Shımaı fılosofııasy

Bul keremet. Alǵashqy shyǵar­mashylyq izdenis. О́zin ózgege tanytý tásili. Sábıdiń «meni» qalyptasyp keledi. Qolǵa qalam alý, shımaılaý sábıdiń kóńil shýaǵy. Ol sol shımaıdy áke-sheshesine, úlkenderge kórsetedi, qoshtaý kútedi. Birte-birte shımaıdan sýret shyǵa bastaıdy, ol bólek áńgime. Sýret álemi syrǵa toly sábıdiń dúnıege kózqarasy, sezim tunyǵy, móldir bulaq sýy desek te jetkiliksiz. Ony sózben aıtyp túsindirý múmkin emes, sábı túsinigin túsingiń kelse, birge otyryp sýret sal. 

* * *

Shımaıǵa qaıta oralsaq, sábı jazyp, syzyp, aq qaǵazdy toltyrsa, bul onyń álemge degen jańalyǵy. Sirá da, shımaılaı alatyn sábıdiń eseıe kele esi, sezim-sanasy durys bolsa kerek. Shımaı sol jaǵdaıdyń sábılik deńgeıdegi habarshysy. 

Shımaı – sábı sezimi, refleksııasy, tipten onyń ózi engen álemge kózqarasy. Ony saqtap qoıyp, zerttese, sirá, sol sá­bı­diń minezi ańǵarylmaq degen oı usynamyn.

* * * Al endi árip tanıtyn, es-aqyly, bylaısha aıtqanda, tolyq deıtinder, nege aq qaǵaz betin shımaılaıdy. Sondaǵy «shımaıdyń» mán-maǵynasy nede?  Ár qıly sebep, maqsat, mindetterden, múmkin, qurǵaq qııaldan, tipten adasýdan týatyn «shımaılar» bar jáne olar óte kóp. Meniń aıtpaǵym, osy «shımaılardyń» birer arnasy týraly bolmaq. 

* * *

Shımaıdyń kókesi keshegi keńestik sosıalızm zamanynda boldy. «Kúlli jer júzi bizdiń kóz aldymyzda ózgerýde. Álem­de ba­ǵyty áli bulyńǵyr, jańa tarı­hı ke­zeń bastaldy. Kún sanap ózgerip jat­qan dúbirli dúnıede sana-sezimimiz ben dúnıe­tanymymyzǵa ábden sińip qalǵan taptaýryn qaǵıdalardan arylmasaq, kósh basyndaǵy eldermen terezemizdi teńep, ıyq túıistirý múmkin emes» − degen Prezıdent Nursultan Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda.

Sirá, shımaılardyń kóptigine Elbasy­nyń da shydamy taýsylǵan syńaıly.  Ras. Qashanǵy ótirikpen (ony shımaı deı berińiz − Ǵ.E.) júre bermekpiz. 

О́tirik, ıaǵnı shımaı adamzatty adastyrady. Adamzat adasa beretin bolǵandyqtan, oǵan Din kelgen. Jaratýshynyń súıikti quldary paıǵambarlarǵa kitaptar túsken. Musa paıǵambarǵa – Taýrat, Dáýit paıǵam­barǵa – Zabýr, Ǵaısa paıǵambarǵa – Injil, adam­zattyń sońǵy paıǵambary Muhammedke – Quran túsken. Abaı hakimniń: «Kóp kitap keldi Alladan, onyń tórti Allany tanytýǵa sóz aıyr­mas» − deıtini osy jaǵdaılar  baıany.

* * *

Musylman qaýymy Muhammedti «sońǵy paıǵambar» dep moıyndaǵan. Odan bergide paıǵambar bolǵan emes. Alaıda, «paıǵambarmyn» deýshiler bolǵan. Olardan búginde aıaq alyp júrgisiz. Áýlıe, bilgishter shegirtkedeı qaptaıdy-aý kep.

