańa synaqtar men qater­lerge tıisinshe jaýap berip, Uıym­dy búgingi naqtylyqqa beıimdeı alatynyn aıryqsha atap ótti. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵa­lyǵynyń resmı tusaýkeseri jahan­dyq aqparattyq keńistiktiń negizgi jańalyqtarynyń birine aınalyp, zor úndestik týǵyzdy. Associated Press, Agence France Presse, Reuters, BBC, Euronews sekildi jetekshi álemdik aqparat agenttikteri, son­daı-aq AQSh-tyń, Reseıdiń, Ulybrıtanııanyń, Fransııanyń, Germanııanyń, Ispanııanyń, Avs­trııanyń jáne basqa elderdiń negizgi BAQ-tary óz materıaldaryn Qazaqstan taqyrybyna arnady. Olardyń habarlarynyń negizgi máni osy zamanǵy álemde Qazaq­stan­nyń jáne onyń kóshbas­shysynyń áldeqaıda óse túsken ró­lin, alǵashqy kúnnen bastap búkil aldaǵy mıssııasyna optımızm ber­gen bizdiń elimizdiń EQYU-ǵa tór­aǵa­lyǵynan joǵary nátıjeler kúte­tinin moıyndaýǵa saıatyn edi. *   *   * Qazaqstan Memleketiniń bas­shy­sy “EQYU tóraǵalyǵy bizdiń elimizde tek syrtqy saıası tabys qana emes, jalpyulttyq aýqymdaǵy qundylyq retinde” qabyldana­ty­nyn erekshe atap kórsetti. Nur­sul­tan Ábishuly osynaý tujyrymdy tirkeste tóraǵalyq etýge degen biz­diń búkil umtylysymyzdy jáne onyń Qazaqstan qoǵamy men mem­leketi úshin tarıhı mańyzyn naqty beınelep berdi. 2003 jyly osynaý bedeldi ha­lyqaralyq uıymnyń saıası kósh­bas­shylyǵyn qabyldaýǵa degen um­tylysyn jarııa etken Qazaqstan EQYU jaýapkershiligindegi búkil aýqymdy keńistikte turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý jónindegi kúsh-jigerin jalǵastyrý ázirligin kórsetti. Bizdiń málimdeýimiz son­daı-aq eldiń bolashaq damýyna qa­tysty Qazaqstan qoǵamyndaǵy kon­sensýsty tanytyp, qoǵamdy odan ári demokratııalandyrýdy dáıek­tilikpen iske asyrýǵa degen biz­diń qulshynysymyzdy beınelep berdi. Bul osynaý Uıymnyń “qyrǵı-qabaq soǵysty” týyndatqan qasań­dyq­tarǵa qaraǵanda bir kem emes sire­sip qalǵan dástúrleri men prak­tıkasyna qarsy bolý ǵana emes, sonymen birge Qazaqstannyń ke­mel­digine, onyń saıası jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq damý deńgeıi­ne synaq ta boldy. Búginde biz Qazaqstannyń osy­naý synnan laıyqty ótkenin maq­tanyshpen aıtamyz – 2007 jylǵy jeltoqsanda Madrıdte EQYU-ǵa qatysýshy barlyq 56 memleket osynaý Uıymǵa 2010 jylǵy bizdiń tóraǵalyǵymyz týraly tarıhı she­shimdi biraýyzdan qabyldady. Osy­laısha Qazaqstan Respýblıkasy álemdegi asa iri óńirlik qurylymǵa jetekshilik etetin “Venadan shy­ǵys­qa qaraı” alǵashqy elge, túrki álemi­niń alǵashqy eline, musylman hal­qy basym alǵashqy elge aınaldy. EQYU-ǵa tóraǵalyq zańdy túr­de búkil Qazaqstan halqynyń ta­rıhı jetistigi atalady, ol EQYU-ǵa tóraǵalyqtyń basty tiregi jáne negizgi benefısıary bola otyryp, óziniń eń jańa saıası tarıhynda alǵash ret súbeli halyqaralyq ja­rııa­lylyqqa jáne óz umtyly­syn­da qoldaýǵa ıe boldy. Madrıd sheshimi Tuńǵysh Prezı­dentimiz Nursultan Nazarbaevtyń asa kórnekti kóshbasshylyǵy men táýelsizdiktiń az ǵana jylynda eli­mizdi áleýmettik-ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq-saıası damytýdaǵy bizdiń halqymyzdyń tabystaryn obektıvti moıyndaý jáne olarǵa berilgen joǵary baǵa boldy. Bizdiń tanymal jalpyulttyq kóshbasshymyzdyń sarabdal da syn­darly ishki jáne syrtqy saıa­satynyń arqasynda Qazaqstan bu­rynǵy Odaqtyń basqalar qatarly bólsheginen ekonomıkalyq jaǵy­nan kúshti jáne