Jurtty sharshatqan jol
«Aıta, aıta Altaıdy, Jamal apam qartaıdy» demekshi, Shubartaý óńirin úsh kúnge jýyq aralaǵanda qaı aýylǵa barsaq ta jurttan estigen eń áýelgi sózimiz «jol» boldy. Turǵyndar joldyń jaıyn aıta-aıta sharshaǵandaryn aıtady. Aýdan ortalyǵy Aıagóz ben burynǵy Shubartaý aýdanynyń ortalyǵy – Barshatastyń arasy 175 shaqyrym eken. Osy qashyqtyqty turǵyndar 4-5 saǵat júretin kórinedi. «Aıagózdegi saǵat 10-daǵy jınalysqa barý úshin tańǵy saǵat 3-4 kezinde jolǵa shyǵamyz. Áıtip-búıtip úıge jetkenshe ymyrt úıiriledi. Aýdan ortalyǵyna 250 shaqyrym jerdegi Emeltaý aýylynyń turǵyndaryna tipti qıyn. Olar bizden de qashyqta jatyr ǵoı. Jol jaqsy bolsa, 175 shaqyrym degeniń 2 saǵattyq jol emes pe?!», deıdi Baıqoshqar aýylynyń ákimi Saıatbek Shymyrov.
«Aıagóz ben Barshatas arasyndaǵy joldyń jaǵdaıy barlyǵymyzdy alańdatady. Bul máselege aýdan basshylyǵy durys kóńil bólmeı otyr. Kóńil bólse, jylyna joq degende 20 shaqyrymnan jóndep otyrsa, áldeqashan burynǵy aýdan ortalyǵy Barshatasqa jetken bolar edi ǵoı», deıdi Mádenıet aýylynda turatyn, el men jerdiń jaǵdaıyna qanyq Sovet Muqashev aqsaqal.
«Bul jol naýqas turmaq, saý adamdy aýrý qylady. Jumystyń kóbi aýdan ortalyǵynda bitetindikten, eriksiz barýǵa týra keledi. Barlyq mekeme sonda ǵoı. Myna irgedegi 30 shaqyrymǵa jýyq Baıqoshqar, 40 shaqyrym jerdegi Malgeldi, basqa da aýyldardan syrqattanǵan jandar áýeli bizge, Barshatasqa keledi. Qolymyzdan kelgen em-domymyzdy jasaımyz, shamamyz jetpese, Aıagózge jiberemiz. О́zderińiz oılaı berińizder», deıdi Barshatas aýyldyq aýrýhanasynyń ýchaskelik terapevti Saltanat Gaısına.
Osy óńirdi betke alarda «Eń áýeli qaı aýyldarǵa barǵanymyz durys?» dep jón suraǵanda «Shubartaýdyń jaıyna qanyqqylaryń kelse, eń túkpirde, eldiń shetinde, jeldiń ótinde jatqan Emeltaý men Jorǵaǵa baryńdar», dep jol siltegen-di eldiń jaıyn biletin aǵalarymyz. Biraq Jorǵaǵa bara almadyq. Kezinde óz aldyna mektebi, shaǵyn emhanasy, 500-ge tarta turǵyny bolǵan eldi mekende búginde bir ǵana sharýa qojalyǵy otyrǵanyn estip, Qaraǵandy oblysymen shekaralas Emeltaý aýylyna barýdy jón dep sheshtik.
Iendegi ınternetsiz aýyldar
Aıagózden góri Qaraǵandy oblysy aýmaǵyna taqaý ornalasqan, tabıǵaty da ózgeshe bul aýylda 511 adam turady eken. Kezinde Shubartaý keńshary retinde dúrkirep turǵan tusta munda 36 myń qoı, 4 myń jylqy bolypty. Búkil Shubartaý óńiriniń jylqysy osy jerde baǵylypty. Emeltaý aýylynyń ákimi Raqymbek Ybyraıuly búginde keshegi aqtyly qoıdan 5 myńnan sál asatyn ýaq jandyq, alaly jylqydan 400 bas qalǵanyn aıtty. Aýyl turǵyndarynyń deni mal baǵyp, óz kúnderin ózderi kórip otyrǵanymen, biraz bóligi eldi meken irgesindegi Sharyq pen Tasqora, Qaraǵandy oblysyna qarasty Saıaq kenishterinde eńbek etedi eken.
