Oral qalasynda jergilikti jýrnalıst, belgili telejúrgizýshi, aqyn Munaıdar Balmoldanyń «On tórt» kitabynyń tusaýy kesildi. Shyǵarma shynaıy oqıǵa – 1940 jyly sol kezdegi Oral oblysy Fýrmanov aýdanynda qurylǵan jasyryn uıym týraly jazylǵan.
О́rimdeı 14 jas Qazaqstannyń Sovet úkimetinen bólinip shyǵyp, óz aldyna derbes memleket atanǵanyn talap etken bolatyn.
Jańa kitaptyń tusaýkeserine tarıhshy ǵalymdar, jergilikti ólketanýshylar, aýdandardan arnaıy kelgen ókilder jəne roman keıipkerleriniń urpaqtary qatysty.
- Bul táýelsizdik jyldary óńirimizdiń tarıhyna qatysty derekti oqıǵalardy negiz etip jazylǵan tuńǵysh roman, - dep atap ótti «Jaıyq Press» JShS bas dırektory Jantas Safýllın.
Aıta keteıik, tarıhı derek boıynsha jazylǵan «On tórt» atty jańa romannyń jelisi Sovet úkimeti kezinde múldem aıtylmaǵan, tek Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń ǵana jarııa bolǵan oqıǵaǵa arnalǵan. 1937-1947-diń qandy qasabynda bas kótergen azamattary men ult zııalylaryn qynadaı qyrǵan repressııadan keıin ile-shala qaıta bas kótergen ulandardyń erligine tań qalmasqa shara joq. Alash qaıratkerleriniń amanatyn arqalap qalǵandaı, ózderin ult múddesine qyzmet etýge jegip, «Qazaq halqyn qorǵaýshylar Odaǵy» atty jasyryn antısovettik uıym quryp, bir iske jumylǵan qazaqtyń on tórt jas oǵlanynyń qaıǵyly taǵdyryn roman shynaıy sýrettegen.
«Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» 1940 jyly Jalpaqtal selosynda qurylǵan. Jetekshisi – sol kezde 17 jasar bozbala, Oral pedınstıtýty fızıka-matematıka fakýltetiniń 1 kýrs stýdenti Ǵubaıdolla Ánesov. Jasyryn uıym Sovet úkimetinen Qazaqstannyń bólinip shyǵyp, óz aldyna derbes memleket bolyp ómir súrýin qalaıdy. SSSR Joǵarǵy Keńesi tóraǵasy M.Kalınınge hat jazyp, osyny talap etedi. SSSR Konstıtýsııasyn basshylyqqa alyp, joǵaryǵa hat jazady, eger hatta kórsetilgen talap oryndalmaǵan jaǵdaıda qazaq halqy qolyna qarý alyp, óz múddesin qorǵaýǵa bel býady, osy jolda «QHQO» uıymy bas bolady dep atap kórsetedi. Olar jumystaryn jandandyrý baǵytynda astyrtyn baspahana ashyp, únparaq basyp shyǵarady, uıymnyń kýáligin daıyndaıdy, qarýly kóterilistiń josparyn qurady. Biraq araǵa satqyn aralasady, NKVD-nyń quryǵyna túsedi. Uıym jetekshisi Ǵ.Ánesov atý jazasyna, qalǵandary birneshe jylǵa sottalady. Keıbiri túrmede tergeý kezinde kóz jumady.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, osy eńbektiń alǵysózin jazǵan Jańabek Jaqsyǵalıev shyǵarma kórkem tilmen jazylǵanymen, arhıvtik qujattarmen tolyq sáıkes keletinin aıtyp ótti. «Áıgili «Bekmahanov isinen» keıin ulttyq tarıhı sanany qalyptastyrýǵa qazaq jazýshylary bilek sybana kiriskeni belgili. Qudaıǵa shúkir, I. Esenberlınnen bastalǵan altyn shynjyr úzilgen joq. Keńes dáýirin bylaı qoıǵanda el táýelsizdigimen birge qanshama tarıhı romandar jazylyp jatyr. Sonyń biri – qolymyzdaǵy dúnıe. «On tórtti» muqym qazaq balasy oqýy tıis» dep qorytty tarıhshy óz sózin.
