Tulpar tuıaǵymen jazylǵan tarıh

Eki juma el esinde qalatyn eleýli kósh-kerýen 30 tamyz kúni Qaraǵandydaǵy Qazy­bek bıdiń eńseli eskertkishiniń aldynda óz sa­paryn túıindedi. Danagóı sheshen zamanyn­da se­giz hanǵa keńesshi bolyp, qazaqtyń qasıetti zań­dar jınaǵy «Jeti jarǵyny» jasaqtaýǵa qatysqan uly kemeńger. Avtokerýen sapa­ry­nyń týra Ata Zańymyz – Konstıtýsııa kú­nine oraı qorytyndylanýyn da biz tarı­hı sabaqtastyq dep bildik. Jalpy, jarty Eýrazııany jalpaǵynan basyp jatqan qazaqtyń ulan-baıtaq dalasyn 12 kúnde sharlap shyǵý múmkin emes. Kerýen tek úsh júz­ge tórelik aıtyp, bir jaǵadan bas, bir jeń­nen qol shyǵaryp, yntymaqtasa memleket qurýǵa sep bolǵan úsh bıi –Tóle, Áıteke, Qazybek babalarynyń basyna baryp, arý­aq­taryna táýep etýdi negizgi maqsat etken. Jol boıynda kıeli mekenderge at shaldyryp, olardyń tereń tarıhymen tanysyp, bolashaq jastardyń sanasyn ulttyq rýhpen ser­piltýdi ózderine borysh sanaǵan. Kerýen Qazaqstan men О́zbekstannyń 16 qalasyn kókteı ótip, 5500 shaqyrym jol júrip kel­di. Oblystyq jastar saıasaty jónindegi bas­qarmanyń bastamasymen, oblys ákimi Er­lan Qoshanovtan qoldaý taýyp, «Shubarkól kó­mir» AQ demeýshilik jasaǵan avtosherý uly baba murasyn urpaqqa nasıhattap, Turan tulparlary tuıaǵymen jazǵan tarıhty ult sanasynda qaıta jańǵyrtýdy kózdedi. Kerýen quramynda – 28 adam. Kerýenbasy – jastar saıasaty jónindegi basqarmanyń basshysy Mıras Quttybaı. Sonymen...

Shanshardyń yǵyndaǵy jurt

Kerýen óz saparynda jergilikti jastarmen, shejireshi qarııalarmen kezdese otyryp, qazaqtaǵy bı-sheshendik iliminiń, onyń ishinde Qazybek bıdiń murasyn budan da bıik deńgeıge kóterý jaıyn sóz etýdi mejelegen. Baba toıynda baıandama jasaǵan oblys ákimi Erlan Qoshanov aıtqandaı, ol qundy qazynalar Keńes ókimeti kezinde jan-jaqty tolyq zerttelmedi. Ony tek aýyz ádebıeti deń­geıinde qarastyryp keldik. Al qazir táý­elsizdik tusynda babamyzdyń beınesin jańa qyrynan asha alamyz. Ǵalymdar Qytaı muraǵatynda qazaqqa qatysty úsh myńnan astam qujat saqtalǵan dep aıtyp otyr. Sondaǵy qazaq handyǵyna qatysty, ultymyzdyń handary men batyrlary týraly, bılerimiz jaıly qanshama qujattar saqtaýly. Mysaly, Qazdaýysty Qazybek bıdiń Sámeke, Ábilmámbet, Abylaı handar tu­synda memleket basqarý isine belsene ara­lasqany jóninde Qytaı muraǵattarynan bel­gili eken. Sondaı-aq, biz bı-sheshendik mek­tebin jalpy qazaqstandyq deńgeıge kó­terý qajet ekenin alǵa tartqymyz keledi. Mysaly, bıler soty, dala medıasııasy áde­bı­et, tarıhta ǵana emes, halyqaralyq qa­ty­na­star, zańtaný, quqyqtaný deńgeıinde oqy­tylýy qajet. 

