Jaz aılarynda shetelderde bolyp, saıahattap qaıtqan jandardyń: «Kitap dúkenderine kirip ek, Shyńǵys Aıtmatovtan basqa ózimizdiń jaqtyń bir de bir jazýshysynyń kitabyn kóre almadyq», degen tańdanysqa toly sózderin jıi estımiz.
Iá, shynynda da solaı. Basqalardy, tipti aıtpaı-aq qoıyńyz, álemniń birneshe tilderine aýdaryldy dep maqtanysh etetin klassıkterimizdiń óziniń kitabyn kezdestirmeımiz. Sebebi, olar qaı kezde jaryq kórdi, qansha taralymmen shyqty, qalaı satyldy? Ol jaǵy biz sekildi qarapaıym oqyrmanǵa múlde jumbaq.
Al Aıtmatov shyǵarmalarynyń ol jaqta da, bul jaqta da jyl saıyn qaıta-qaıta basylyp shyǵyp jatatyny ras. Bul, árıne, jazýshy talantynyń qudiretine, baspagerler qaýymynyń talap-tilegine jáne qalyń oqyrmannyń suranysyna baılanysty ekendigine tıtteı de kúmán joq. Birde Atatúrik áýejaıynan el jaqqa ushatyn ushaq keshikkende bizdiń de kitap dúkenine kirip shyqqanymyz bar-dy. Ol jerde de Ortalyq Azııa ádebıetinen tek Shyńǵys Aıtmatovtyń shyǵarmalaryn kórdik.
Sonda ishteı «Iаpyr-aı, ne degen baqytty jazýshy!» dep qyzyǵyp edik. Qazaqstanmen kórshi jatqan Qyrǵyzstannyń ońtústigindegi Sheker aıylynda dúnıege kelgen jazýshynyń shyǵarmalary bul kúnde búkil álemniń ıgiligine aınalǵany aıdaı aqıqat. Túri men tilin aıtpaǵanda, salt-dástúri men ádet-ǵurpynyń ózi bizge qatty uqsaıtyn qyrǵyz ultynyń bul da bir baǵy ekeni daýsyz.
Alaıda, osyndaı baq kókten túse me, álde jerden shyǵa ma degen bir ańǵal suraqtyń búıirden túrtetini bar. Ásirese, ádebıet áleminiń esigin endi ashqan albyrt jastardyń kóńilindegi «Aıtmatov sekildi klassık bolsam!», degen asqaq romantıkanyń jalynyn sezingende, olardyń sýretker týraly bar shyndyqty bilgenin ishteı qalap turasyń.
Sebebi, Aıtmatov bolyp tanylǵanǵa deıingi kórgen beınet pen shekken azap bar emes pe?!
Mine, osyny jazýshynyń ózi de eskerip, keıingi urpaqqa sabaq etip qaldyrýdy oılaǵan sekildi. Sondyqtan da, alysta, naqtyraq aıtsaq, Eýropadaǵy Lokým qalasynda orys tilin óte jaqsy biletin nemis jazýshysy Hıtserge on kún boıy balalyq, jastyq shaqtaǵy kórgenderin jyr etip shertipti. Al mundaıǵa asa uqypty nemis halqynyń perzenti ony dıktofonǵa jazyp alyp, nemis tiline tárjimalap, alǵash ret Germanııada Shyńǵys Aıtmatovtyń jańa kitaby retinde oqyrman qaýymǵa usynǵan.
Bul jańalyqty biz alǵash 1998 jyly Shymkent qalasynda bolǵan kezdesýde uly sýretkerdiń óz aýzynan estigenbiz. Áıtse de, kópke deıin ol kitaptyń ne oryssha, ne qyrǵyzsha nusqasyn keziktire almaı júrdik. Tek 2011 jyly Bishkekke barǵan kezekti saparymyzda onyń qyrǵyz tilinde taıaýda ǵana jaryq kórgenin estip, dostarymyzdan bir danasyn qalaıda taýyp berýin ótingenbiz.