Osyndaı halde, hakim Abaı: «Adamzat adasady, ony týra jolǵa bastaýshylar: Paıǵambarlar, áýlıeler jáne hakimder degen».  Muhammed sońǵy paıǵambar. Osyny janymen sezingen Sultanmahmut Toraıǵyrov «Zamannyń Ǵaısasy kim?» – dep qalyń elge saýal qoıǵan. Paıǵambarlar dáýiri ótti.

Áýlıeler bolsa, olar negizinen post-ındýstrııalyq dáýirge deıin bolǵan tulǵalar. О́zin «áýlıe» sanaıtyndar jetkilikti, alaıda olar shyn, anyq áýlıe me eken?! Úlken suraq. 

Endi qalǵany hakimder. Olar bolmasa dúnıe oıran bolady deıdi, Abaı. Ras. Álemdi solar ustap tur.  Qazirgi zaman hakimder dáýiri. Abaı hakimderdiń dinderi basqa-basqa bolýy múmkin, biraq olar bolmasa, qaıtalap aıtsaq, dúnıe oıran bolady degen túıin jasaǵan. Osy sheshimge kelmeske amal joq. Qazirgi zamannyń, Sultanmahmutsha aıtsaq, Ǵaısasy – hakim jáne hakimder.  Taǵy da biraq deýge týra keledi. Adam­zat­ty «armanyna» jetkizbek bolǵan ilim­shilder legi shyqty. Qııalshyl-ýtopıster, qııanatshyl ilimshiler, ótirik­shiler − osylardyń deni aq qaǵaz betin shımaılaýǵa den qoıdy. 

Olardyń shımaılary tom-tom kitaptar bolyp, kitaphana sórelerin maıystyrdy. Neshe qıly ilimder shyqty, olar: kommýnızm jáne fashızm. Ilimder – shımaılardyń kóbi saý aqylǵa syıymsyz edi, ony dáýir hakimderi ashyp aıtyp, áshkereleýmen boldy. Biraq, olar hakimderge óshikti. Ilimshiler qoldaryna qalam ǵana emes, qarý aldy. Is nasyrǵa shapty. Álem dúrkin-dúrkin qandy qyrǵynǵa ushyrady. Munyń bári shımaıshylar áreketinen bolǵan qasiretter. 

* * *

Shımaıshylar adamzatqa qasiret ákeldi, solardyń biri ataqty shımaıshy ilim jasaǵan − Karl Marks. Bir sózben aıtqanda, ol menshikke qatysty adamdardy bir-birine jaý, qas, dushpan etip, sony ilim retinde nasıhattady. Onyń ilimi – qylmys. Marksızm degender mıllıondaǵan adamdardy azaptap, qurban etti. Kommýnızm – shımaı ilimi, fashızm naǵyz shımaı. 

* * *

«Áýlıe, bilgish aıtty dep jazylǵan talaı qate kóp» – dep edi Shákárim.  Biz, ádette, áýlıe aıtty dese, mán be­rip, tyń­daımyz. Bir ǵalym eńbek jazypty, ol keremet eken dese, bas almaı oqı­myz, paıǵambar aıtty dese, oǵan senemiz. Al sol aıtylǵan, jazylǵan, ilim bolǵan sózder­de min, qate bar ma? Ony tekserý úshin, árıne, ǵylymı saraptama, synshyldyq qajet. Shákárim jazylǵan, aıtylǵan nárselerdiń barlyǵyn birdeı qabyldaı bermeı, olar týraly óz kúdigin qosa aıtatyn. Kúdik degen shyndyqtyń barlaýshysy, kúdiksizdik únemi senimge bastap turady. Abaıdyń «aqyl senbeı, senbeńiz» degeni de osy kúdikke oraı aıtylǵan oı. Mysaly, biz kezinde Marks, Lenınniń aıt­qandarynan min, qate izdegen joqpyz, olardyń aıtqandaryna kúdik keltirmedik, sonyń nátıjesinde kommýnıstik ıdeıa negizinde senim qalyptasty. Bul senimdi aqıqatqa aınaldyrǵan naǵyz dinı dástúr edi. Shynynda, Lenın ilimi «jańa din» boldy, onyń Qyzyl alańdaǵy mavzoleıi kádimgi «qudaılardyń» ǵıbadathanasyna aınaldy. Mıllıondaǵan adamdar onyń esigin kúzetip, ony kádimgideı zırat etti. Bul adamnan qudaı jasaý álegi bolatyn. 