Kerýenniń keleli áńgimeleri osy tarapta órbip otyrmaq. Saparlastar sapynda bul taqyrypty tolyq qaýzaýǵa qulyqty azamattar jeterlik. Bireýi − Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshy, doktorant Nurtas Smaǵulov. Ekinshisi – bı urpaǵy, mádenıet maıtalmany Raýshan Jyl­tybaeva. Qalǵandary da qara jaıaý emes. Ǵalymdy ortaǵa alyp, tarıhtaǵy túı­ini sheshilmegen túıtkildi suraqtarǵa súń­gımiz. Saýalymyzǵa súrinbeı jaýap taýyp otyrǵan tarıhshymyz da Qazybek bı ata­myzdyń bir urpaǵy. Shejire tarqatqan tus­ta babalardan qalǵan qyzyq ańyzdardy aı­tady. Mysaly, halyq ańyz-áńgimesinde, onyń ishinde qarakesek rýynyń tarıhynda Bulbul baba óte ataqty adam bolǵan deıdi. Kóregen, kóripkel, aıtqan sózi oq bolyp tıetin adam dep sıpattalady. Bulbuldyń úsh áıeli bolǵan. Birinshisi – Qarakempir. Ekinshi áıeli – Danakempir, úshinshisi – Qubakempir. Ańyz boıynsha Qarakempir úısinnen shyqqan qyz eken. Sol Qarakempirdiń balalary sheti­nen ojar­laý, jeti-segiz ul bolsa kerek, Quba­kem­pirden týǵan Shansharǵa qol kóteredi eken. Al Shanshar týǵannan jaratylysy bó­lek adam bolypty. Bir kúni Bulbulǵa Qara­kempir «Mynaý Shanshar – basynda baq jul­d­yzy janyp turǵan bala. Meniń uldarym bul­ Shansharǵa maza bermeı tıise beredi. Uldarymnyń ol qylyqtaryn tyıýyńyzdy suraımyn», depti. Sonda ataqty Bulbul áýlıe «Áke qarǵysy – oq, ana qarǵysy – boq. Eger men aıtsam, bul uldardyń tuqymy quryp ketedi. Bulardyń jazasyn, báıbishe, ózińe tapsyrdym», deıdi. Sodan Qarakempir báı­bi­she barlyq uldaryn shaqyrypty da «Al, qol­daryńdy jaıyńdar, bata beremin», depti. Áýmın dep alaqandaryn jaıǵan uldaryna aqyldy báıbishe «Tuqymdaryń ónsin, óssin, kóbeısin, biraq Shanshardyń yǵynda ketsin!» dep bata beripti. Bul bata qabyl bolyp, báıbisheden týǵan uldardyń tuqymy rasymen ósedi. Alaıda, qazir sol Bulbul babanyń Qarakempirden týǵan urpaqtarynyń rýyn surasań óz rýynyń aldyna Shanshardy qosyp aıtady. Negizinde, olar báıbisheniń balalary edi ǵoı. Osy áńgimeni aıtyp otyrǵan Nurtas ta Qarakempirden týady. Biraq, ózderin Shansharmyz deıdi. Al endi Qazdaýysty Qazybek baba daýsyz Shanshar. Bul jerde biz ata balasy Arǵynnyń tekti analary jaı­ly sóz etýimizge bolady. Aty uranǵa aı­nal­ǵan Qarqabat, tektiligi tegis jurtqa úlgi bolǵan Toqmeıil analardyń qursaqtary qut­ty bolǵan. Bulbul áýlıeniń báıbishesi Qara­kem­pirdiń ózi ónegeli iste aqyl darııasyn adal­dyq pen aqıqat jolyna arnaǵanyna kóz jet­kizip kelemiz. Alyp ta, halyq ta osyndaı analardan týyp otyrǵan. Qazybek bıdiń joly – qazaqtyń joly. Biz sol jolǵa kerýen shyǵardyq.  * * * Kerýen Qarqaraly arqyly Botaqara kentiniń ústimen Buqar jyraý eskertkishine ekintide bara jatty. Týra sol kúni keshqurym Jańaarqa aýdanynyń ortalyǵy Atasý kentine jetti. Aralbaı batyr eskertkishiniń al­dyna jınalǵan atasýlyqtar biz baǵyt al­ǵan joldyń Jańaarqamen ótetin tusy Han joly ekendigin aıtyp ketti. Qazdaýysty Qa­zybek bıdiń esimi Abylaı hanmen qatar aıtylatynyn eskersek, qazaqtyń osynaý uly hany Ulytaýǵa ótip bara jatqan jolda Jańaarqanyń Qaraýyltóbe degen jerinde at aıyrbastap toqtaǵan eken. Qaıtken kúnde de jazıraly Jańaarqanyń topyraǵy kıeli, sózi júıeli keledi. Al endi Ulytaý, Jez­qaz­ǵan sapary jaıly gazetimizdiń ótken nó­mir­lerinde az-kem aqparat bergendikten, ol ara­lyqty búgin ústirt qana atap ótpekshimiz.

