О́tken qysta jaqyn týys, atalas, rýlas aǵaıyndar qazaqtyń jaqsy dástúrleriniń biri soǵymbasyna jınalyp, qalamyzdyń belgili azamattarynyń biri Altaı Raıqulov inimizdiń úıinde, jaqsy bir basqosý ótti. Sózden – sóz, oıdan – oı shyǵyp, áńgime yńǵaıy aǵaıyndar arasyndaǵy neke problemalaryna kóshti.
– Birqatar jaqyn rýlas atalar arasynda sońǵy jyldary biren-saran bolsa da ózara nekelesý oqıǵalary baıqalýda. Oǵan, aǵaıyndar, qalaı qaraısyzdar? Osy jaǵyn anyqtap alǵan durys sekildi. Áıtpese, qazirgi jastarymyzdyń arasynda urpaqtan-urpaqqa berilip kele jatqan ata dástúrimizdi buzyp, betaldy úılený beleń alyp barady. Bul durys bola ma, sirá? – dep bastady sóz basyn tórge jaqyn otyrǵan orta jastardan asqan jigit aǵasy. – «Ata dástúrimiz» dep tas bolyp qatyp qalǵan eshteńe joq. Jastardyń betin qaıtaryp, tyıym salýǵa bolmaıdy. Ol – burynǵy feodalızmniń jurnaǵy, teris uǵym, – dep saldy ortamyzdaǵy bir azamat qyzbalyqqa salynyp. – Joq. Men oǵan múldem qarsymyn. Onsyz da qazaq degen az halyqpyz. Jaqyn aǵaıyndar ózderimen ózderi qyz alysyp, quda bolyp jatsa ne bolǵany, aǵaıyndar-aý? Ol keler urpaǵymyzdyń azǵyndaýyna alyp barady, – dep óz oıyn bildirdi basqa qonaq. – Halqymyzdyń salt-dástúrlerin kelesi urpaqqa buzbaı jetkizý – bizdiń boryshymyz. Jastardy úılendirý, nekege turǵyzý máselesine ata-babamyz úlken jaýapkershilikpen qaraǵan. Bolashaq urpaǵyn, qandaryn buzbaý úshin basqa rýdyń, basqa óńirdiń boıjetkenderine quda túsip, baýyr-quıryq jegizgen. Barynsha sol dástúrdi ustanýymyz kerek, – dep pikir qosty tórtinshi kisi. Sóıtip, aıaq astynan jaǵdaı shıelenisip, kópshilik bolǵannan keıin árkim óz oıyn bildirip jatty. Ortaq sheshimge kelý qıyndady. Sony ańǵarǵan sańlaq kisi bir kezde: – Qazir zaman ózgerdi. Kóp dúnıe qaıta qaralyp jatyr. Dál qazir kesip aıtý qıyn. Bul máseleni ortamyzda otyrǵan dáriger-ǵalymǵa tapsyraıyq. Jaqyn aǵaıyndar arasyndaǵy nekege qazirgi medısına qalaı qaraıdy? Ol ózi durys pa? Joq, álde bekershilik pe? Tóreligin endi sol aıtsyn, – dep kóptiń kóńilin maǵan aýdardy. – Men sizderge eshteńe aıta almaımyn. Biraq, jaqyn aǵaıyndar arasyndaǵy neke medısına tarapynan esh qoldaý tappaıtynyn bilemin. Genetıka ǵylymyna júginsek, jas sábılerdiń kembaǵal, kemis, dúnıege aýrýshań bolyp kelýiniń basty sebepteriniń biri – osy jaqyn týystar, aǵaıyndar arasyndaǵy neke. Sondyqtan, oılaný kerek. Sizderdiń suraqtaryńyzǵa jaýapty gazet arqyly berýge mursat etińizder. Bul ózi, menińshe, kópti tolǵandyryp júrgen suraq bolýy kerek, – dep ózime mindetteme aldym sol jerde. Kópshilikke túsinikti bolý úshin kóterilgen máseleniń ǵylymı negizderine kóńil aýdaralyq.