Shynynda da, áýlıe, bilgishterdiń jaz­ǵa­ny­nan qateni kim anyqtap almaq? Jazyl­ǵan kitaptardan, aıtylǵan sózderden, atqa­ryl­ǵan isterden qateni kim tappaq? Bul sa­ýal­ǵa jaýapty zaman oıshyldary bersin!

* * *

Shımaılar ıdeologııanyń jaldamalary. Saıasat sózi kóbine ótirikke qurylady. Tipten taza ótirik bolmasa da aldaýǵa negiz­deledi. Aldaý saıasat bolǵanda, oǵan jamyraı qalamger-jazýshylar qyzmet etkende, shımaıdyń «kókesi» kórindi. 

Keńestik zamanda dál sondaı jaǵdaı oryn aldy. Kommýnızmdi, sosıalızmdi so­lar­ǵa qatysty qoǵamdaǵy nendeı soraqy jaǵ­daılardyń tigisin jatqyzyp «jańalyq», «jaqsylyq» etip kórsetý maqsatynda naǵyz shımaı bastalyp ketti. О́tirikti shyndaı etip shyǵarma jazbaǵan elimizde qalamger qalmady, desek te bolǵandaı. Sebebi naǵyz shynshyldar «halyq jaýy» bolyp atylǵan, sottalǵan, qýǵyndalǵan, azapqa salynǵan. Tiri qalǵan qalamgerlerdi úreı bıledi. Úreı – shaıtan azyǵy, ázázil taǵyna ábden mindi. Sanany ýlaý isi myqtap qolǵa alyndy. Birinshi synyptan bastap jalǵan túsinikter sanamyzǵa «qaǵyla» bastady. О́tirik aıtyp bolmas óris aldy. Sábı bolyp dúnıege engen mıllıondar sanasy ýlanyp, las qoǵamda ósip-óndi. Arylý degen asa aýyr is eken. Kúni búginge deıin ótirik pen shyndyqty ajyrata almaı qaǵaz betin shımaılap jatqandar jetkilikti. 

* * *

Oıshyl bolý bir másele. Al, synshyl­dyq bolsa oıshyldyq qýatyn odan ári tereńdetpek. Synshyl adamdy aılamen teris jolǵa túsirý qıyn. Sondyqtan Shákárimniń sosıalıstik qoǵamdy, ony qurýshy bolshevıkter áreketin qabyldamaǵany túsinikti. Ol osy ilimderdiń teristigin, qateligin janymen sezdi, sodan bul saıasatqa ishteı qarsy boldy. Shákárimniń balasy Ahat jazǵan ómirbaıanynan belgili bolǵan jaı, ol bolshevıkter saıasatyn qabyldamaǵan adam. Osy jaǵdaıdy túsingen bolshevızmniń ókilderi Shákárimdi jaý dep ataǵan. О́ıtkeni, bolshevıkter saıasaty adamnyń bolmysyna, tabıǵatyna kereǵar edi. Osy ilimde qatelik bar ma, joq pa degenge Shákárim týra jaýap berdi, ol «Ǵylym dep ýdy jegizgen» – deıdi. Iаǵnı bul ǵylym emes – ý. Sanany ýlaǵannan keıin sen basqa adamǵa aınalasyń. Basqa tabıǵatqa ketesiń. Sóıtip adasasyń. Sana ýlanǵanyn, jurttyń adasqanyn Shákárim ózi ómir súrgen kezde tolyq bilmegen de shyǵar, onyń tusynda sosıalızmniń nyshandary ǵana belgili bola bastaǵan edi, naǵyz bet-beınesin bizder bildik, sanamyz ýlanyp ómir súrdik. Biz sana, sezim ýlanǵan zamandy basymyzdan ótkerdik. Shákárimniń sol kezde aıtyp otyrǵan sózi kóregendik edi, onyń áleýmettik tájirıbede dáleldengenine kýá boldyq.