Horezm tamyndaǵy laq

Kerýen ult besigi Ulytaýdan Qazdaýysty Qazybek bı babamyzdyń kindik qany tamǵan, uly darııanyń tómengi aǵysyna bettedi. Bul jol – Qazybek babamyzdyń Arqaǵa at basyn tirep ákelgen sara soqpaǵy bolatyn. Baǵzydaǵy Uly Jibek jolymen, Sarysýdy saǵalap, shaǵyl qummen atyrapty shańǵa bóktirip kele jatyrmyz. Turan oıpatynyń biraz bóligin alyp jatqan baıyrǵy Aqmeshitti qosa eseptegende, bul meken zamanynda túrki jurtynyń tórt birdeı astanasyna tuǵyr bolǵan qasıetti jazyq. Qamysqala dep atalǵan. «Horezmniń tóbesine shyǵyp ketken laq Almalyqqa deıin tamnyń tóbesinen túspeıdi». Orta ǵasyr osylaı mátel qylǵan ol qalalar qazir tarıhqa tuǵyr bolyp, tó­be­ler kóneden kúńirenedi. Saparlasymyz, ta­­rıhshy ǵalym Nurtas Smaǵulov taǵy bir­­de «Bolsa táńir ekinshi ómir qıǵandaı, Sy­­ǵanaqta kóz jumar em qınalmaı» degen orta ǵasyrdaǵy Ǵısamedın ál-Syǵanakıdiń óleńin jatqa aıtyp keledi. Syǵanaq qalasy Syrdarııa boıynda ornalasqan ortaǵasyrlyq iri saýda ortalyǵy ekeni belgili. Odan bólek, biz Syǵanaqty Qazaq handyǵynyń alǵashqy astanasy retinde tanımyz. Syǵanaqtyń jaltóbesine shyǵyp, soltústik-shyǵys qaqpasynda turǵan ýaqytta tabanymyzdyń astyndaǵy tarıh túbi bir túrik jurtynyń sonshalyqty asqaq-ór rýhty ekenin sezdirdi.

Qyzylordaǵa qutty qonaq bolyp túsken delegasııa ókilderin sol kúni Qyzylorda oblysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev qabyldady. Oblys eki bólek bolǵanymen – baba ortaq. Qazybek bıdiń Qyzylordada kindik qany tamsa, elim dep Egindibulaqta qazaq úshin mańdaı teri tógilgen. Ekijaqty ymyra men áriptestik sol úshin yntymaqty birlikte bolmaq. Eki aýyl arasyndaǵy, ıaǵnı Jezqazǵan men Qyzylorda qalalary arasyndaǵy problemaly jol máselesin jolǵa qoıýdy josparlap otyrǵan Qyrymbek Eleýuly myrzaǵa biz de rıza bolyp attandyq. 

Kerýen músheleri oblystyq ólketaný murajaıyna saıahat jasap, tústen keıin oblystyń belsendi jastarymen kezdesti. Qorqyt ata atyndaǵy ýnıversıtettiń stýdentter saraıynda ótken kezdesýdi jastar saıasaty jónindegi basqarmanyń basshysy Erkebulan Meńlibaev júrgizdi. Elbasynyń Qazaqstan jastaryna qamqorlyǵy týraly oı qozǵap, rýhanı jańǵyrý maqsattarynda jastardyń yqpaly zor bolýy kerek degen mazmunda órbigen áńgime eki oblystyń jastar saıasaty jónindegi basqarmalary arasynda yntymaqtastyq memorandýmǵa qol qoıý rásimimen aıaqtaldy. Memorandým aıasynda eki oblys jastarynyń yntymaǵy artyp, yrysy eselenetinine senim bildirildi. Ásirese, jezqazǵandyq mesenat Bekzat Altynbekovtiń óz qarjysyna Ulytaý jastarynyń Syr óńirine, Syr eli jastarynyń Ulytaýǵa saıahatyn uıymdastyrýǵa ýáde berýi ónegeli de óreli is boldy. Qazaqstannyń qasıetti jerlerin aralaý, zerttep-zerdeleý arqyly jastardy otansúıgishtikke baýlý búgingi kúnniń kezek kúttirmes ózekti máseleleri ekeni daýsyz. 