«Aýyldyń talaı adamdaryn osy ken oryndary ustap tur deýge bolady. Qoldan kelgen kómekterin aıamaıdy. Máselen, Sharyq ken orny aýyl turǵyndarynan etti – 1200, sútti 100 teńgeden satyp alady. Mekteptiń 34 oqýshysyn ystyq tamaqpen qamtamasyz etedi. Altyn óndiretin Tasqora men kezinde mármár tas shyǵarǵan Tasoba kenishteri qazir toqtap tur. Osy eki ken ornynyń jumysy jandansa, halyqqa ájeptáýir kómek bolar edi», degen aýyl ákimi sóz arasynda eldi mekende áli kúnge deıin ınternet pen uıaly baılanystyń joqtyǵyn aıtyp qaldy.
Oblys ortalyǵy О́skemennen 500, aýdan ortalyǵy Aıagózden 250 shaqyrym qashyqtyqta jatqan aýyldaǵy taǵy bir túıtkildi másele – kepildik jaıy. Emeltaý aýyldyq okrýginiń bas mamany О́mir Joldybalın eldi mekenniń 14 turǵyny kepildiktiń kesirinen nesıe ala almaı otyrǵanyn jetkizdi. «Biri mal bordaqylaý alańyn ashsam deıdi. Endi bireýi tigin sehyn, taǵy biri kólikterge qyzmet kórsetetin ortalyq ashqysy keledi. Olardyń kepildikke qoıatyn tehnıkalary da, qalada úıleri de joq. Bankter 2010 jyldan bergi kólikterdi ǵana kepildikke alady. Aýyldaǵy quny ári ketse 300-400 myń teńgeden aspaıtyn úılerdi olar durys baǵalamaı otyr», deıdi aýyldaǵy sharýalardyń qujattaryn jınap, Aıagóz ben eki ortada alashapqyn bolyp júrgen bas maman.
Kepildik, uıaly baılanys pen ınternet máselesi jalǵyz Emeltaýda ǵana emes, burynǵy Shubartaý aýdanyna qaraǵan aýyldardyń kópshiliginde bas aýrýyna aınalyp otyrǵanyn ańǵardyq. Emeltaý, О́rken, Baıqoshqar aýyldarynda qalta telefony múlde ustamaıdy eken. Qalǵan aýyldarda uıaly baılanys birde ustap, birde ustamaıtynyn, ınternettiń tek mektepte, onyń ózi ildábaılap, ázer ustaıtynyn, jyldamdyǵy óte tómen ekenin turǵyndardyń óz aýzynan estidik.
10 myń turǵynǵa – 5 dáriger
Shubartaýǵa arnaıy at basyn burǵan soń burynǵy aýdan ortalyǵy Barshatasqa soqpaı ketkenimiz jaramas dep aýyldaǵy dáriger, muǵalim qaýymymen júzdesip, aqsaqaldarmen tildestik.
Kezinde 5 myńnan astam turǵyny bolǵan Barshatas aýylynda búginde 2281 adam turady. Buryn 700-ge tarta oqýshysy bolǵan mektepte qazir 317 bala bilim alyp jatqan kórinedi. Balabaqshada 50 búldirshin bar eken. Aýyl ákimi Baqytjan Jumahanov eldi mekendegi máselelerdi jasyrmaı aıtyp, sońǵy jyldary halyqtyń kóshýi burynǵyǵa qaraǵanda saıabyrsyǵanymen, jastardyń azaıyp, zeınetkerlerdiń kóbeıip, demografııa máselesiniń qıyn bolyp turǵanyn qınala jetkizdi. Aýylda turaqty jumys oryndary az bolǵandyqtan, mektep túlekteriniń kóbiniń týǵan mekenderine oralǵysy kelmeıtinin tilge tıek etti. «Barshatasta jumys tabý qıyndaý bolyp tur. Aýyldyń keıbir turǵyndary mańaıdaǵy kenishterge baryp jumys istep júr. Shubartaýda maldan basqa ne bar?! Malmen shuǵyldanǵysy keletin turǵyndar bar. Solarǵa kómekteseıik dep «Barshatas agro», «Shubartaý agro» degen aýylsharýashylyq kooperatıvterin quryp jatyrmyz», degen aýyl ákimi Shubartaý óńirinde ornalasqan ken oryndary jergilikti turǵyndardy jumysqa kóbirek alsa, osy máselege aýdan, oblys basshylyǵy tarapynan nazar aýdarylyp, kóńil bólinse degen ótinish aıtty.