«Ýlama ondaı ýdy jep, Shataqqa satpa shynyńdy» – deıdi aqyn. 

Osy máselege oraı bizde teris qalyptas­qan bir túsinik týraly aıtsam, onyń máni­si mar­kstik-lenındik ilim, bolshevızm Qazaq­­stanǵa ene bastaǵanda túsinip, ony syn­shyldyq kózqaraspen aq-qarasyn te­rip alatyn bizde zııaly qaýym bolǵan joq deý. Sonyń nátıjesinde el lap etip, sosıalıstik qoǵam qurýǵa belsendi túrde aralasyp ketti deýshiler bolǵan. Bul teris túsinik. Mine, kórip otyrsyz, máseleniń aq-qarasyn Shákárimniń ózi-aq ashyp berip otyr. Shákárim óleńderin túsinetin adamdar boldy, tipti, az bolǵan joq, biraq olar osyndaı túsinikteri úshin bolshevızm tarapynan qatań jazalandy. Jappaı jazalaýdan sóz mánisin anyq túsinetin aman qalǵan azyn-aýlaq qana zııaly qaýym boldy. Myltyqtyń kúshimen, zorlyqpen engen sosıalızm, markstik ıdeologııa ǵumyry uzaqqa barmady, aqyry qurydy. Ony Shákárim kórgen joq, biz kórdik, basymyzdan keshtik. 

О́tiriktiń órisi qysqa, ol ǵasyrǵa jetpeı qırady. 1991 jyly Qazaq elinde Táýelsizdik ornady, egemendi el atandy. Oılaımyn, Táýelsizdiktiń bastalýy áýlıe-bilgishterdiń aıtqan qateligin anyqtaýdyń saıası jeńisi, biraq munyń bárin Shákárim kórgen joq. 

Táýelsizdik degen: Shyndyq, Aqıqat. Táýelsizdik taza sana. Tunyq sý. Bultsyz ashyq kún, sáýleli tún. Táýelsizdik saıasat dep taný máseleniń ber jaǵy, táýelsizdik – qa­zaq halqynyń asyl qasıeti, qundylyǵy, ol − shımaı taqyryby emes. 

Táýelsizdik halqymyzdyń mádenı murasy, baılyǵy, baıany. Qalypty turmys sal­ty. Babalardyń oryndalǵan armany. Ol keleshekke senim kepili. О́mir, óner sansyz urpaqtyń tarıhı-mádenı órisi. Qazaq atanýdyń – sýbstansııasy. Táýelsizdik − el quty. Eldiń qutyn qashyrmaý ár urpaqtyń, ár azamattyń boryshy.

* * *

Stýdentpin. Fılosofııa pániniń oqytý­shysy Lenıngrad, Moskvada oqyp, bilim alyp, sol jaqta ǵylym kandıdaty bolyp elge oralǵan azamat. Fılosofııany ańyzǵa quryp, ári tym saıasattandyryp dáris oqı­tyn. Bul jaǵdaıǵa qaramastan, odan ári mar­dymdy aqparat joq, tipten sabaqtaryn da tolyq júrgizbeı, bizdi qoıa beretin. Fılosofııaǵa yntaly bolyp, óz betimmen fılosofııa týraly talaı kitaptardy oqy­dym. Bul pánge ynta arta berdi. Meni tań­dandyrǵan sholastıka, ásirese sofıster boldy. Kúdikshiler (skeptısızm) de jetkilikti eken. Sodan beri (1967 jyldan) fılosofııamen aınalysýdy ómirimniń mánisine aınaldyrdym. 1970 jyly fılologııa fakýltetin úzdik aıaqtap, Semeı pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fılosofııa kafedrasyna oqytýshylyq qyzmetke ornalastym. Sol kezde Almatyda dıalektıkalyq oılaý júıesin qalyptastyrǵan top boldy. Bizdiń fılosoftardy ortalyq Moskva tanı bastady. Fılosofııa keńes zamanynda elıtarlyq bilimge aınaldy. Fılosofııany kommýnıstik partııa meılinshe qoldady. Men keıde ózime nege fılosofııany kommýnıster sonshama baǵalaýda dep qoıamyn. Osy túıinniń bir sheti Aqqý selosynda ákemniń otbasynda ashylǵandaı boldy.

