Úkimet otyrysynda jańa Salyq kodeksiniń jo­basy maquldandy

Astyq jınaý naýqany aıaqtalýǵa jaqyn

Aýyl sharýashylyǵy bi­rinshi vıse-mınıstri Qaırat Aıtýǵanovtyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta barlyq óńirlerde astyq jınaý jumystary júrgizilip jatyr. Búginge deıin 11,6 mln gektardyń astyǵy jınalǵan. Ortasha gektaryna 12,6 sentner túsimdilikpen 14,7 mln tonna astyq bastyrylǵan. Astyq jınaý qarqyny ótken jyldyń deńgeıinen 2,5 mln gektarǵa nemese 16 paıyzǵa artyq.  

Jalpy, respýblıka boıynsha dándi daqyldar alqaptarynyń 76,7 paıyzy jınalypty. Negizgi egin egetin óńirlerde, máselen, Aqmola oblysynda 3,5 mln tonna, Soltústik Qazaqstan oblysynda 3,3 mln tonna, Qostanaı oblysynda 3,8 mln tonna astyq oryldy.

Q.Aıtýǵanov sonymen qatar Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Batys Qazaqstan oblystarynda masaqty dándi daqyldardy jınaý aıaqtalǵanyn atap ótti. Iаǵnı, 1,4 mln tonna dándi daqyl jınalǵan, bul ótken jyldyń deńgeıinen 3,5 paıyzǵa artyq.

Arpa jınaý jumystary da aıaqtalýǵa jaqyn. Máselen, búgingi tańda 1,8 mln gektar nemese alqaptardyń 86 paıyzy jınalyp, 2,7 mln tonna arpa dáni alynyp otyr. Al maıly daqyldar boıynsha astyq jınaý alqaptarynyń shamamen 24 paıyzy jınalǵan, bul ótken jyldyń deńgeıinen 10 paıyzǵa artyq. Sóıtip, 1,2 mln tonna maıly daqyl bastyrylǵan. Sonymen qatar Almaty, Jambyl jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynda kókónis-baqsha daqyldaryn jınaý jalǵasýda. Aıtalyq, alqaptyń 76 paıyzy qamtylyp, 3,1 mln tonna kókónis-baqsha daqyldary jınalǵan, bul ótken jyldyń sáıkes deńgeıinen 13 paıyzǵa artyq. Q.Aıtýǵanov, sondaı-aq as­tyq jınaý jumystaryn uıym­dasqan túrde júrgizý úshin óńir­ler arzandatylǵan dızel oty­­ny­nyń qajetti kólemimen qamtamasyz etilgenin, barlyq qabyldaý pýnktteri jańa túsim astyǵyn qabyldaýǵa daıyn eken­digin tilge tıek etti. Sonymen qatar aǵymdaǵy jyly astyq qoı­­ma­larynyń reıtıngin anyq­taý jáne taǵaıyndaý ádistemesi engi­zilgen. Bıyldan bastap Azyq-túlik korporasııasy se­nimsiz reıtıngke ıe astyq qabyl­daý kásiporyndarymen jumys ja­saý­dy doǵarmaq. Budan ózge as­tyq sapasyn arttyrý úshin aǵym­daǵy jyly tuqym sharýashy­lyǵyn qoldaý jáne mıneraldy tyńaıtqyshtardy qoldaný bo­ıynsha qajetti sharalar qabyl­danǵanyn atap ótti. Sonyń ar­qa­synda 3-shi synypty astyq úlesi 76 paıyzdy quraǵan, al ótken jyly bul kórsetkish 44 paıyz bolǵan.

Birinshi vıse-mınıstr osylaısha bıyl býnkerlik salmaqtaǵy jalpy egin jınaý 19,5 mln tonnany quraıtynyn jetkizdi. Al negizgi egin egetin úsh óńir boıynsha shamamen 15 mln tonna jınaý josparlanǵan. Mejelengen sapany eskere otyryp, atalǵan kólemder astyqtyń eksporttyq áleýetin 8 mln tonnaǵa deıin jetkizýge múm­kindik bermek. 

Jańa Salyq kodeksi ashyqtyqty kózdeıdi

Úkimet otyrysynda ma­­qul­danǵan jańa Salyq kodeksiniń jobasy jaıynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Tımýr Súleımenov baıandady. Mınıstrdiń málimdeýinshe, jańa kodeks ShOB ósimin yntalandyrýdy jáne elimizdiń qarjy sektoryn nyǵaıtýdy kózdeıdi. T.Súleımenov sonymen qatar jańa Salyq kodeksi aıasynda salyq salý ıdeologııasy ózgergenin, ol adal salyq tóleýshini qorǵaýǵa, ekonomıkanyń túrli sektorlaryn yntalandyrýǵa jáne ákim­shiliktendirýdi jeńildetýge ba­ǵyttalatynyn atap ótti.