serpindi damyp otyrǵan demokratııalyq memle­ket­ke aınaldy. N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı bas­shylyǵymen Qazaqstandy Ortalyq Azııanyń ekonomıkalyq basym eline aınaldyrǵan jan-jaqty na­ryq­tyq ózgerister júrgizilip, tur­laýly orta tap qalyptasty, osy za­man­ǵy myńdaǵan óndirister qury­lyp, elimizdiń óziniń ásemdigi jaǵy­nan tańǵajaıyp jańa elordasy turǵyzyldy. Qazaqstanda etnosaralyq jáne kon­fessııaaralyq qatynastardyń úı­lesimdi damýynyń biregeı stra­te­gııa­sy júzege asyrylyp, 130-dan astam etnos pen 40-tan astam kon­fes­­sııanyń ókilderin biriktiretin úl­ken otbasynda beıbitshilik pen ty­nysh­tyq senimdi túrde saqtalyp otyr. EQYU-ǵa tóraǵalyq – bul Pre­zıdent N.Á.Nazarbaevtyń ha­lyqaralyq arenadaǵy belsendi de maq­satty qyzmetiniń tańǵajaıyp nátıjesi de. EQYU-ǵa qatysýshy barlyq memleketterdiń biraýyzdy qoldaýy Qazaqstannyń jáne onyń Tuńǵysh Prezıdentiniń óńirlik te, sondaı-aq jahandyq ta deńgeıde beı­bit­shilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge qosqan súbeli úlesin halyq­ara­lyq qoǵamdastyqtyń moıyn­daı­tynyn kórsetip berdi. Álem Qazaqstan kóshbasshy­sy­nyń ıadrolyq muradan bas tartý, álemdegi iriligi jaǵynan ekinshi Se­meı ıadrolyq synaq polıgonyn jabý jáne ıadrolyq qarýsyz mem­leket retinde taratpaý rejimine qo­sylý jónindegi tarıhı sheshimin jo­ǵary baǵalady. Qazaqstan oryn­dy túrde qarýsyzdaný jáne tarat­paý qaǵıdattary salasyndaǵy jaýap­ty saıasattyń kórneki úlgisi bolyp tabylady. Qazaqstan Prezıdenti EQYU-nyń ózi bastapqy úlgisi bolǵan fo­rýmdy – Azııadaǵy ózara yqpal­das­tyq jáne senim sharalary jó­nin­degi Keńestiń bastamashysy bo­lyp, onyń qurylýyn iske asyrdy. Búginde 10,5 trln. dollardan astam jıyntyq IJО́-si bar Azııanyń 20 kóshbasshy memleketin biriktiretin AО́SShK qazirdiń ózinde halyq­ara­lyq qatynastardyń naqty fak­tory­na aınalyp, Azııa kontıne­n­tin­de ózara yqpaldastyq pen senimge qol jetkizýge eleýli úles qosyp otyr. Bolashaqta naq osy EQYU men AО́SShK tuǵyrna­ma­synda qaýipsizdikti qamtamasyz etý­diń birtutas transkontınentaldyq júıesi qalyptastyrylýy múmkin. Qazaqstan Batysty Shyǵyspen jalǵastyratyn, túrli mádenıetter men halyqtardy jaqyndastyratyn kópir rólin tıimdilikpen atqarýda. Astanada Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń buǵan deıin ót­kizilgen úsh ókiletti sezderi Qa­zaq­stannyń jahandyq órkenıetaralyq únqatysýǵa qosqan naqty úlesine aınaldy. Qazirgi tańda Eýrazııanyń ulan-baıtaq keńistiginde qaýipsizdik pen yntymaqtastyq úshin sondaılyq kóp is atqarǵan jáne atqaryp kele jat­qan Nursultan Nazarbaev sekildi basqa adamdy ataý qıynǵa tú­setini anyq. Ádildik úshin mynany aıtqan jón. Uıymǵa qatysýshy barlyq mem­leketterdiń bizdiń tóraǵa­ly­ǵy­myzǵa biraýyzdy qoldaý bildirýiniń basty faktory bizdiń Memleket basshysynyń zor halyqaralyq be­de­li, onyń beıbitshilikti, qaýip­siz­dik pen damýdy qamtamasyz etý maq­satyndaǵy uzaq jyldarǵy qa­jymas qyzmeti boldy. Bizdiń Prezıdenttiń baı saıası jáne ómirlik tájirıbesi, baýrap alatyn jarqyn qasıeti, strate­gııa­lyq kóregendigi, sırek kezdesetin ish­ki kúsh-qýaty jáne qaǵıdatshyl­dy­ǵy, asqan dıplomatııalyq she­ber­ligi Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵaly­ǵy­nyń baǵa jetpes aktıvin quraıdy. Memleketter jáne úkimetter bas­shylarymen senimge jáne ózara qurmetke negizdelgen qarym-qaty­nas, saıası uzaq jasaýshylarmen de, sol sekildi jańa formasııa kósh­bas­shylarymen de bizdiń Prezıdenttiń birdeı deńgeıde ońaı til tabysýy Qazaqstannyń syrtqy saıası tabys­tarynyń aıqyndaýshy faktory bolyp tabylady. N.