Ákem dinge berik, namaz, orazasyn qa­za qyl­maǵan taqýa. Inisi de Ekinshi dú­nıe­júzilik so­ǵystan múgedek bolyp qaıt­qan, biraq ol kisige Qurannan basqa qun­dylyq joq, tym taqýa. Ol kisi qýyrshaq degendi baltamen shabatyn, qabyrǵaǵa sýret ilinse qıratatyn, oryssha, qazaqsha kitaptardy otqa jaǵatyn. Biz, ol kisiden ábden qaımyǵyp qalǵanbyz. 

Fılosofııa pániniń oqytýshysymyn, jaz­ǵy kanıkýlda úıge kelsem, ákem álgi aıtqan «taqýa» inisimen sháı iship áńgime-dúken qurýda. Sálemdeskennen keıin áńgime maǵan aýdy.

− Aǵasy, − dedi ákemniń inisi kekesin únmen, myna balańyzdy maqtaısyz, dep meni nusqap, − bilesiz be, bunyń qandaı qyzmet atqaryp júrgenin?  Ákem men týraly jaǵymdy sóz bola ma de­gen nıetpen:

− Iá, aıtshy, qandaı qyzmet atqarýda. 

Ákemniń inisi keltesinen ketti. − Bu, bul ma, naǵyz kápir. Onyń fálsa­fasy (dál osylaı dedi) Qudaıǵa, Quranǵa qar­sy, sizdiń ustaǵan orazańyz, oqyǵan nama­zyńyz haram, − dedi, meni jep qoıardaı jal­ǵyz saý kózimen oqtaı atyp.

Ákem de týra ketti. − Ket ıt, shyq úıden, meniń orazam men na­ma­zym­nyń haram bolatynyn aıtatyn sen be, bárin bir Alla taǵala biledi, − dedi bý­lyǵyp. Inisi shoınańdap (aqsaq edi) shyǵyp ketti. Ákem meıirimdi jan edi, ashýy tez tar­qap, áńgime ózge arnaǵa aýyp, oqıǵa umyt bol­ǵan­daı boldy. Keıi­nirek ańǵardym, «tosyn oqıǵa» ákem úshin de, men úshin de umyt bolmapty. 

Kóp keıin ákem: − Balam, anaý aǵańnyń sen týraly aıt­qa­ny ras pa? – dedi. Men máseleni uzaq túsindirgen boldym, baıqaımyn, ákem tolyq qanaǵattanbaǵandaı syńaıly.  О́zim she? О́zim ne oıda boldym. Fılo­so­fııa Jaratýshyny, ıaǵnı Qudaı degendi moıyndamaıtyn zaıyrly bilim. Fılosofııa, ásirese bizder aıtyp júrgen dıalektıkalyq jáne tarıhı materıalızmde Jaratýshyǵa oryn joq. Bári-bári ózdiginen bolǵan, munda ákemniń jıi aıtatyn «Alla ámiri» degen túsinik joq.