Jańa kodeks salyq daýlaryn ádil qaraýǵa múmkindik be­redi. Sondaı-aq eger salyq tó­leý­shi salyq organynyń túsindi­rýine sáıkes áreket etse jáne nátı­jesinde pozısııa ózgergen bolsa, aıyppuldar men ósimpuldar qol­danbaý usynylýda. Budan ózge bızneske zańnamanyń ózgeristerin zertteý úshin kóbirek ýaqyt usynylady. Barlyq paıda bolǵan túzetýlerdi kelise otyryp, bir zań jobasymen engizý usynylýda – bul bızneske Salyq kodeksiniń barlyq ózgeristeri týraly habardar bolýǵa múmkindik beredi, dedi mınıstr.

Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý úshin qoldanystaǵy arnaıy salyq rejimderin saqtaý qarastyrylǵan. Oǵan qosa jańa balamaly rejim – tııanaqtalǵan shegerý usynylǵan. Sondaı-aq «jeńildetilgen deklarasııa» rejimi aıasynda tabys mólsheri boıynsha talap jeke jáne zańdy tulǵalar úshin birdeı bolady. Buǵan qosa, jer qoınaýyn paıdalaný salasynda geologııalyq barlaýǵa ınvestısııalar yntalandyrylady. Ken salasy úshin ústeme paıdaǵa salyqty alyp tastaý usynyldy. Tabysty barlaýdy yntalandyrý maqsatynda kommersııalyq tabys bonýsyn alyp tastaý josparlanǵan. Teńiz jáne tereń munaı ken oryndary úshin jer qoınaýyn paıdalanýǵa áldeqaıda jeńil balamaly salyq usynylǵan.

Ekonomıkanyń naqty sektory turǵysynda arnaıy ınves­tı­sııalyq kelisim (AIK) aıasyn­da avtomobıl jasaý úshin qo­sym­sha qun salyǵy (QQS) boıynsha jeńildikter usynylýda. Osylaısha, shıkizattar men materıaldar ımporty, sondaı-aq AIK-te óndirilgen taýarlardy ótkizý boıynsha aınalym QQS-dan bosatylady. Sondaı-aq beriletin múlik QQS-syz satyp alynǵan bolsa jáne AIK-ke arnalǵan taýarlar tizilimine engizilgen bolsa, múlikti qarjy lızıngine berý QQS-dan bosatylady. Sonymen qatar, qarjy sektoryn saýyqtyrý, ınvestısııalar tartý jáne arnaıy ekonomıkalyq aımaqtarǵa qatysýshylarǵa je­ńil­dikterdi arttyrý úshin de yn­ta­­­landyrý sharalary qaras­ty­ryl­ǵan. Jalpy, salyq jańa­shyl­dyq­taryn qabyldaǵan soń salyq daýlary, tekserister sany azaıady, ákimshiliktendirý je­ńil­detiledi dep boljanýda.

Jıynda budan ári Salyq kodeksi týraly áńgimeni jalǵas­tyr­ǵan Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov Salyq kodeksiniń jańa jobasynda jáne ilespe zań jobasynda qarastyrylǵan memleket pen salyq tóleýshi arasyndaǵy ózara qarym-qatynasty yryq­tan­dyrý týraly baıandady.

Mınıstr memlekettik kiris­ter organdary men salyq tóleý­shi arasyndaǵy ózara is-qımyl­dyń aıqyn erejelerin bekitý maq­­satynda zańdylyq qaǵıdaty, tıim­dilik qaǵıdaty jáne táýekelge baǵ­darlanǵan ákimshiliktendirý qaǵı­daty sııaqty salyqtyq ákim­shilik­tendirýdiń qaǵıdattary engi­ziletinin aıtty. Mınıstrdiń máli­metinshe, salyq tártibin artty­rýdy yntalandyrý maqsatynda táýe­kelderdi basqarý júıesi tú­be­­geı­li qaıta qaralady. Salyq tó­leý­shi­lerdiń túrli sanattary úshin sa­­lyq­­tyq ákimshiliktendirýge ár­ta­rap­­tandyrylǵan tásil engizi­lýde.