Medısınalyq genetıka – túrli tuqym qýalaıtyn aýrýlardy, dıagnoz qoıý jáne emdeý joldaryn zertteıdi. Álemdik statıstıka boıynsha, dúnıege kelgen sábılerdiń shamamen 7-8 paıyzy túrli tuqym qýalaıtyn aýrýlarmen aýyrady. Sondyqtan sol aýrýlardy jan-jaqty zertteý, olardan aldyn ala saqtandyrý jáne emdeý adam genetıkasynyń, sonyń ishinde, medısınalyq genetıkanyń negizgi problemasy. Genetıka salasy boıynsha zertteletin kelesi mańyzdy másele – adamda tuqym qýalaıtyn ózgeristi qandaı faktorlardyń týdyratynyn jáne adamzatty kóptegen aýyr zardaptardan qutqarý úshin olarǵa shara qoldanýdyń joldaryn zertteý. Medısınalyq genetıkanyń negizinde hromosomalardyń ózgerýine baılanysty bolatyn birneshe tuqym qýalaıtyn aýrýlar anyqtaldy. Olar hromosomalyq aýrýlar dep atalady. Ondaı aýrýlarǵa Klaınfelter, Shershevskıı-Terner, Daýn aýrýlary jáne t.b. jatady.
Daýn sındromy – óte jıi taralǵan aýtosomalyq aýrý. Ol jańa týylǵan 700 balanyń birinde kezdesedi. Bul aýrý úshin aqyl-oı mesheýligi, alaqan dermatoglıfıkasııasynyń (qatparlyǵynyń) ózgerýi jáne mońǵoldyq kóz qıyǵy tán, osyǵan baılanysty aýrýlar ózara uqsas bolady. Daýn sındromyna dýshar bolǵandardyń ómiri qysqa bolady. Olardyń keıbireýleri jynystyq jetilý jasyna deıin ómir súrýi múmkin, biraq urpaq qaldyrýy sırek bolady.
Klaınfelter aýrýymen tek er adamdar aýyrady. Onyń belgisi: jynys bezderi durys jetilmeıdi, aqyly kem bolady jáne aıaq-qoly shamadan tys uzyn, denesine sáıkes kelmeıdi, áıelge uqsas belgiler damıdy, erkek gonadalar damymaǵan, sút bezderiniń mólsheri úlkeıgen, tuqymsyzdyq baıqalady. Dúnıejúzilik sanaq boıynsha, 1000 er balanyń ekeýi osy aýrýmen aýyratyndyǵy anyqtaldy. Shershevskıı-Terner aýrýy áıelderde kezdesedi. Munda jynystyq jaǵynan pisip-jetilýi baıaýlaıdy, sondyqtan bedeý bolady, ári boıy tapal keledi. Aqyl-esi kem, ashýlanshaq, jumysqa qabileti tómen bolady. Dúnıejúzilik sanaq boıynsha 1000 qyzdyń tórteýi osy aýrýmen aýyratyndyǵy dáleldendi. Júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesinde bul eki aýrýdyń da gametalardyń damý barysynda jynysty hromosomalardyń durys ajyramaýyna baılanysty bolatyndyǵy anyqtaldy.
Tuqym qýalaýshylyqtyń zańdylyqtary turǵysynan alǵanda týys adamdardyń nekelesýi durys emes. Sebebi, ondaı adamdardyń genotıpterinde uqsastyq bolady. Al tuqym qýalaıtyn aýrýlar men túrli kemistikterdi kóbinese resessıvti gender anyqtaıtyndyǵy belgili. Olar tek resessıvti gomozıgota jaǵdaıynda ǵana bilinedi. Týystyq nekede ondaı múmkinshilik mol bolady. Sondyqtan olardan týatyn urpaqta kemistik kóp kezdesedi. Kerisinshe, týys emes erli-zaıyptylarda ondaı jaǵdaı óte sırek kezdesedi jáne urpaqtyń tirshilik qabileti joǵary bolady. Sebebi, olar kóbinese geterozıgotaly jaǵdaıda bolatyndyqtan, Mendel zańyna sáıkes aýrý men kemistikti anyqtaıtyn resessıvti gendi domınantty gen jeńip ketedi. Bizdiń ata-babalarymyzdan kele jatqan qalyptasqan dástúr boıynsha jeti atadan keıin ǵana nekelesýge ruqsat beriledi. Bul bizdiń gendik qorymyzdyń mol ári myqty bolýyna áser etedi. Sondyqtan mundaı dástúrdi saqtaýymyz qajet.