Tórt júz jyldyq amanat

Kerýen kóne Saıram qalasy arqyly eki dúnıeniń esigi – Túrkistanǵa kele jatty. Avtokerýendi qala qaqpasynan Ońtústik Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty, belgili kásipker Baımahan Súleımenov qarsy aldy. Qalaǵa kidirgen sátte áleýmettik jelidegi dosymyz Sanjar Kerim­baı­dyń áńgimesi esimizge oraldy. Baıandaǵan bir qıssasynda ol «Arystan babtan tile, Iаsaý­ıǵa túne» degen ańyzdy aıtqan edi. Ańyzdyń aqıqatyn Alla biler, Dıýanı Hıkmetten jetken áńgime boıynsha, Arystan bab tiliniń astynda tórt júz jyl saqtaǵan qurmany jeti jasar Haziret sultanǵa amanattap tapsyrypty. Paıǵambar pármenimen berilgen amanat óz ıesin tapqan soń áýlıe bab pánıden baqıǵa attanýy kerek bolady. Tábdil boıynsha ázireıil kelip janyn almaq. Aqtyq demi taqaǵan shaqta Arystan bab Iаsaýıdi shaqyryp aldy da búı deıdi... «Áı, balam, men qazir shybyn jandy Allaǵa tapsyramyn. Paıǵambaryma oralamyn. Sen janazamdy shyǵaryp, denemdi jer qoınyna tapsyrý isin moınyńa al», deıdi. Kip-kishkentaı Iаsaýı tańǵaldy. «Baba, men áli balamyn. Men qalaısha...» dep aıtty. Sonda áýlıe bab oǵan Allanyń buıryǵymen kókten sansyz kóp perishteler túsip, aqtyq saparǵa arýlap attandyratynyna sendirdi. 

Arada birneshe ǵasyr ótken soń Ámir Temir Qoja Ahmet Iаsaýıdiń basyna kúmbezdi kesene salmaq bolady. Túrkistanǵa kelgennen keıin bul isti qolǵa alady. Biraq keshke deıin qalaǵan dýal tańerteń barsa, buzylyp jatady. Ony qulatqan kim ekenin bilý úshin Ámir Temirdiń ózi túnde kelip qaraýyldaıdy. Tún ortasynda úlken ógiz kelip, dýaldy súzip qı­ratady. Ámir Temir oılanyp qalady. Oǵan tú­sinde Qoja Ahmet babamyz aıan berip, bylaı deıdi:

– Ol kók ógiz Arystan babtyń arýaǵy. Sen aldymen, sonyń basyna kesene turǵyz, – dedi.

– Men ony qalaı tabamyn? – degende,

– Men ózim jol kórsetemin, – dep jaýap be­redi. Sonymen, ol erte turyp, Otyrarǵa bet alady. Arystan bab jatqan jerdi taýyp, záýlim kesene salady. Osy kezden beri qa­lyptasqan zııarat tártibi boıynsha adamdar aldymen Arystan bab kesenesinde tú­neı­­tin bolǵan. Ertesine Qoja Ahmet Iаsaýı ke­­senesine baryp, Qudaıdan tilekterin tileı­di eken.

Tarıhı oqıǵalar jelisi boıynsha kerýen de keshqurym Otyrar aýdanyna baryp, Arystan bab áýlıeniń basynda quran oqydy. Aýdan ákimi Erlan Aıtahanov qasqadan tóbel týǵan tektilikti tanytyp, kelgen qonaqtarǵa syı-syıapat jasaǵanyn aıtýymyz kerek. 