Jobada senim men ashyqtyqtyń qaǵıdattaryna negizdelgen iri salyq tóleýshilermen ózara is-qı­myldyń jańa túri – Deń­geıles monıtorıng qarastyrylǵan. Mundaı tásil EYDU elderinde paıdala­nylatyn ákimshiliktendirýdiń ilge­rindi ádisteriniń biri bolyp tabylady. Zań jobasynda áreketsiz sa­lyq tóleýshilerdi májbúrlep joıý úshin negizgi sharttar qaras­ty­rylǵan. Atalǵan rásimniń ashyq­tyǵyn qamtamasyz etý maq­satynda májbúrlep joıý týraly aqparat aldyn ala BAQ-ta ja­rııalanady jáne osy kompa­nııa­lardyń áleýetti kredıtor­larynyń shaǵymdarymen jumys júrgizilýde. 

Salyqtyq tekserýler tur­ǵysynan olardyń sanyn qys­qartý men sapasyn arttyrýǵa ba­ǵyttalǵan sharalar qarasty­rylǵan, dedi mınıstr. Máselen, jos­pardan tys tekserister júr­gizý úshin negizdemeler 56 paıyz­ǵa qysqaratynyn atap ótti. So­ny­men qatar, kodeks jobasynda lısenzııalyq baqylaýdy yryq­tandyrý, sondaı-aq QQS-ty qaı­tarý rásimderin ońtaılandyrý boıynsha sharalar kózdelgen.

Keshendi tásil kerek 

Úkimet otyrysynda qaral­ǵan taǵy bir másele – sport ınfra­qu­rylymyn damytý jáne Qazaqstan azamattaryn deneshynyqtyrýmen shuǵyldanýǵa tartý boıynsha jumystardyń nátıjeleri. Bul rette atqarylǵan sharalar jaıyn­da málimettermen bólisken Má­de­nıet jáne sport mınıstri Arys­tanbek Muhamedıuly eli­­mizde deneshynyqtyrýmen shu­ǵyl­danatyn azamattar sany artyp kele jatqanyn atap ótti.

Máselen, 2016 jyldyń qory­tyndysy boıynsha 4 mln-nan astam adamdy nemese halyqtyń 27,4 paıyzy deneshynyqtyrýmen jáne sportpen aınalysýmen qamtý qamtamasyz etilgen. Úsh jyl ishinde bul kórsetkish 2,3 paıyzǵa ósken. Bul tusta dene­shynyqtyrýmen júıeli aınalysatyn balalar men jasóspirimder úlesi 15,3 paıyzdy quraıdy eken. Búginde JOO stýdentteriniń 20 paıyzy, kolledjderde 30 paıyzy sportqa tartylǵan. Sportpen shuǵyldanatyn mú­ge­dekter úshin jaǵdaılar jasalýda. 2009 jyldan beri sportpen shuǵyldanýshylardy qamtý 4 paıyzdan 10,2 paıyzǵa artty, dedi mınıstr. Al ulttyq sport túr­lerimen aınalysatyndardyń úlesi 2013 jylǵy 5,9 paıyzdan 2016 jyly 7,7 paıyzǵa deıin artqan. 

«Qazaqstan barysy» jobasy bizdiń ulttyq sporttyq bren­dimizge aınalyp úlgerdi. «Eýrazııa barysy» jáne «Álem barysy» týrnırlerin uıymdastyrý ar­qy­ly ol halyqaralyq deńgeıge shyqty. Osynyń arqasynda aýyl­dardaǵy balalar men jastar qazaq kúresi seksııalaryna belsene qatysýda. Materıaldyq emes mádenı murany qorǵaý bo­ıynsha IýNESKO-nyń Úkimet­aralyq komıtetiniń XI sessııa­sy­nyń qorytyndysy boıynsha qazaq kúresi IýNESKO-nyń adam­zattyń materıaldyq emes má­denı murasynyń repre­ze­nta­tıvti tizimine engizildi, dedi A.Muhamedıuly.

Máseleni talqylaý qory­tyn­dysynda Premer-Mınıstr B.Saǵyntaev elimizdiń keıbir mek­tepterinde sporttyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etýde másele bar ekenin atap ótti, osyǵan baılanysty aımaqtardyń ákimderine bul máseleni baqylaýǵa alý tapsyryldy. Sonymen qatar, birqatar mektepterde sport zaldar joq, Úkimet basshysynyń aıtýynsha, bul máselege de barynsha nazar aýdaryp, balalardy sportqa tartýda keshendi tásildi engizý kerek.

Dınara BITIK,  «Egemen Qazaqstan»