Qazaqstannyń mámilegerlik bastamalary tujyrymdalǵan eńbek

Buǵan deıin shyqqan «Bitimger» kitabynyń jalǵasy retinde ázirlengen osy eńbektiń avtory taqyrypqa baılanys­ty oqıǵalar tizbegi men óz­ge­risterdiń damý dınamıkasyn, Sırııa daǵdarysynyń alǵysharttary men sebep-saldar­la­ryn tyń derekter negizinde hro­­­nologııalyq tártippen baıan­da­ǵan. Avtor Qazaqstannyń Sırııa máse­le­sinde BUU Qaýipsizdik keńesiniń qararlary sheńberinde áreket etip, № 2254 qararyn bas­shylyqqa alǵanyna basa nazar aýdarǵan. Ásirese, 2015 jy­ly Venada ótken Sırııa jó­­nindegi 2-shi kópjaqty mınıs­trler kezdesýinde Astana­nyń qarsylas taraptardy ke­lis­sózder barysynda kót­e­ril­gen bas­tamany qoldaýǵa sha­qyr­ǵa­­ny jáne 2016 jyly  Sırııa daǵdarysyn retteýdiń josparyn jasaý jóninde Reseı men AQSh arasyndaǵy ýaǵdalastyqqa qol­daý bildirgeni aıryqsha atap ótil­gen.      Sonymen qatar, musylman álemindegi turaqsyzdyqtyń oshaǵyna aınalǵan azamattyq soǵystyń gýmanıtarlyq jaǵyna Qazaqstannyń kóbirek mán bergeni kitapta nazardan tys qalmaǵan. Mysaly, elimizdiń Iordanııa men Lıvandaǵy sı­rııa­lyq bosqyndarǵa, budan bó­lek Sırııanyń jergilikti tur­ǵyndaryna gýmanıtarlyq kómek kórsetkeni jaqsy baıandalǵan.    Jalpy, Sırııa jónindegi Astana kelissózderiniń nelikten Qazaqstanda ótýiniń sebepteri jan-jaqty túsindirilgen. Atap aıtqanda, 2015 jyly Sırııa zaıyrly oppozısııasy ókilderiniń Prezıdent N.Nazarbaevqa sı­rııa­aralyq kelissózderge qosy­lý jóninde kómek surap, óti­nish bildirgeni, IYU Bas hat­shy­synyń Elbasyna Sırııa boı­ynsha halyqaralyq konferen­sııa ótkizý týraly ótinish aıt­qany, 2015 jyly Astanada shet­eldiń kórnekti memlekettik qaıratkerleriniń qatysýymen ótken «Danalar keńesinde» osyndaı ótinishtiń bolǵany, sol jyly Astanada ártúrli sırııalyq top­tardyń qatysýymen ótken eki raýndtan turatyn kezdesýlerdiń búgingi Sırııa jónindegi Astana ke­lis­sózderine negiz bolǵany oqyr­mandy jalyqtyrmaıtyn, tar­tymdy tilmen jetkizilgen.    2015 jyldyń ekinshi jartysynda Sırııa daǵdarysynyń órshýine baılanys­ty Reseı men Túrkııa arasynda oryn alǵan saıası shıelenistiń mán-jaıy men as­tarlaryn, qos alpaýyt eldiń us­tanymdaryn, kıkiljińniń  kúr­deli sıpatyn avtor egjeı-teg­jeıli baıandaǵan. Kitaptyń, ásirese, qyzyqty aqparattardy qam­tıtyn 3-4-taraýlarynda N.Nazarbaevtyń medıatorlyq kúsh-jigeriniń arqasynda Máskeý men Ankara arasyndaǵy shıe­lenistiń rettele bastaýy Sırııa­da­ǵy jaǵdaıdyń áskerı-saıa­sı sı­patynyń ózgerýine aı­maq­taǵy ter­rorızmmen kúresý ba­rysyna oń áser etkeni ashyq aıtylǵan.   Budan keıin Sırııadaǵy asa kúrdeli daǵdarystan shyǵý jol­daryn izdestirý barysynda V.Pýtın men R.Erdoǵan Sırııa boıynsha beıbit kelissózderdi Astanada ótkizý týraly usynys bildirdi. 2016 jylǵy 31 jel­toq­sanda BUU Qaýipsizdik keńe­sin­de qabyldanǵan qararda Astanadaǵy kez­de­sýdiń BUU qol­daýyndaǵy saıası úrdistiń ma­ńyzdy bóligi ekendigi atap kór­­setilgen. Asta­nadaǵy Sırııa jó­nindegi beıbit kelis­sóz­der BUU tarapynan qoldaý tapqa­nyn avtor naqty qujattar ne­gizi­nde kórsetken.  