Sanaýly kúnderden keıin balalar mektep bosaǵasynan attaıdy. Bazarlar men dúkenderde oqý quraldaryn túgendep, mektep formasyn kıip qarap jatqan oqýshylar... Mektepterde jóndeý jumystarynyń sońǵy shegeleri qaǵylyp, jańa oqý jylynda oqýshylardy esikterin aıqara ashyp qarsy alýǵa daıyn ba, oqýlyqtardyń jáne mamandardyń jetkiliktiligi qaı deńgeıde, ózge de bilim salasyna qatysty máseleler tóńireginde zerdelep kórgen edik.
Oqýshy sany artýy mektep qurylystarynyń qarqyndylyǵyn qajet etedi
Mańǵystaýda oqýshylar sanynyń ulǵaıýyna baılanysty mektepter men balabaqshalar qajettiligi de artqan. Qazirgi tańda oblysta 252 mektepke deıingi uıymda 33 497 bala tárbıelenýde. Al jańa oqý jylynda jalpy oqýshylar sany 128 myńǵa jýyqtasa, 16 myń bala mektep tabaldyryǵyn jańadan attaıdy eken. Bul ótken jylǵy kórsetkishtermen salystyrǵanda bala sany 300-400-ge kóbeıgendigin ańǵartady. Osynsha oqýshylardy óńirde 147 mektep qarsy almaq. Bıylǵy jyly Jańaózen qalasynda jańadan 125 oryndyq jekemenshik mektep ashylsa, taǵy da jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetten 8 mekteptiń qurylysyna qarajat qarastyrylǵan. Sondaı-aq, aldaǵy jyldary Aqtaý qalasynan úsh mektepte, Jańaózen qalasynan bir mektepte, Munaıly aýdanynyń Batyr, Atameken aýyldarynan, Túpqaraǵan aýdanynyń Aqshuqyr aýylynan, Beıneýdegi Abaı, Altynsarın atyndaǵy mektepter janynan qosymsha mektep qurylystaryn salý kózdelgen. Bala sanynyń ósýi saldarynan óńirde 14 mektep bir aýysymda oqytsa, 115 mektep eki aýysymmen, 5 mektep úsh aýysymmen oqytady. Demek, óńirde mektep jetispeýshiligi bar. Úsh aýysymdy oqytýdy joıý maqsatynda Ulttyq qor esebinen 4 mektep, respýblıkalyq bıýdjet esebinen 4 mektep qurylystary bastalǵan. 3 mektepte kúrdeli jóndeý, 97 mektepte aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilgen.
Oqýshy men mektep máselesi týraly sóz qozǵaǵanda, aıtylmaı ketpeıtin tus – tasymal. Mańǵystaý oblysynda mektebi joq 12 eldi meken bar desek, olarda turatyn mektep jasyndaǵy 373 balanyń 34-i toqsan saıyn ınternattarǵa tasymaldansa, 339-y kúndelikti tasymaldanýdy qajet etedi. Apattyq jaǵdaıdaǵy mektepter joıylǵan.
Jyl saıyn bilim salasyna bólinetin qarjy kólemi ulǵaıyp keledi – bul kórsetkish 2016 jyly 47,9 mlrd-ty bolsa, 2017 jyly 62,5 mlrd-ty qurady.
– Elbasymyz bıylǵy «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» Joldaýynda adamı kapıtal sapasyn arttyrýdy kún tártibine qoıdy. Ol úshin bilim berý júıesiniń rólin ekonomıkalyq ósýdiń jańa modeliniń ortalyq býynyna aınaldyrýymyz qajet. Memleket basshysy N.Nazarbaev «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda bilim berý salasyndaǵy mańyzdy máselelerdi sheshýdiń baǵdarlamasyn usyndy. Endigi baǵyt-baǵdar aıqyn. Maqsatymyz – ulttyq sana-sezimi joǵary, otanshyl, tabysty, jalpyadamzattyq jáne ulttyq qundylyqtardy boıyna sińirgen, el taǵdyryna úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn tulǵa tárbıeleý, – degen bolatyn Prezıdent N.Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty Joldaýyn iske asyrý maqsatynda ótken mańǵystaýlyq pedagogtardyń oblystyq tamyz konferensııasynda oblys ákimi E.Toǵjanov. Bıyl oblysta memlekettik bilim granty ıegerleri 2 esege artty, ıaǵnı 2016 jyly 542 grant bolsa, 2017 jyly – 1053 grant, onyń ishinde «Serpin» baǵdarlamasy boıynsha 2016 jylǵy 158 grant bıyl 446 grantqa jetti. Jańaózen qalasynyń №18 orta mektebiniń 88 túlektiń ishinen 41-i memlekettik grantqa ıe boldy. Bıylǵy jyldan bastap daryndy balalardy qoldaý maqsatynda oblys ákiminiń 50 bilim granty bólindi.