Bir qyzyǵy, Shyńǵys Aıtmatovtyń «Balalyq shaq» atty bul kitaby qyrǵyzshaǵa túrik tilinen aýdarylǵan eken. Kitap muqabasyna zer salyp turyp ezý tartqanymyzdy baıqaǵan qyrǵyz baıekeler bir-birine qarap jymyńdap, kózderin qysyp: «Keıingi kezde Shyqańnyń kitaby bizge de osylaı uzaq jol júrip keletin boldy» dep qaldy.
Ol ras. Shyńǵys Aıtmatovtyń jańa shyǵarmasyn búkil álem oqyrmandary kútip otyrady emes pe. Sondyqtan da olardyń qaı elde, qaı tilde basylyp jatqanyn qazir qadaǵalaýdyń ózi qıyn.
Áıtse de, ádebıet álemindegi osyndaı dańǵyl jolǵa sýretker qalaı jetti, qandaı qıyndyqtar kórdi? Mine, sol týraly atalmysh kitapta Shyńǵys Aıtmatovtyń ózi biraz syr aqtarady.
«Jámıla» povesi jaryq kórgende ózimizdiń bir úlken jazýshymyz ony qatty synǵa aldy, – deıdi sýretker «Jámıla men Danııar» atty taraýynda. – Povesimdi partııa jınalysynda kópshilik qaýymnyń talqysyna saldy. Ol ádebı shyǵarmalardyń máni men mazmuny kommýnıstik partııa saıasatyna yńǵaılastyrylýy kerek ekendigin, sosrealızm baǵytynan aınymaı, ıdeologııanyń basty nysanasyn negizge ala otyryp jazý qajet ekendigin aıta kelip, aqyrynda povestegi erli-zaıyptylardyń ajyrasýy partııa tarapynan qatań synǵa alynýy tıis dep eskertti. Partııa, negizinen, úı-ishiniń yntymaǵyn saqtaıtyndyǵyn basa kórsetip, al meniń povesimde mundaı ıdealdarǵa saı kelmeıtin sıýjettiń oryn alǵandyǵyna qadalyp ótti. Ol kezde áıelimen ajyrasqandarǵa sógis beriletin-di. Partııadan shyǵarylyp, qyzmetinen alynyp ta jatatyn. Ádebı shyǵarmalarda mundaı kisiler jaǵymsyz keıipker retinde kórsetilýge tıis edi. Al meniki bolsa, kerisinshe.
Bul povesti jazǵan kezde men mundaı jaǵdaılar týraly oılanbappyn da. Biraq «Jámıla» jaryq kórisimen óz elimde de, shet memleketterde de úlken qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Barlyq jerde meniń jańa povesim týraly talqylaýlar bolyp jatty. Keıbir dos-zamandastarym mundaı kútpegen tabysymdy kóre almaı, kópke deıin qyzǵanyp júrdi. Shyǵarmam týraly eshqandaı pikir aıtqan joq, biraq, «klassık» jazýshylarymyz ǵana maǵan qatty shúıligip júrdi...
Jazýshylar odaǵynda jıi-jıi partııalyq jıyndar ótip turatyn. Partııanyń ruqsatynsyz bul odaqqa eshkim de múshe bola almaýshy edi. Sondyqtan da qolyna qalam ustaǵannyń bári aldymen partııaǵa múshelikke ótip baryp, sonyń joldamasymen ǵana Jazýshylar odaǵyna alynatyn. Ol kezde jazýshylardyń partııalyq jınalysyna iri-iri memleket qaıratkerleri keletin. Olar eńbekshi eldi sosıalıstik rýhta qalaı tárbıeleý kerek, olarǵa arnap qandaı shyǵarma jazý kerek, sosıalıstik realızm turǵysynda qalaı syn aıtý kerek degen sııaqty máselelerdi talqyǵa salatyn. Osyndaı bir jınalys ótip jatqan kezde jańaǵy aıtqan «klassıkterimizdiń» biri minbege kóterildi. Men de osy jınalysta otyrǵanmyn.