Al Barshatastaǵy jalǵyz mekteptiń dırektory Gúlnur Sıqymbaeva oqýshylarǵa zaman talabyna saı bilim berýge tyrysyp jatqandarymen, ınternet, kompıýter sekildi dúnıelerdiń jetispeýshiligi qolbaılaý bolyp otyrǵanyn aıtady. «Mektepte oqýshylarǵa bilim beretin barlyq jaǵdaı bar. Muǵalimderimiz de bilikti. Bizdi qınaıtyny – mekteptiń kompıýterlermen durys jabdyqtalmaýy. Bir ǵana kompıýter bólmesi bar. Onda 18 kompıýter ornalasqan. Kóbi eskirgen. 100 balaǵa 3-4 kompıýterden keledi. Taǵy bir másele, bizde avtomektep jumys isteıdi. Mundaǵy aınaldyrǵan eki tehnıkanyń ekeýi de tozyp tur. Osy jaǵynan kómek bolsa, jańa tehnıka satyp áperilse, oqýshylarymyzdy mektep bitirgende daıyn kásibı maman retinde ázirlep shyǵarar edik», deıdi mektep dırektory.
Burynǵy aýdan ortalyǵyndaǵy halyqtyń biraz bóligin jumyspen qamtyp otyrǵan mekemeniń biri – Barshatas aýyldyq aýrýhanasy. Úlkendigi oblys ortalyǵyndaǵy aýrýhanalardan kem túspeıtin ǵımarattyń kóp bóligi qańyrap bos turǵanyn baıqadyq. Búginde munda uzyn sany 50 adam eńbek etkenimen sonyń 5-ýi ǵana dáriger. Mekemeniń bas dárigeri Marat О́nerbaev qazirgi ýaqytta emhanada hırýrg, okýlıst syndy mamandardyń orny bos turǵanyn, mundaǵy ýltradybysty tekserý qurylǵysynyń eskirgenin aıtyp, jańadan berilse degen ótinishin jetkizdi. «О́ıtkeni, biz tek Barshatasqa ǵana emes, Baıqoshqar, Emeltaý, Mádenıet, О́rken, Malgeldi, Qosaǵash, Bıdaıyq sekildi aýyldarǵa, uzyn sany 10 myńǵa jýyq halyqqa qyzmet kórsetemiz. Eger emhanaǵa jańa ÝTD qurylǵysy qoıylsa, turǵyndardy 175 shaqyrym Aıagózge sabyltpaı osy jerde-aq medısınalyq qyzmet kórseter edik. О́zi naýqas adamdy sonsha jerge jiberý qanshalyqty qıyn ekeni aıtpasa da túsinikti ǵoı. Aıaǵy aýyr áıelderdi de Aıagózge jiberemiz. Jaraıdy, olar aýdan ortalyǵynda bosansyn. Oǵan qarsylyǵymyz joq. Alaıda bosanǵanǵa deıingi medısınalyq qyzmetterdi osy jerde-aq kórsetsek bolmaı ma», deıdi bas dáriger.
«Aqtoǵan» sý bógeti qaıta qalpyna kele me?