Á.Nazarbaevtyń jahandyq ekonomıka daǵdarysyn eńserýge jáne álemdi daǵdarystan keıingi qu­rylymdaýǵa arnalǵan tujyrym­da­malyq eńbekteri ony osy zaman­ǵy ekonomıkalyq oıdyń barynsha kórnekti generatorlary qataryna shyǵaryp otyr. Búginde halyqaralyq saıası ısteblıshmentte N.Á.Nazarbaev eńbegine qaraı jáne oryndy túrde shynaıy álemdik aýqymdaǵy kósh­bas­shy retinde qabyldanady, munyń ózi Qazaqstannan aıryqsha, joǵary nátıjeler kútýdi aldyn ala aıqyndap beredi. Bizdiń elimiz EQYU tóraǵa­sy­nyń laýazymyna bedeldi óńirlik derjava, taratpaý jáne órkenıet­ter arasyndaǵy únqatysýdyń ja­handyq úderisteriniń tanymal kósh­basshysy, óziniń eń jańa tarıhyn­da qandaıda bir qaqtyǵystar men silkinisterge urynbaǵan postkeńes­tik keńistiktiń barynsha turlaýly memleketi mártebesinde kirisip otyr. Qazaqstannyń geosaıası róli salmaqty ekonomıkalyq irgetasqa negizdeledi, biz jahandyq ener­ge­tı­kalyq tepe-teńdikti qamtamasyz etýde barǵan saıyn óskeleń ról at­qara otyryp, jańa energetıkalyq derjava retinde senimdi túrde or­nyǵýdamyz. Qazaqstannyń álemde alǵashqylar qatarynda barynsha az zalalmen jahandyq ekonomıkalyq daǵdarystan turlaýly ekonomı­ka­lyq ósý traektorııasyna shyǵýy bizdiń ekonomıkanyń jáne onyń aıtýly áleýetiniń qýattalýy boldy. *   *   * Biz atqaratyn mıssııamyzdy búkil EQYU qoǵamdastyǵynyń al­dyndaǵy zor jaýapkershilik retinde qabyldap, tóraǵalyqqa Uıym jaýap­kershiliginiń keńistiginde bir­tutas ta barshany qamtıtyn qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa mańyzdy úles qossaq degen tabandylyqpen kirisip otyrmyz. Bizdiń nıetimiz naqty istermen negizdelgen jáne Prezıdent N.Á.Na­zarbaev óz úndeýinde nazar aýdartqanyndaı, “búginde EQYU aldyndaǵy sheshilýi tıis eń ózekti túıitkilder bizdiń elimizdiń syrtqy saıasatynyń kún tártibinde ár­daıym oryn alýda”. Shynynda da, qazaqstandyq dıp­lomatııanyń erekshe qasıeti ult­tyq-memlekettik múddelerdi qor­ǵaýdy jalpyórkenıettik damý­dyń ózekti mindetterin sheshýmen ushtastyra júrgizý bolyp tabyla­dy. Bul rette biz Qazaqstan sekildi iri memleket úshin jahandyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etýdiń is-áre­ketine qatysý onyń ishki damýyna qolaıly syrtqy ahýaldy qalyp­tas­ty­ratyn aıryqsha qajettilik bo­lyp tabylady deıtin túsinikti negizge alamyz. Sondyqtan Qazaqstan tóraǵa­ly­ǵynyń basym mindeti “Venadan batys jaqta” jáne “shyǵysqa qa­raı” ornalasqan elder arasyndaǵy senbeýshilikti eńserý, EQYU-ǵa degen senim men qurmetti arttyrý bo­lyp tabylady. Bul Uıym kún tártibiniń sheshýshi máseleleri boı­ynsha perspektıvalyq únqatysý­dyń sulbasy aıqyndalyp, “so­zyl­maly” janjaldardy retteýde alǵashqy oń ilgerileýler belgili bolǵan, jekelegen elder arasyn­daǵy qarym-qatynasqa “qaıta salmaq túsirý” júrip jatqan búgingi kúnde aıryqsha ózekti bolyp otyr. EQYU-nyń saıası kóshbasshysy retinde biz saıyp kelgende Uıym keńistiginde áriptestiktiń jańa dáýi­rin ujymdyq kúsh-jiger arqy­ly ashý úshin osynaý oń úrdisti damytpaqpyz. Buǵan eń aldymen grek tóraǵa­lyǵy bastamashysy bolǵan eýro­palyq qaýipsizdiktiń bolashaǵyn talqylaýdy jatqyzýǵa bolady. “Korfý