Álemniń buqaralyq aqparat kózderi, ásirese, iri arabtildi basylymdar Astana qalasynda óte­tin jańa sıpattaǵy kelis­sóz­der týraly jarysa jar salyp, elordamyzdyń atyn búkil álemge pash etýi bul batyl bastamanyń ózin-ózi aqtaıtyn jaqsy nyshany boldy. Arab elderinde, ásirese, sırııalyqtarda sońǵy alty jylda alǵash ret beıbit ómirdi ornatýǵa degen úmit ushqyny paıda boldy. Sonymen, 23-24 qańtarda Astanada ótken Iran, Reseı jáne Túrkııanyń Sırııa jónindegi halyqaralyq kez­desýi qorytyndysy boıynsha bir­lesken málimdeme jasaldy. Qujatqa sáıkes úsh kepil berý­shi memleket oq atýdy toq­tatýdy baqylaý, terrorlyq jáne oppozısııalyq toptardy bir-birinen ajyratý jáne tatýlasý tetikterin belgileý boıynsha úshjaqty mehanızm qurýǵa kelisti.  Kelissózden keıin BUU ókil­deri BUU qoldaýymen beıbit ke­lissózderdi qaıta jandandyrý jolyndaǵy mańyzdy qa­dam ekenin jetkizdi. BUU arna­ıy ókili Stefan de Mıstýra kelissózdiń «paıdaly jáne ná­tıjeli» bolǵanyn moıyndasa, ShYU Bas hatshysy R.Alımov «Qazaqstannyń Sırııa boıynsha asa kúrdeli kezdesýdi tabys­ty ótkizýi eń joǵary baǵaǵa laı­yq» dep málim­dedi. Qytaı kelissózden buryn saıası ret­teýge baǵyttalǵan kúsh-jigerlerdi qol­daı­tynyn málimdegen edi. Túrkııanyń Syrt­qy ister mını­s­tri M.Chavýshoǵlý Astana kez­de­sýi qarsylasýshy taraptar ara­synda senimdi nyǵaıtýdaǵy mańyzyn atap ótti.  15-16 aqpan kúnderine bel­gilengen Astana kelis­sózderinde oq atý rejimin toqtatýdy qam­ta­masyz etý úshin operatıvti top qurý erejesin qabyldaý, saıa­sı qadamdar boıynsha senim sha­­ralaryn nyǵaıtý máseleleri qaraldy. Bul kelissózge arab eli – Iordanııanyń qosylyp, qatysýshylar quramynyń keńeıýi aıtýly oqıǵa boldy. Kezdesýden keıin Iordanııa Syrtqy ister mınıstrligi «Ońtústik maıdan» tobyn qosa alǵanda, jappaı soǵys qımyldaryn toqtatý jóninde Astana kelissózderine qoldaý bildirdi. 2-shi jáne 3-shi Astana kelissózderine Stefan de Mıstýra qatyspaǵanyna qaramastan, BUU óz sarapshylaryn jiberip, kelissózder qor­y­tyndylaryna qoldaý kór­setti. Jalpy, aqpanda ótken ke­lis­sózder buryn Astanada qa­byldanǵan sheshimderdi py­syq­tap, jetildirýge múmkindik ber­di. 23 aqpanda Jenevada ótken Sırııa kelissózderinde BUU ókili Sırııadaǵy oq atýdy toqtatý Astana úrdisiniń basty jetistigi ekenin málimdedi.  14-15 naýryzda Astanada ót­ken 3-shi kelissózde alǵash ret AQSh Memlekettik departamenti Taıaý Shyǵys bóliminiń Sırııa boıynsha kýratory M.Maksýel qatysty. Naýryz sońynda AQSh-tyń Sırııadaǵy maqsaty B.Asadty bılikten ketirý emes, DAISh terrorlyq uıymymen kúresý ekenin málimdedi. Alaıda, sáýirdiń basynda Idlıb óńirinde hımııalyq qarý qoldanylýy sebepti AQSh qarýly kúshteri Homs aıma­ǵyndaǵy «Shaırat» áýe bazasyn zymyranmen atqy­lady. Bul