Ertesine túrik dúnıesiniń túndigi bolǵan Túrkistanǵa tań azanda Arqadan salqar kósh qulady. Qazybek babanyń basyna toıynan sarqyt-syı ákelgen delegasııany mádenıet maıtalmany, oblys ákiminiń keńesshisi Rymbala Omarbekova bastap kelipti. Jaqsylar men jaısańdar qatarynda ardager aǵa Tileýbek Zeıneshov, belgili til janashyry Baqytqalı Musabekov, «Nur Otan» partııasy Qaraǵandy oblystyq fılıaly tóraǵasynyń birinshi orynbasary Qadısha Ospanova, tilderdi damytý jónindegi oblystyq basqarma basshysy Gúlnáraıym Qańtarbekova, Qarqaraly aýdandyq «Qarqaraly» gazetiniń bas redaktory Rymbek Smaǵulov bar. Kelisti kósh kesene aldynda saltanatty jıynǵa qatysyp, áýlıe han-sultandar men bı-sheshenderdiń, arnaıy Qazdaýysty Qazybek bı babanyń atyna quran baǵyshtap, Allaǵa minájat etti. Odan keıin Ońtústik Qazaqstan oblystyq jastar saıasaty jónindegi basqarma basshysy Balmarjan Narbekova tizginin ustaǵan jarqyn júzdesý barysynda babalar jolyndaǵy kerýenniń kelbetti keleshekke saparlaǵan tarıhı sátine baısaldy baǵa berilip, laıyqty qurmet kórsetildi. Jıyn barysynda QHA Qaraǵandy oblystyq hatshylyǵynyń meńgerýshisi Erlan Qusaıynov baıandama jasady. Keshkisin Qalı Baıjanov atyn­daǵy Qaraǵandy oblystyq konserttik bir­lestiginiń «Arqa sazy» folklorlyq-etnografııalyq jáne «Aqqý» halyqtyq bı an­sam­blderi «Uly Dala úni» atty merekelik konsert qoıdy. Onda Súgirdiń Qarataý shertpesindeı uly mýzyka sal-serilerdiń sarqytyndaı injý-marjan jyrǵa qosylyp, Kúláshtiń kómeıinen án bolyp tógildi. Ǵajaıyp kesh Túrkistan tórinde saltanat qurdy. Sol kúni kerýenimizdiń qatary sańlaq sportshy, Olımpıada chempıony, Parlament Májilisiniń depýtaty Serik Sápıevpen tolyqty. Túrkistannan láshker tartqan baısaldy kerýen zamanyndaǵy Alashtyń ataqty bir qalasy bolǵan, qazirgi О́zbekstannyń astanasy Tashkentke qaraı bet túzedi.

Sabyr aǵashynyń túbinde jatqan salıh

Túrkistannan qozǵalǵan salqar kósh tús áletinde Tóle bı baba jatqan Tashkentke at basyn tiredi. Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshiligi men qazaq dıasporasy qarsy alǵan qýanyshty sátten eki eldiń arasyndaǵy ymyra-yntymaqty anyq baıqaýǵa bolady. Qonaqjaı kórshiles el ókilderi kerýendi birden Tóle bı babamyzdyń basyna bastap júrdi. Bizdi qarsy alǵan О́zbekstandaǵy qazaq mádenıeti ortalyǵy tóraǵasynyń orynbasary Sheráli Sadyqov aǵamyz. О́zi otstavkadaǵy polısııa polkovnıgi. Zamanynda О́zbekstan prezıdenti Islam Karımovpen qyzmettes bolǵan, bedeli bes atanǵa júk bolatyn aza­mat eken. Kedende kidirtken joq. Jol saq­shy­laryn bir saýsaqpen basqaryp keledi. Suq saýsaǵyn nusqasa saqshylar qaqshıyp tu­ra qalyp, avtokerýenniń jeti «Djıpine» qur­met kórsetedi. Biz aıtamyz, «Sheraǵanyń bir saýsaǵynyń bedeli mynandaı, bes saýsaq qo­sylsa ne bolady?» dep tamyrlasqa tań qalamyz. Tóle bı babamyzdyń basynda Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy tótenshe jáne ókiletti elshisi Erik О́tembaev bastaǵan resmı top qarsy aldy. Tóle babamyzǵa táý etip jatqanda tarıh bylaısha sóılesin. 