úderisi” turǵysynda biz sondaı-aq Reseı Federasııasynyń Eýropalyq qaýipsizdik týraly shart­ty ázirleý jónindegi usyny­syn qarastyrýdy qoldaımyz. Pragmatıkalyq oılaýdy paı­dalaný, bloktyq qarama-qarsy turý ıdeologııasynan, enjarlyqtan jáne bitpeıtin ózara kinámshildik júginen bas tartý jaǵdaıynda, biz son­daılyq qajetti alǵashqy qadam­dardy jasaı alatynymyzǵa senim­dimin. “Venadan batys jaqta” jáne “shyǵysqa qaraı” ornalasqan elder teń dárejede bizge senetini jáne Qa­zaqstan men onyń kóshbas­shy­sy­nyń búgingi opponentterdiń usta­nymdaryn jaqyndastyrýǵa jáne EQYU-daǵy ózara túsinistikti ny­ǵaıtýǵa qabilettiligine senetindigi bizdi jigerlendiredi. Mundaı kútýshilik postkeńestik keńistikte “sozylmaly” janjal­dar­dy retteý joldaryn tabýǵa qa­tys­ty da ózekti sanalady. Bizdiń eli­mizdiń qarsy turýshy barlyq múd­deli jaqtarmen syndarly yn­tymaqtastyǵy, bizdiń ortaq tarıhı ótkenimiz ben mentalıtettik ja­qyn­dyǵymyz retteý joldaryn iz­des­tirý jónindegi jemisti jumys úshin barlyq qajetti alǵyshart­tar­dy jasap berdi. Munda janjal­dasý­shy elderdiń halyqtarynda N.Á.Nazarbaev, onyń danalyǵy men ádildigi ıe bolyp otyrǵan jo­ǵary bedeli men senimi bizdiń basty resýrsymyz bolyp tabylady, olar TMD aıasynda kúrdeli janjal­dar­dy sheshýge talaı ret kómektesken. Ortalyq Azııa memleketi re­tinde biz EQYU qoǵamdastyǵynyń jiti nazaryn Aýǵanstandy saýyq­ty­rý problemasyna aýdarmaı tura almaımyz, onsyz bizdiń óńirdiń tu­raqtylyǵy týraly ǵana emes, so­nymen birge Uıym jaýapkershi­li­gindegi aımaqtyń qaýipsizdigi týraly da aıtý qıynǵa túsedi. Aýǵan halqyna qoǵamdy qarýly qarsy turýshylyqtan jasampazdyq arnasyna kóshirýge járdemdesý halyqaralyq koalısııa elderiniń ǵana emes, sonymen birge búkil biz­diń Uıymnyń asa mańyzdy mindeti bolýy tıis dep sanaımyz. Jáne ony sheshýge Qazaqstan laıyqty úles qosýda. Máselen, biz eleýli gýma­nıtarlyq kómek kórsetip ke­le­miz, osy jyldan bastap eki jaqty úkimetaralyq kelisimdi iske asyrý bastalady, ol boıynsha bizdiń oqý oryndarymyzda 1000 aýǵandyq ma­man: agronomdar, muǵalimder, dári­gerler, qurylysshylar ázirlenetin bolady. Is basyndaǵy tóraǵa retin­de Qazaqstan EQYU-nyń múmkin­dikterin Aýǵanstandy saýyqtyrý úshin tolyq paıdalanbaq. О́z alaýyzdyqtaryn eńserip, bu­dan 35 jyl buryn Helsınkı­de­gi­deı ortaq joǵary maqsattarmen bi­rik­ken EQYU qoǵamdastyǵy bú­gin­de qalyptasyp jatqan jańa álem­dik tártiptiń negizgi sulbalaryn birlesip jasaýǵa qabiletti. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń EQYU sammıtin ótkizý jónindegi bastamasynyń Uıym úshin de, sol sekildi onyń árbir qatysýshy mem­leketi úshin de aıryqsha qundylyǵy osynda bolyp tabylady. Qazaqstan kóshbasshysynyń usynysy – bul qatysýshy elder úshin EQYU-nyń Vankýverden Vladıvostokqa deıingi jaýapker­shilik aımaǵyndaǵy ulan-baıtaq keńistikte paıda bolǵan jańa sy­naqtar men qaterlerge tıisinshe jaýap tabýynyń, Uıymdy búgingi naqtylyqqa beıimdeýdiń tarıhı múmkindigi. Bul saıası ustanymdardyń jaqyndasýy ǵana emes, eń aldymen EQYU ulttarynyń óskeleń baǵaly toptasýshylyǵy, Venaǵa qatysty geografııalyq ornalasýy boıynsha da, sol sekildi túrli elder da­mýyndaǵy teńsizdikter boıynsha da onyń keńistigindegi segmenttik tosqaýyldardy eńserýi. Sonymen qatar, Ekinshi jahan­dyq soǵys aıaqtalýynyń 65 jyl­dy­ǵy, Helsınkı Qorytyndy aktisine qol qoıylýynyń 35 