Elbasy Nursultan Nazarbaev halyqqa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda jerdi paıdalanýdyń tıimdiligin arttyrýdyń mańyzdylyǵyna toqtalyp, «Sýarmaly egis alańyn 5 jyl ishinde 40 paıyzǵa keńeıtip, 2 mıllıon gektarǵa jetkizý qajet», degen edi. Memleket basshysy júktegen mindetti júzege asyrýǵa búginde kóp bóligi ıgerilmeı bos jatqan Shubartaýdyń keń dalasy ábden suranyp tur deýge bolady. Bul óńirdegi kóp jyldan beri eskerilmeı, nazardan tys qalyp kele jatqan máseleni Mádenıet aýylynda turatyn Sovet Muqashev aqsaqaldyń aýzynan estidik. Kezinde Shubartaý keńsharynyń dırektory, Kóktal keńsharynda ferma meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan aqsaqaldyń aıtýynsha, Qosaǵash aýyly mańyndaǵy Baqanas ózenindegi «Aqtoǵan» sý bógeti Keńes zamanynda Shubartaýdyń bir emes, birneshe aýylyn mal azyǵymen qamtamasyz etipti. Sol kezderi bes myń gektar sýarmaly jerdiń ıgiligin burynǵy aýdan ortalyǵy Barshatastyń da halqy kórgen eken. «Aýdan taraǵannan keıin «Aqtoǵanmen» qosh aıtystyq. Esigin, ózge de qurylǵylaryn kóz aldymyzda tonap, metallolomǵa ótkizdi. Iesiz qaldy. Iesiz qalǵannan keıin tozdy, búlindi. Odan keıin ákimdiktegiler jóndegen boldy. Biraq nátıje joq. О́zen qatty tasyǵanda buzyp ketedi. Eger Úkimetten qomaqty qarjy bólinip, osy toǵan qalpyna keltirilse, tórt birdeı aýyl – Barshatas, Qosaǵash, Mádenıet pen Bıdaıyqtyń halqy ıgiligin kórer edi. Bul kezinde búkil Shubartaý aýdanyn sýmen qamtamasyz etken jer ǵoı. Shubartaýdyń sharýalary jyl saıyn qysqy mal azyǵyn daıyndaý úshin qańǵyp júrip shóp shabady. О́zenniń boıyndaǵy daıyn turǵan sýarmaly jerdi nege qalpyna keltirmeske?!», deıdi Sovet aqsaqal. Mádenıet aýyldyq okrýginiń ákimi Baýyrjan Muqashev sý bógetiniń jobasyn jasaý úshin 5 mıllıon teńge kóleminde qarajat qajet ekendigin aıtady. Onyń aıtýynsha, sý arnasyn qaıta qalpyna keltirý úshin 200 mıllıon teńge shamasynda qarjy kerek. Buǵan árıne, aýdan men oblystyń shamasy jetpeıtini anyq...
Túıin
Shubartaýdaǵy halyqty tolǵandyrǵan eń úlken másele jol ekenin aıttyq. Túıtkildi máseleni sheshý baǵytynda aýdan tarapynan qandaı jumystar atqaryldy? Alda nendeı josparlar bar? Bul jóninde Aıagóz aýdandyq máslıhatynyń hatshysy Seıilbek Ysqaqov qysqasha aıtyp berdi.
«Bul óńirdiń negizgi problemasy - respýblıkalyq mańyzdaǵy «Qaraǵandy-Boǵas» baǵytyndaǵy Aıagóz ben Malgeldi aýylynyń arasyndaǵy 245 shaqyrymdyq jol. Jergilikti turǵyndar joldyń azabyn kópten beri tartyp keledi. Bul máseleni Parlament Májilisiniń depýtatty Nurtaı Sabılıanov ta talaı márte kóterdi. Aýdan basshysy da bul sharýamen shuǵyldanyp júr. Osy óńirdiń týmasy ári osy jaqtan saılanǵan depýtat retinde ózim de jol máselesin únemi nazarda ustap kelemin. Byltyr Shubartaýdyń joldarynyń biraz bóligine topyraq tógildi. Bıyl osy joldyń 10 shaqyrymyna (Aıagózden shyqqannan keıingi 50 shaqyrymnan 60 shaqyrymǵa deıingi aralyq) ortasha jóndeý jumystary júrgiziledi. Oblys basshylyǵy da bul máseleden habardar. Oblys ákiminiń orynbasary Serik Aqtanov bul joldyń jaǵdaıyn jaqsy biledi. Ol kisi bıyl Barshatasqa deıingi jolǵa jamaý jumystary júrgiziletinin aıtty», - degen aýdandyq máslıhat hatshysy Shubartaý óńirindegi ınternet, uıaly baılanys, densaýlyq saqtaý salasyna qatysty máselelerge aldaǵy ýaqytta da qozǵaý salynatynyn jetkizdi.
Azamat QASYM, «Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Aıagóz aýdany
Sýretterdi túsirgen avtor