Osy kúnderi álemniń genetık-ǵalymdaryn tańǵaldyryp otyrǵany – qazaqtyń ulttyq genetıkaǵa baılanysty tarıhı uǵymy. Qazaq halqynyń erteden kele jatqan salt-dástúri boıynsha 7 ataǵa deıin ózara úılenip, tútin tútetýge tyıym salynǵan. Bul ejelgi zańdylyq sońǵy kezge deıin qandastarymyzdyń arasynda saqtalyp otyrǵany qýantady. Jalpy, bul dástúr qazaqqa qaıdan kelgen?
Ertede Áz Jánibek han elge aty shyqqan emshi О́.Tileýqabylulyn shaqyryp: «Qandaı dertke daýa joq» dep suraǵan eken. Sonda emshi «Tuqym qýalaǵan aýrýǵa em joq» dep jaýap qatady. Onyń aldyn alýǵa bola ma?» degende emshi «jeti ataǵa deıin qyz alyspaý» depti. Mine, sol Áz Jánibek hannyń dáýirinen jeti ataǵa tolmaı qyz alysqandardy qatań jazalaý týraly zań qabyldanǵan. Adamzat balasynda qazaq ultynan basqa jurttarda jeti ataǵa tolmaı qyz alyspaý uǵymyn kezdestirmeımiz.
Taǵy bir túıindi másele – qazaq uǵymynda adam boıyndaǵy fızıologııalyq jáne minez-qulqy erekshelikteri ata-áke jaǵynan beriledi degen senim qalyptasqan. Al sheshe jaǵynan týǵan bólelerdiń otaý qurǵanyna asa mán berilmeıdi. Reseıde qurylǵan Tektologııa akademııasy áke-shesheniń qanynan beriletin genetıkasy birdeı ról atqaratyndyǵyn alǵa tartýda.
Elbasy Nursultan Nazarbaev «...Kúni búginge deıin saharanyń jazylmaǵan zańy boıynsha jeti ataǵa deıin bir-birimen úılenýge ruqsat etpeıtin qazaqtan basqa jer betinde birde-bir elde joq. Mine, qazaq halqynyń danalyǵy týdyrǵan qýatty genetıkalyq tamyr qaıda jatyr!» deıdi («Tarıh tolqynynda», «Atamura» baspasy, 1999 jyl, 42-bet).
Aǵaıyndas adamdar arasyndaǵy nekeniń basym kópshiligi baqytsyzdyqqa alyp barady. Týysqandar arasynda alakózdik paıda bolyp, olardyń nekelerin qostamaıtyn aǵaıyndar teris aınalady, tipti, jas jup eldiń qarǵysyna iligedi. Balalary kembaǵal bolyp týyp, ártúrli genetıkalyq aýrýlarǵa (aqyl-oıdy taıazdaıtyn olıgofrenııa aýrýy, san túrli nevrologııalyq-júıke aýrýlary, aıaq-qol kemistigi) tap bolady. Sondyqtan otbasyn quratyn, ásirese, teginde tuqym qýalaıtyn kemistikter bar adamdar medısınalyq-genetıkalyq keńes alǵany jón. Mundaı keńes beretin ortalyqtar qazir Qazaqstannyń kóptegen qalalarynda bar.
Erte kezde Eýropa elderiniń arasynda ózderin «aqsúıek» sanaıtyn korolder, patshalar men ımperatorlar, knıazdar men graftar arasynda ózara quda túsip, balalaryn úılendirip, qyzdaryn turmysqa beretin salt-dástúr bolǵanyn biz tarıhtan jaqsy bilemiz. Ýaqyt kórsetkendeı, birte-birte álgilerdiń arasynda san túrli tuqym qýalaıtyn aýrýlar kóbeıip, qandaryn buzyp, ómirlerin qysqartyp, kópshiligin baqytsyz etti.
Qazaq halqy ejelden-aq ata-baba dástúri boıynsha jaqyn aǵaıyndar, týystar arasynda qudalyqtyń júrmeıtinin jastardyń qulaǵyna sińirip, qatań qadaǵalap otyrǵan. Qazaqtyń qan tazalyǵy, urpaq amandyǵy, jeti ataǵa deıin qyz alyspaıtyndyǵy ultymyzdyń ómirsheńdigi men ónegesin pash etedi.
Saǵyndyq ORDABEKOV, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