jyldyǵy, Parıj hartııasynyń 20 jyldyǵy jańa Eýropa úshin EQYU-nyń bú­gingi rólin baıypty taldaýǵa jáne qaýipsizdik pen yn­tymaqtastyqtyń keń turǵysynda onyń bolashaǵy tý­raly oılasýǵa jaqsy sebep bolady. Afınada 2009 jylǵy jeltoq­san­da EQYU syrtqy ister mı­nıstr­leriniń keńesindegi resmı qol­daý jáne Qazaqstan tóraǵa­ly­ǵy­nyń Venadaǵy tabysty tusaý­ke­se­ri joǵary deńgeıdegi kezdesýdi uıymdastyrý jónindegi naqty ju­mysty bastap berdi. EQYU-nyń jaýapkershilik aı­ma­ǵyndaǵy jańa synaqtardy eske­re otyryp, bizdiń Memlekettiń bas­shy­sy ádil atap ótkenindeı, joǵary deńgeıdegi kezdesýdiń kún tártibi eýropalyq qaýipsizdiktiń bolashaq júıesi, Aýǵanstandy saýyqtyrý jáne tózimdilikti qamtamasyz etý se­kildi máselelerge shoǵyrlana alar edi. EQYU sammıtin Qazaqstan kóshbasshysynyń tóraǵalyǵymen ótkizý jalpyeýropalyq jáne eýrazııalyq keńistikte koopera­tıv­tik jáne birtutas qaýipsizdiktiń qa­ǵıdattaryn odan ári nyǵaıtýǵa qýat­ty serpilis beretinine senimdimin. *   *   * EQYU sammıtin ótkizýdiń strategııalyq maqsatymen qatar qazaqstandyq tóraǵalyqqa álemdegi asa iri kóp qyrly qurylymdy tıimdi basqarýdy jolǵa qoıý jáne Uıym maqsattaryn onyń qyzmeti­niń barlyq úsh ólsheminde ilgeri­letý jónindegi kúndelikti qajyrly jumysty júrgizý qajet bolady. Tóraǵalyq baǵdarlamasy syrt­qy ister mınıstrleriniń beıresmı kezdesýi, tózimdilik jáne kemsit­peý­shilik jónindegi joǵary deńgeı kon­ferensııasy, EQYU PA-nyń transazııalyq parlamenttik fo­rýmy jáne basqalary sekildi iri sha­ralaryn qosa alǵanda 200-den astam túrli sharalar, sondaı-aq Is ba­syndaǵy tóraǵanyń Uıymǵa qa­tysýshy elderdiń kópshiligine 30-dan astam saparyn ótkizýdi kóz­deı­di. Memleket basshysynyń nusqaý­la­ryna sáıkes biz óz tóraǵaly­ǵy­myzdyń aıasynda qazaqstandyq kún tártibin naqtyly ilgeriletý nıetin­demiz. Bul sharalar taratpaý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný rejiminiń tıimdi jumys isteýi jónindegi Qa­zaq­stannyń kúsh-jigerine saıası qol­daý bildirýdi, elimizdiń óskeleń múmkindikterin energetıkalyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qam­tamasyz etýge erekshe mán bergizýdi, sondaı-aq Aral teńizi men Semeı ıadrolyq polıgonyndaǵy úlken ekologııalyq apattardyń zııandy saldaryn eńserýge basa nazar aýda­rýdy qamtıdy. Qoıylǵan mindetterdi negizge ala otyryp, Qazaqstan bárinen buryn EQYU-nyń beıbitshilik pen qaýipsizdikke tónetin osy zamanǵy synaqtar men qaterlerge áldeqaıda jedel ári tıisinshe den qoıý umty­lysyna qajetti serpin beredi. Osyǵan baılanysty áskerı-saıası ólshemde biz lańkesshildik­pen, ekstremızmmen, esirtki zat­ta­ry­nyń zańsyz aınalymymen, uıymdasqan qylmyspen, adam saý­dasymen kúres boıynsha EQYU aıa­synda yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa umtylatyn bolamyz. Bul baǵyttaǵy negizgi shara retinde biz Astanada Lańkestikke jol bermeý jóninde konferensııa ótkizýdi josparlap otyrmyz. Afınada qabyldanǵan taratpaý jónindegi mınıstrlik deklarasııaǵa sáıkes álemdik taratpaý úderisiniń tanymal kóshbasshysy bolyp taby­latyn Qazaqstan ıadrolyq qarýsyz­daný jónindegi jahandyq kúsh-jigerge qoldaý jasaýdaǵy EQYU úlesin arttyrý nıetinde. Ekonomıkalyq-ekologııalyq ólshemde Qazaqstan transkon­tı­nen­taldyq tranzıt pen kólik dáliz­deriniń damýyn basymdyq retinde anyqtady, munyń ózi barlyq qa­ty­sýshy memleketterdiń múddelerine saı