Jańa kitaptyń lentasyn roman keıipkerleriniń urpaqtary – 10 jylǵa sottalǵan Satqalı Moldaǵalıevtiń qyzy Nurjııan Satqalıqyzyna jáne 5 jylǵa sottalǵan Súndetqalı Qarajanovtyń inisi Kenjeǵalı Qarajanov qıdy.
- Aǵam Súndetqalı Qarajanov – bizdiń úıdiń tuńǵyshy edi. Ol 1922 jyly dúnıege kelgen. Ákemiz 1937 jyly qaıtys boldy da, bes bala jetim qaldyq. Súndetqalı aǵam áke ornyna áke edi. Mektepte jaqsy oqydy. 10 synyp bitirgennen keıin býhgalter bolyp jumys jasady. Biz onyń jalpaqtaldyq uıymǵa múshe bolǵanyn bilmedik. 1941 jyly jeltoqsanda aǵamdy alyp ketti. Men alty jastamyn, eshteńe esimde joq. Olardy Aqtóbe ferroqorytý zaýytyna jumysqa salypty. 1947 jyly túrmeden bosasymen bizdi, baýyrlaryn qolyna aldy. Artynsha eki jylǵa Qarqaralyǵa jer aýdardy. Sol jaqta júrip úılendi, eki balasy dúnıege keldi. Ol aımaq Semeı polıgonyna jaqyn ǵoı. Sodan ba, balalary kemtar boldy. О́mirden talaı qıyndyq kórgen aǵam 50 jasynda qaıtys boldy. О́miriniń sońynan deıin bizge qamqor bolyp ótti. Aınalaıyn, Munaıdar, saǵan, osy «Qazaq halqyn qorǵaýshylar odaǵy» týraly jazǵan barlyq jýrnalısterge alǵysym sheksiz. Biz aǵamyzdyń ne úshin, qalaı sottalǵanyn bilmedik. Bińzge zııany tıedi deı me, aǵamyz ol týraly eshteńe aıtpaıtyn, - dedi Kenjeǵalı Qarajanov.
- Meniń ákem Satqalı Moldaǵalıev te túrmede ótken kezderi týraly jaq ashpaıtyn. Jalǵyz qyzymyn ǵoı, biraq ákemniń kim ekenin bilmeppin. Qazaqstan egemendigin alǵan soń ǵana «Áıteýir biz de egemendik alyp, degenimizge jettik-aý...» dep kúrsingeni esimde. Qartaıǵansha qolymda boldy, táýelsizdikti kórip, 2003 jyly ómirden ótti, - dedi kózine jas alyp turyp Nurjııan Satqalıqyzy.
Kitap avtory Munaıdar Balmolda shyǵarmanyń jazylýy tarıhynan sóz qozǵady. Ǵubaıdolla Ánesov turǵan jataqhanada óziniń de stýdenttik kezderi ótkenin, keıin jýrnalıstik qyzmetimen «qazaq halqyn qorǵaýshylar uıymynyń» qylmystyq isimen tolyq tanysqanyn, órimdeı jastardyń órligi men erligi janyna maza bermeı, osy týyndyny dúnıege ákelgenin shynaıy áńgimeledi. Osy kitaptyń baspadan basylyp shyǵýyna qol ushyn sozǵan Oral qalalyq máslıhatynyń depýtaty Jantas Safýllınge zor alǵysyn aıtty.
- Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasymen sabaqtasa dúnıege kelgen bul kitapty nasıhattaý – ózimizdiń azamattyq namysymyzǵa syn. Sondyqtan Zelenov aýdandyq máslıhatynyń depýtattary, ákimdik qyzmetkerleri, jergilikti kásipkerler qoldaý bildirip, bul kitaptyń 100 danasyn satyp alýǵa keldim. Zelenov aýdanynda 53 kitaphana, 47 mektep bar. Biz olardyń bárine osy kitapty taratyp beremiz, - deıdi Zelenov aýdandyq máslıhatynyń depýtaty, aýdandyq «Aýyl tynysy» gazetiniń redaktory Nurjan Dúzbatyr.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretter avtordiki