Halyq sanynyń artýy – qýanysh. Mektepterdiń bos turǵannan góri, topyrlaǵan balany syıǵyza almaı, qosymsha mektep qurylystaryn qajet etip jatýynyń ózi kóńil tolqytady. О́ńirde mektep syıymdylyǵy, úsh aýysymdy joıý máselesi basty nazarda tur.
Baza men kadr
Mańǵystaýda balabaqsha, mektep, kolledj jáne qosymsha jáne arnaıy bilim berý uıymdaryn eseptegende barlyǵy 495 bilim berý uıymy bar. Mektepterdi zamanaýı jaraqtandyrý – basty talap. Materıaldyq-tehnıkalyq bazany damytý úshin 2017 jyly jergilikti bıýdjetten 356 mln teńgeden astam qarjy bólinip, birqatar mektepterge robottehnıka alýǵa, hımııa, fızıka, bıologııa kabınetterin jasaqtaýǵa, ınteraktıvti taqtalar alýǵa jumsalǵan. Mektepterdiń qazirgi zamanǵy pándik kabınettermen jabdyqtalýy orta deńgeıde bolsa, lıngafondy-mýltımedıalyq kabınettermen tolyq jabdyqtalǵan. Barlyq mektepter tolyqtaı kompıýterlendirilgenimen, jańalaýdy qajet etedi, biraq 2015 jyldan beri kompıýterler alý úshin arnaıy qarjy qarastyrylmapty.
О́ńirdegi kúndizgi memlekettik bilim beretin mektepterde 10696 muǵalim jumys jasaıdy. Sońǵy úsh jylda oblys boıynsha 11 jańa mektep ashylyp, 1800-ge jýyq jas maman jumysqa qabyldanǵan. Mektepterge qazirgi tańda 54 maman qajettiligi bar.
– Bilim berý salasynda basqarýshylyq quzyrettilikti damytý maqsatynda «Bilim berý salasyndaǵy menedjment» mamandyǵy boıynsha bilim salasynyń 50 mamany Almaty menedjment ýnıversıtetinde 2 jyldyq magıstratýrada, 70 maman Al-Farabi Education bilim berý ortalyǵynda 1 jyldyq kýrsta bilim alýda. Pedagogtardy yntalandyrý, áleýmettik qoldaý jáne bilim berý uıymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıyn jetildirý maqsatynda, sondaı-aq pedagogtardyń ımıdjin kóterý, jas mamandarǵa ádistemelik kómek kórsetý, tájirıbeli ustazdardyń ozyq tájirıbesin taratý maqsatynda túrli baıqaýlar ótkizilip turady, – deıdi Mańǵystaý oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Z.Tastemirova. Basqarma basshysynyń aıtýynsha, qazirgi tańda 572 muǵalim aǵylshyn tilin úırenýde jáne jańa oqý jylynan bastap 300 aýyl muǵalimi jergilikti bıýdjet esebinen qosymsha oqytylatyn bolady.
Oqýlyqtar ornynda, tamaq daıyn, aksııa áleýetti
Oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshender satyp alýǵa jergilikti bıýdjetten 1 mlrd teńgeniń ústinda aqsha bólingen. Atalmysh qarjyǵa 2,5,7 synyptardyń oqýlyqtary jáne qor jınaý sıkly boıynsha basqa synyptarǵa jetispeıtin oqýlyqtar men oqý quraldary satyp alynyp, barlyq aýdan, qalalyq bilim bólimderine jetkizilip berildi. Oqýlyqtarmen qamtamasyz etý úshin aldyn ala baspalarmen jumys júrgizildi. Al jańa oqý jylynan bastap oblysta 125847 oqýshyǵa ystyq tamaq berý uıymdastyrylsa, 25 795 oqýshy tegin ystyq tamaqpen qamtylady dep mejelengen. «Meniń tańdaýym – balalarǵa kómek kórsetý!» úndeýin kótergen «Mektepke jol» aksııasy aıasynda, ıaǵnı eki aı ishinde óńirdegi áleýmettik qoldaýdy qajet etetin 9795 oqýshyǵa kómek kórsetý josparlanǵan. Qazir 1000-ǵa jýyq balaǵa kómek kórsetildi.
Mańǵystaýda jańa oqý jylyna daıyndyq qalypty júrýde. Bilim berý salasy únemi jańǵyrýdy, izdenýdi qajet etetindikten, atalmysh saladaǵy jańalyqtar jyl boıy jalǵasa beretini, sol sııaqty jetispeıtin tustardyń bir oqý jylynyń basymen shektelip qalmaı, ýaqytpen birge tolyǵa túsetini anyq.
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan» Mańǵystaý oblysy