kelip qana qoımaıdy, sonymen birge ony jahandyq daǵdarysty eńserý qısyny usynyp otyr. Bul baǵyttaǵy pikirtalasqa osy jyldyń shildesinde “Daǵdarys sabaqtary jáne jahandyq jaǵ­daıyn­daǵy ekonomıkalyq damýdyń daǵdarystan keıingi modeli” taqy­rybymen ótetin III Astanalyq eko­nomıkalyq forým qosymsha serpin berýi tıis. Biz sondaı-aq Afınada qabyl­danǵan mınıstrlik sheshimderine sáıkes kóshi-qon jáne energetı­kalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri boıynsha jumysty jalǵastyrmaqpyz. Ekinshi ólshemde tótenshe ózekti jumys salasy ekologııalyq qaýip­siz­dik bolyp tabylady, munda biz ekologııalyq qaterler monıtorıngi men olarǵa den qoıý jónindegi EQYU keshendi júıesiniń negizin sa­lý qajet dep esepteımiz. Bul tur­ǵydan qazaqstandyq tóraǵalyq Aral teńiziniń problematıkasyna aı­ryqsha nazar aýdara otyryp, Uıym­nyń jaýapkershilik aımaǵyn­daǵy ózekti ekologııalyq máseleler boıynsha Eýropa parlamentinde tyńdaý ótkizbek. Sonymen qatar, EQYU-daǵy qa­zaq­standyq tóraǵalyqtyń qamqor­shy­lyǵy jaǵdaıynda Halyqaralyq Araldy qutqarý qorymen, BUU-nyń Eýropalyq ekonomıkalyq konfe­rensııasymen jáne Ortalyq Azııa úshin aldyn alý jónindegi BUU óńirlik ortalyǵymen yn­ty­maqtastyqta Aral boıynsha ar­naýly nárlendirý konferensııasy shaqyrylatyn bolady. Osylaısha Aral problematıka­sy bizdiń Uıymnyń jaýapkershilik aımaǵyndaǵy ekologııalyq prob­lemalardy sheshýdiń referenttik modeline aınalady. Ekologııalyq qaýipsizdikti ny­ǵaı­týdaǵy Qazaqstannyń kúsh-ji­ge­ri Ortalyq Azııanyń barlyq elderi úshin Qazaqstan tóraǵalyǵy “qo­sym­sha qunnyń” qundylyǵy tur­ǵy­synan kórnekti bolady. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń óz úndeýinde “Qazaqstan úshin Ortalyq Azııanyń turlaýly damýy — asa mańyzdy ba­symdyqtyń biri” dep atap kórsetýi kezdeısoq emes. Bizdiń elimizdiń EQYU-nyń saıası kóshbasshysy jáne Ortalyq Azııadaǵy halyqaralyq qoǵam­das­tyqtyń sheshýshi áriptesi retinde ózekti máselelerdi sheshýdegi oń serpini men óńirlik damýǵa ákeletin naqty praktıkalyq kómegi bizdiń óńirdegi barlyq halyqtardyń ıgi­ligine búgin jáne bolashaqta yq­pal­dy qyzmet etetin bolady. Adamı ólshem Uıymnyń jáne bizdiń tóraǵalyqtyń kún tártibin­degi sheshýshi taqyryp bolyp qalady. Qazaqstan Demokratııalyq ınstıtýttar men adam quqyqtary jó­nindegi bıýro (DIAQB), Az ult­tar isteri jónindegi Joǵarǵy ko­mıs­sardyń, BAQ erkindigi jónin­degi ókildiń ofısteri sekildi EQYU ınstıtýttarynyń qyzmetine qoldaý kórsetýdi jalǵastyratyn bolady. Ultaralyq jáne konfessııa­ara­lyq janjaldar, Eýropanyń baryn­sha sátti delinetin elderinde BAQ-ty tıistiliginen keri paıdalanýǵa baılanysty daý-damaılar tózim­dilik­ti, ózara qurmet pen ózara túsi­nistikti nyǵaıtý jáne ilgeriletý má­seleleri búginde qandaılyq ómir­lik mańyzdy bolyp tabylatynyn barynsha aıqyn kórsetip berdi. Sondyqtan, óz elimizde beıbitshilik pen kelisimdi saqtaýdyń ábden ońdy tájirıbesine ıe bolǵan biz EQYU keńistiginde tózimdilik pen mádenıetaralyq únqatysýdy óz tóraǵalyǵymyzdyń asa mańyzdy basymdyǵy jasaý jáne EQYU-nyń búkil keńistiginde gýmanıtarlyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge súbeli úles qosý nıetindemiz. Astanada osy jyldyń 29-30 maýsymynda EQYU-nyń tózimdilik pen kemsitpeýshilik jónindegi jo­ǵa­ry deńgeı konferensııasyn ótkizý osynaý izgi maqsatqa arnalady. Adam quqyǵymen jáne