Qara qyldy qaq jarǵan Qarlyǵash bı ózi ustaz tutqan Shaıhan-Tahýr áýlıeniń janynda jerlengen eken. On úshinshi ǵasyrda ómir súrgen qasıetti qoja Tóle babamyzdyń túsine kirip, aıan bergen. Haziret Omar Halı­fa­nyń on jetinshi urpaǵy sanalǵan áýlıe adam bolǵan desedi. Tolyq bılikke jetken Tóle bı urpaqtaryna ósıet etip, ózinen tórt ǵasyr buryn ómir súrgen ustazynyń qasyna jerleýdi tapsyrǵan. Sheıhan-Tahýr áýlıeniń kesenesine kirgende Sabyr degen aǵashty kóresiz. Ol aǵash segizinshi ǵasyrǵa tıesili ekeni anyqtalǵan. Alaıda, qansha ǵasyr ótse de álgi bıik shynardan jupar ıis ańqıdy. Kerýen músheleri qazaqtyń tóre bıi Tóle babasyna zııarat etken ýaqytta osyndaı tarıhty tanyp úlgerdi.

Naýaıden – Nurataǵa

Árıne, zamanynda babalar baqılyq besik etken bul ólkelerdiń Alash qalalary bolǵanyn biz aıtpasaq ta, tarıhta túgel jazylyp qoıǵan. Taǵy bir saparlasymyz – ulttyq arnanyń jýrnalısi, redaktor Ǵabıt Uzaqbaı. Zerdeli azamatpen birge tarıhtyń tamyryna qan júgirtip qoıamyz. Áńgimeni áriden bastap, babalarymyzdyń bizge amanattap ketken ulan-baıtaq dalasynyń sheti men shegi haqynda tolǵanamyz. At ústinde tún qatyp, qazaq shekarasyn sheshýshi shaıqastarda shegelegen osy Qazybek bıdeı er tulǵalar ekeni aqıqat. Ulttyń ustynyna aınalǵan ataqty «Qyz Jibek» fılmi, negizi, túpnusqada uzaqtyǵy 3 saǵattan asatyn kórkem týyndy eken. Kınonyń 500 metrlik lentasy túrli sebeptermen qıylyp qalǵan. Jalpy, Keńes ókimetiniń kerdeń saıasaty qazaqtyń kósegesin eshqashan kógertpegen ǵoı. Sóıtsek, «qazaqta jer bolmaǵan, el bolmaǵan, munshama samsaǵan qol bolmaǵan» dep túmen-túmen áskerdi kórsetetin kadrlardy qasaqana qıyp tastaǵan kórinedi. Bul sózdiń jáne bireýin tarıhshy Talasbek Ásemqulov óziniń «Qondygerdiń bir-aq bettik tarıhy» degen eńbeginde jazady. Ermuqan Bekmahanov tergeýde otyrǵanda, tergeýge qatysyp otyrǵan bir tarıhshy «Osy, sender qazaqtar, nemenege keýdelerińe nan pisip, nemenege kergısińder? Bir-aq bettik tarıhtaryń bar, nemenege kisimsısińder?» depti. Sonda Ermuqan aǵamyz jymıyp turyp «Qondygerdiń sol jalǵyz-aq bettik tarıhyna búkil álem syıyp ketti emes pe» dep jaýap beripti. Bul oılardyń astarynda biz bara jatqan «Tashkent te Alashtyń qalasy bolǵan, áıtpese Tóle bı babamyz ol shaharda nege jatyr? Áıteke bı qorymy qalǵan mań dala da kezinde qazaqtyń jaılaǵan irgeli qonysy bolǵan» degen arman buldyraıdy. Osynaý ulan-ǵaıyr dalany naızasynyń ushymen, bileginiń kúshimen qorǵap, shekaranyń sheńberin syzǵan ýaqytta qoıynyń qumalaǵy men babasynyń qorymy dálel bolǵanyn qalaı umytamyz? Babamyzdyń bul ólkede ne úshin baraqat tapqanyn endi baǵamdaı berińiz deımiz bir-birimizge...