Osy kúdik sanama uıalaı berdi. Búginde zerdelesem, fılosofııanyń qarabaıyr, turpaıy túrin «kásip» qylyp uzaq júrip qalyppyn. Karl Marks, Frıdrıh Engels, Vladımır Lenın teorııalyq negiz dep alǵan «Nemis klassıkalyq fılosofııasy» musylmanǵa jat oılaý júıesi eken. Bul fılosofııalyq júıeniń shımaı ekenin en­di túsinip, ilgeride «Ebelek fılosofııa» de­gen kólemdi maqala jazyp, sonda óz dálel­derimdi keltirdim.  Aıtylǵan maqalaǵa qosa aıtarym, Ab­solıý­tke qatysty sóz. Musylman teolo­gııasynda (Musylmanda fılosofııa joq − Ǵ.E.) Alla taǵala degende «Taǵala» absolıýt degen uǵymdy bildiredi. Sonda absolıýt – Alla. Ol týmaǵan, týylmaǵan, máńgi – absolıýt. Onyń kórkem esimderi bar. Sol esimderi arqyly biz Absolıýtty tanýǵa yntalymyz jáne múmkindik ashamyz. Absolıýt esimderi, ony tanýdaǵy múm­kindik. Absolıýttiń (Qasıetti Esimniń) birin­shi – Alla, odan keıin kóptegen kórkem esimderi bar.  Gegeldiń jańalyǵy sol, ol ıslam teo­­­lo­­gııa­synan Alla taǵalany alyp, ony Absolıýt­tik ıdeıa dep usynǵan. Keńestik zamanda arab fılosofııasy, ıslam teologııa­sy degenderdi oqý bolmady, bola qalǵanda teris dáristeldi. Fılosofııalyq shımaılar boldy. Kommýnısterdiń fılosofııany dáripteýi, bul bilim olardyń qate qurǵan sosıa­lıstik qoǵamyn «ǵajap qoǵam», álem­degi «ádiletti qoǵam» dep dáleldeýleri úshin qajet boldy. Ony Lenın bir sózben «dıa­lek­tıka marksızmniń jany», – dedi. Ras. Dıalektıkasyz markstik-lenındik baǵyt­taǵy fılosofııa bolýy múmkin emes-ti. 

* * *

Táýelsizdik jeńiske jetti. Sosıalıstik qoǵam qırady. Marksızm «arhıvtik ilimge» aınaldy. Endi, onyń jany dıalektıka da óz mán-maǵynasyn joıdy. Jaǵdaıdyń túbinde osylaı bolatynyn sezgen keńes fılosoftary Gegel ilimine súıenip, «Dıalektıkalyq logıka» degen pán oılap tapqan. Ol sholastıka men sofızmnen qurylǵan, qoldan jasalǵan «fılosofııa». 

Dıalektıkalyq logıkany jaqtaý­shy­­lar, any­ǵynda, «fılosofııa» degen zaıyrly ili­­mniń tamyryna balta shabýshylar. Kom­­mýnıst-fılosoftar oılap tapqan (Frıdrıh Engels ilimine súıenip) dıalek­tıkalyq materıalızm jáne tarıhı materıa­lızm degen teris ilimder búginde pán retin­de oqylmaıdy, olar joıylǵan. Solar­men birge «arhıvke» «dıalektıkalyq logı­kanyń» da ketýi tabıǵı jaǵdaı edi, biraq es­kishe oılap, kommýnıstik sanadan shyǵa al­maı (táýelsizdikti qabyldaı almaı) júr­gen keńes zamanynda fılosofııany ǵylym dep tanyp, sol taptaýryndy sanadan aryla almaı júrgender Kant, Gegel, t.b. (Eýropa umyta bastaǵan) fılosoftar iliminiń shashbaýyn kóterip, jańa zamanǵa tyń, jańa fı­losofııalyq refleksııa qajettiligin tú­sinbeı júrgenderdi adasýshylar, ıaǵnı shımaı fılosoftar deýden ózge aıtarym joq. 

* * *

Sábı shımaıyna qaıta oralsaq, aq qaǵaz­dyń betinde kólbeý-kólbeý syzbalar paıda bolǵanyn kóremiz. Osy syzbalardy saqtap qoıý qajet. Ol syzbalar sábıdiń keleshek taǵdyrynyń sımvoldary. Álde, basqadaı kózqaras bar ma, qadirli oqyrman!      

Ǵarıfolla ESIM,

akademık, jazýshy