demokra­tııa­men tikeleı baılanysty gýma­nı­tarlyq ólshemde zańnyń ústem­digi ortalyq quraýshy mindetteme bolyp tabylady. Osyǵan baıla­nys­ty biz sot júıesiniń táýelsiz­di­gin nyǵaıtýǵa, sondaı-aq jek­kórý­shilik negizdegi qylmysqa jol bermeý, qozǵalys erkindigi, rom men sıntı jaǵdaıy sekildi jáne basqa máselelerge aıryqsha kóńil ból­mekpiz. Jyl saıynǵy Varshava keńesin, adamnyń, az ulttardyń irgeli qu­qyqtary men erkindikterin saqtaý, saılaý jónindegi mindettemelerdiń oryndalýyna sholýdy ótkizýmen qatar, EQYU-nyń Kopengagen qu­jatynyń 20 jyldyǵyna arnalǵan konferensııa da ótkiziletin bolady. Biz sondaı-aq balalar saýdasyn daralaı otyryp, adam saýdasymen kúres tetikterin jetildirýdi jeke basymdyq retinde qarastyramyz, munyń ózi jahandyq aýqymǵa ıe bolyp, transulttyq qylmystyń bir bóligine aınaldy. Genderlik saıasat máselelerin il­geriletýdiń mańyzyn eskere otyryp, biz genderlik tepe-teńdikti il­geriletý jáne áıelderdiń qoǵam­dyq-saıası ómirge qatysýy jóninde keńes ótkizýdi, DIAQB-nyń áıel­derdiń memlekettik qurylymdarǵa qatysýyn ulǵaıtý jónindegi baǵ­darlamasyna qosalqy demeýshi bolýdy josparlap otyrmyz. Sondaı-aq Uıym kóshbasshysy laýazymyndaǵy óz qyzmetimizde qalyptasqan praktıkamen shekte­meı­tinimizdi atap ótkim keledi, óıt­keni qazirgi álemdegi EQYU ret­teý­shiligi onyń dástúrli taqyryptar boıynsha jumysyna ǵana emes, sonymen birge jańa synaqtarǵa jedel den qoıa bilý qabiletine de baı­lanysty. Kóptegen elder osy­ǵan uqsas ustanymda bolyp otyr jáne birqatar jahandyq másele­ler­ge jaýaptar izdestirýdi olar naq EQYU turǵysynan qarastyrady. Osyndaı máseleler qatarynda Uıymnyń barlyq qatysýshylary úshin birdeı ózekti bolyp otyrǵan klımattyń ózgerý problema­tı­ka­syn ataýǵa bolar edi. Basqa sheshýshi problemalardan EQYU-nyń jahandyq daǵdarysty eńserý problemalaryn talqylaýdan syrt qalyp qoıý jáıtin atap aıtar edim. Al endi daǵdarys halyqara­lyq mańyzy bar tolyp jatqan problemalardy qaı kezdegige qaraǵanda da jalańashtap kórsetti. Olardyń qatarynda álemniń daǵdarystan keıingi qalyptasýyn aıtýǵa bolady. Munda qıyn­dyq­tardy derbes eńsere almaıtyn artta qalýshy elderdiń paıda bolý qaýpi bar. HH ǵasyrdyń sabaqtary bizdi elderdiń naq osyndaı jik­te­li­sinde jańa qaqtyǵystyq ıdeolo­gııa­nyń, ekstremızm men revan­shızm­niń paıda bolý qaterleriniń bo­latynyna úıretedi. Tarıhtyń mun­daı sabaqtaryn umytýǵa bolmaıdy. Tutastaı alǵanda, qazaqstandyq tóraǵalyqtyń basymdyqtary Pre­zıdent N.Á.Nazarbaev halyq­aralyq arenadaǵy óz qyzmetiniń alǵashqy kúnderinen bastap basshylyqqa al­ǵan “jasampazdyq kóshbasshylyq” fılosofııasyn tolyq máninde beı­neleıdi. Bizdiń bul umtylys­ta­ry­myzdy qazaqstandyq tóraǵalyqtyń senim, dástúr, ashyqtyq jáne tó­zim­dilik tárizdi ustanymy da dálme-dál tanytady. *   *   * Qazaqstan úshin EQYU-ǵa tór­aǵa­lyqtyń mańyzyna qatysty biz­diń keıbir synshylarymyz ben túńilýshilerimizge jaýap berip, my­nany aıtqym keledi: meniń tereń senimim boıynsha EQYU-daǵy tóraǵalyq bizdiń halqymyzdyń shyn mánindegi juldyzdy saǵaty, Qazaqstan tarıhyndaǵy kezeńdik oqıǵa bolyp tabylady, ol eń sátti degen jaǵdaıda 55 jyldan keıin qaıtalanýy múmkin. Memleket basshysy strategııa­lyq ulttyq basymdyq retinde belgilegen EQYU-ǵa tóraǵalyq eli­mizdiń ulttyq múddelerin syrtqy alańda iske asyrý turǵysynan da, sol sekildi Qazaqstan memleketin