– Manadan beri jas jazýshylardy eńbekshiler rýhynda tárbıeleý jóninde pikir alystyq qoı. Biraq olar teris jolǵa túsip alyp, ózderine sodan paıda kózdep, ádebıetti ýlandyryp jatsa qaıtip tárbıelemekpiz? О́tkende Ystyqkól jaqqa is-saparǵa bara qaldym. Bir kolhozǵa burylyp, eńbekshi eldiń dalada qalaı eńbek etip jatqanyn kórip, pikir alysyp, jaqynyraq tanysqym kelgen. Sóıtip, jolda kele jatqanymda artymnan bir at-arbaly kisi qýyp jetti. Men oǵan jol berdim. Soǵan qaramaı ol at tizginin tartty. Arbaǵa jaramdy attar jegilgen eken. Bul kolhozdyń qurmetti adamdarynyń biri-aý dep topshyladym. Ol menen: «Oý, baıeke, qaıda barasyń?» dep surady. Men bolsam: «Kolhozshylardyń tirshiligimen jaqynyraq tanysý úshin dala qosyna bara jatyrmyn», dedim. «A-a, men sizdi endi tanydym. Siz baıaǵy bálenshe degen ataqty jazýshy bolasyz ba?» Al men: «Iá, sonyń dál ózimin», deımin. «Kelińiz, arbaǵa otyryńyz! Qaıda baramyn deseńiz de jetkizip salam. Aıtqan jerińizdiń bárin kórsetem», degennen keıin álgi arbakeshtiń janyna otyrdym. Bir kezde ol maǵan qarap: «Siz jazýshysyz ǵoı, Aıtmatovty tanısyz ba?» dep qaldy. «Álbette, tanımyn» dedim men. «Olaı bolsa, qolyma túsken jerde ony aıamaı sabap alatynymdy aıtyp qoıyńyzshy!» deıdi. «Nege?» desem, ol aıtady: «Jámıla jóninde birdemelerdi tantypty. Kúıeýi maıdanda júrgen kelinshek basqa bireýmen qashyp ketedi-mish. Osyndaı kitapty dáti baryp qalaı jazǵan?!» deıdi. Mine, eldiń pikiri osyndaı, – dep josyltty «klassık» jazýshymyz. Sodan soń: «Men elden estigenimdi aıtyp turmyn. Qazir osy jazýshy bizdiń aramyzda otyr. Átteń, qolymda qamshym joq. Áıtpese onyń «Jámıla» úshin alatyn sybaǵasyn qazir-aq berer em!» – dep áńgimesin támamdady.
Jan dúnıemdi órtep ótken mundaı sózderdi amalsyz tyńdap, ne isterimdi bilmeı otyra berdim. Úlken-kishiniń bári maǵan qarap, keleke qylyp kúlip jatyr. Keıbireýleri tipti túrtkilep, shymshylap ta jiberdi. Al endi bireýleri:
– Durys! Mundaılardy sabaý kerek! Eldi buzatyn osylar! Býrjýazııanyń qaldyǵy! Tap dushpany bop bas kóteredi! – dep aıqaılaıdy. Men olarǵa jaýap qatpaı, únsiz kúlip qana qutyldym. Biraq, shyndyǵynda, mundaı oqıǵalar meniń kóńilimde ómir-baqı óshpeıtin dyq bop qaldy...» Jalpy, Shyńǵys Aıtmatov shyǵarmashylyǵyn alǵash búkil álemge pash etken «Jámıla» hıkaıatynyń budan keıingi taǵdyry sizge jaqsy belgili, qadirli oqyrman. Sebebi, ony bizdiń uly Muhań – Muhtar Áýezov oqyp, jas jazýshynyń povesine joǵary baǵa berip, fransýz ádebıetiniń klassıgi Lýı Aragonǵa tanysyp kórińiz dep keńes beredi. О́z kezeginde ol ony fransýz tiline aýdaryp, «Mahabbat tarıhyndaǵy eń tamasha shyǵarma» dep baǵalaıdy. Sóıtip, qyrǵyz aıylynan shyqqan Jámıla búkil álemdi sharlap kete barady.
Nurǵalı Oraz,
"Egemen Qazaqstan"