kútpegen oqıǵa óz kezeginde Astana kelissózderiniń damý keleshegine baılanysty alańdaýshylyqty arttyrdy. Atalǵan oqıǵadan keıin mamyr aıynyń basynda Sırııadaǵy saıası retteý men oq atýdy toqtatý rejimin qamtamasyz etý sharalarynda aıtarlyqtaı ilgerileý bolmaǵanyn avtor ashyq jazdy. Kitapta oǵan oppozısııanyń ala-qulalyǵy men halyqaralyq qoldaýshylardyń ustanymdary sebep bolǵany aıtylǵan. Osy kezeńde Elbasy da barlyq qatysýshy taraptardyń múdde­le­ri eskerilmeıinshe Sırııa máselesiniń sheshilýiniń múm­kin emestigin tereń túsindi.  Osyndaı kúrdeli jaǵdaıda 3-5 mamyrda Astanada ótken 4-shi kelissózderge BUU arna­ıy ókili S.D.Mıstýra, AQSh Memlekettik hatshysynyń Taıaý Shyǵys isteri jónindegi kó­mek­shisi Stıýart Djons jáne Sırııanyń qarýly oppozısııasy ókilderiniń qatysýy kelissózderdiń ózektiligin aıǵaq­tady. Nátıjesinde Sırııa­da­ǵy kúrdeli tórt óńirde shıe­le­nis­ti azaıtý (deeskalasııa) aı­maqtaryn qurý týraly memo­ran­dýmǵa qol qoıyldy. Bul ıdeıaǵa BUU Bas hatshysy, Saýd Arabııasy Syrtqy ister mınıstri qoldaý bildirse, AQSh ta­rapy zorlyq-zombylyqty azaı­tý jáne saıası retteýge qa­tysty úmit bildirdi. Germanııa da bul kelisim saıası retteýdi jan­­­dandyratynyn málimdedi. BUU óki­li jaǵdaıdyń «durys baǵytta ilgerilep keletinin» aıtty.  Sonymen 2017 jyldyń qańtar, aqpan, naýryz jáne mamyr aılarynda Astana kelis­sóz­deriniń kedergisiz ótip, Astananyń «Azııanyń Jene­vasyna» balanýy ilgerileý­shi­liktiń nyshany boldy. Sırııa máselesin áskerı emes, saıası beıbit jolmen retteýdiń búkil úrdisine mańyzdy serpin berip, qozǵaý salǵan jahandyq oqıǵaǵa aınaldy. Buǵan deıin 2012, 2014 jáne 2016 jyldarda ótkizilgen Jeneva beıbit kelissózderiniń jalǵasýyna Astana úrdisi yqpal etti. 2017 jyldyń aqpan, naýryz jáne mamyr aılarynda Jenevada úsh ret kelissóz ótti. Aldaǵy 4-5 shilde kúnderine jos­parlanǵan 5-shi Astana kelis­sózderinen keıin kelesi Jeneva kelis­sózderi ótpek. Osy rette avtordyń Astana prosesi Jeneva alańyn «óli núkteden» qoz­ǵaltty degen pikiri óte oryndy aıtylǵan.  Osylaısha, atalǵan kitap Elbasynyń Sırııa jónindegi ha­lyqaralyq bitim­gerlik qyz­meti negizinde elimizdiń beı­bit­shilikti qamtamasyz etý jáne ózara senimdilikti nyǵaıtý jó­nin­degi syrtqy saıası ustanymyn tujyrymdaǵan. Kitapta Astana ke­lissózderiniń jalpyǵa belgisiz keıbir qyrlary qamtylǵan. Eń­bek­te saıası oqıǵalardy saraptaý­men qatar, Sırııa kelissózderine qatysty mańyzdy qujattar má­ti­ni qosymsha retinde berilgen. El­basy irgesin qalyptastyrǵan mem­leketimizdiń syrtqy saıasatynda bul kitaptyń ózindik ornynyń bolaryna senimimiz zor. Kitaptyń ózektiligi men mazmuny halyqaralyq qaty­nas­tar jónindegi mamandar, shyǵystanýshylar men saıa­sat­tanýshylardyń kásibı qyzy­ǵý­shylyǵyn týǵyzary anyq.   

Janat MOMYNQULOV, Halyqaralyq Túrki akademııasynyń sarapshysy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty, shyǵystanýshy