bolashaqta damytýǵa óziniń yqpaly boıynsha da ol mańyzy jaǵynan buryn-sońdy bolmaǵan oqıǵa bolyp tabylady. EQYU-ǵa tóraǵalyq Qazaqstan qoǵamynda birlik pen patrıotızm sezimin arttyryp, eldiń odan ári de­mokratııalyq damýynyń, qazaq­standyqtardyń turmys sapasyn ósirýdiń qýatty jedeldetkishine aınaldy. Bir naqty mysal keltireıin. Qa­zaqstannyń EQYU-ǵa 2010 jylǵy tóraǵalyǵy turǵysynan Mem­leket basshysy “Eýropaǵa jol” memlekettik baǵdarlamasyn ázirleýge bastama kóterip, ol óziniń máni jaǵynan osy zamanǵy qoǵam­nyń eýropalyq turpatyna baǵdar­la­nýdy beıneleıdi, biz ony ózi­mizdiń – qazaqstandyq jolmen odan ári júrý barysynda eskeretin bolamyz. О́z tóraǵalyǵymyzdyń aıasynda EQYU qyzmetinde gýmanıtarlyq baǵytqa basym mańyz bere otyryp, biz bul úderisti óz elimizde nyq jaqtaıtyndyǵymyzdy kórsetemiz. Asa iri óńirlik qurylymnyń tór­aǵasy mártebesi iskerlik jáne qoǵamdyq toptardyń Qazaqstandy óńirdegi turaqtylyqtyń ındı­ka­to­ry retinde ońdy qabyldaýyn arttyratyn mýltıplıkatıvtik tıimdilik beredi, munyń ózi álemniń básekege barynsha qabiletti 50 eliniń qataryna kirý maqsatyna qol jetkizýge járdemdesedi. Biz sondaı-aq Qazaqstanǵa osy zamanǵy qoǵamdardyń barynsha ózekti problemalaryn tereń sarap­tamalyq túsinýdi, keshendi jáne kúrdeli saıası úderisterdi retteýdiń, adamı jáne kadr áleýetin jaqsar­tý­dyń ozyq ádisterin ákelý týraly sóz qozǵap otyrmyz. Saıası dıvıdendter bylaı tur­ǵanda EQYU-ǵa tóraǵalyq bizdiń halqymyzdyń mádenı jáne rýhanı qundylyqtaryn ilgeriletý úshin biregeı múmkindik bolyp tabylady. Qazaqstannyń mádenı áleýe­ti­niń sanalýandylyǵy men moldyǵy Qazaqstannyń oń ımıdjin ilgeri­letý­diń qýatty bir quraly bolýy tıis, bul ımıdj mádenıet pen óner­diń ámbebap tili ulttyq qatys­tylyǵy men senimine qaramastan árkimge qoljetimdi bolatyn qoǵam­nyń joǵary damý deńgeıin tany­tady. EQYU-ǵa tóraǵa el laýazymy – bul qosymsha resýrs jáne Qazaq­stan­nyń ulttyq múddeleri qaýip­sizdikti, turaqtylyq pen ynty­maqtastyqty barynsha nyǵaıtýdy talap etetin halyqaralyq saıasat pen memleketaralyq qatynastar sa­lasynda bizdiń strategııalyq maq­sattarymyzǵa qol jetkizýdiń múmkindikteri. EQYU Eýroatlantıkalyq jáne Eýrazııalyq qaýipsizdik arhıtek­týra­synyń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Uıymnyń qyzme­tine tolyq quqyly qatysý bizdiń elimizdiń halyqaralyq bedelin ny­ǵaıtý jáne Qazaqstandy halyq­ara­lyq koordınattar júıesinde jańa­sha tanytý úshin biregeı múmkindik beredi. Jaýapkershilik aımaǵy Vanký­ver­den Vladıvostokqa deıin so­zylatyn eýrazııalyq-atlantıkalyq uıym bola otyryp, EQYU bizdiń ult­tyq múddelerimizdi halyqara­lyq-quqyqtyq, áskerı-saıası, eko­no­mıkalyq-ekologııalyq jáne gý­manıtarlyq salalarda jahandyq deńgeıde taratýdyń jarııa arna­sy­na aınalady. Bul Qazaqstandy jalpyeýropalyq keńistik pen kontınentaldyq úderisterdiń eleýli bóligi etýdiń buryn-sońdy bolma­ǵan múmkindigi, osynyń nátıje­sin­de konıýnktýralyq saıası terbelis­terge degen bizdiń syrtqy saıası ustanymymyzdyń turaqtylyǵy óse beredi. *   *   * EQYU tóraǵalyǵy laýazymyna kirise otyryp, biz búginde jańa Qazaqstanda turyp jatqanymyzdy maqtanyshpen aıta alamyz. Bul oqıǵa halyqaralyq qoǵamdastyq­tyń biz qol jetkizgen bıikterdi obek­tıvti moıyndaýy ǵana bolyp tabylmaıdy, sonymen birge aldy­myz­dan táýelsiz Qazaqstannyń sapa­lyq jańa damý kezeńin ashyp beredi.