Nuratadaǵy rýh

Nurata qonysyndaǵy Áıteke babanyń kúmbezdi kesenesine de kelip jettik. Kezinde býl­dozermen kúrep tastaǵaly jatqan je­rinde, jergilikti qojalar traktordyń aldy­na jatyp, aman alyp qalǵan Áıteke bıdiń máń­gilik qonysy. Kúmbez keıin qazaq rýha­nı­ıatynyń kórnekti ókili, klassık jazý­shy Ábish Kekilbaı men Qyzylorda ob­lysynyń qazirgi ákimi Qyrymbek Kósher­baevtyń yqpalymen jańartylyp, tutas keshen bolyp jabdyqtalǵan eken. Keshen aýmaǵyna meshiti, qonaq úıi Áıteke babanyń murajaıy kiredi. Aýdan ákimi, kesene shyraqshysy aıtqan áńgimege súıensek, bul aýdannyń Nurata atanýynyń sebebi de tikeleı qazaqtyń Áıteke bıiniń qasıetimen baılanysty eken.

Nurata meshiti shynymen Allanyń nury túsken qasıetti oryn. Bul meshitte Ámir Temir, Ulyqbek ǵulama, Jalańtós bahadúr namaz oqyǵan eken. Ádeıi kelgen Áıteke babamyz da jeti jasynan atalmysh Alla úıinde minájat qylypty. Kerýen músheleri de yrym etip, týra osy meshitte mańdaılaryn sájdege tıgizdi.

Álim Tórtqara Áıteke bı babamyz týra Qaraqalpaqstan avtonomııasynyń shekarasynda, Núkiske jaqyn Nurata eldi mekeninde jatyr. Úsh bıdiń basyna baryp, taǵzym etpek negizgi maqsatymyzǵa osy Nuratada jettik. 

Qaıtar jolda

Kerýen qaıtar jolda Shymkent qalasyna aıaldap, Báıterekteı Báıdibek bı babanyń alyp eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdy. Sosyn kóne Tarazdaı kórikti shahardy betke aldy. Jolda saparlasymyzdyń biri de biregeıi, belgili bloger Maksım Rojın batyr Baýyrjan atamyzdyń aýylyna jete bere kerýen múshelerinen bes mınýt ýaqyt surady. Sóıtsek, sary qazaǵymyz ol aýyldarǵa kúıeý eken. Qaıynatasyna sálem berip shyǵýdy jón sanaǵan eken. Alaıda, kerýenbasy asyǵystyq tanytyp, Maksımniń atasyna sálem bergizbedi... Maksım, renjise de keıistik tanytpady. Dese de, bir shaıdyń ústinde bárimizdi qatyryp salaryn ishimiz se­zip keledi. Aıtqanymyzsha bolǵan joq, Tarazǵa jetken bette Maksım myrza bárimiz jı­nalyp qalǵan toptyń ishine kelip: «Jigit­ter, meniń atamnan attap ketkenim eshteńe etpes, ata saltymnan attap ketkenim jaramady!» dep ázil-shyny aralas ǵajap sóz aıtty. Birazymyz kerýenbasyǵa qaradyq, kerýenbasy saǵatyna qarady, birazymyz jerge qaradyq... Árıne, qaljyńymyz jarasyp tur. Bul jerde Maksımdeı naǵyz qazaqtardyń áli de el ishinde bar ekenin qaperlegimiz keletindeı. Sondaı-aq, Maksım Rojın ataqty fotograf. Saparymyzdaǵy sátti kórinisterdi sandyq fotoapparatyna saqtap, tarıhty taspaǵa kóshirip keledi.  * * * Iá, qala kireberisindegi Kereı men Jánibek handarǵa ornatylǵan eskertkish alańyndaǵy halyqpen kezdesýden soń kerýen músheleri «Nur Otan» partııasy Jambyl oblystyq fılıalynyń májilis zalynda oblystyń belsendi jastarymen kezdesip, kóne qalanyń tarıhı hám kórikti jer­l­e­ri­ne saıahat jasady. Tarazda tarıh kóp. Qo­zybasyda qoǵamdasyp, irgemizdi el bolyp bekitken qazaq handyǵynyń qaqpasy bol­ǵan qasıetti shahardy qalaı jyrlasaq ta bolady. Eki myń jyldyq tarıhty eki bet jol­jaz­baǵa syıdyra almaıtynymyzǵa ókinip otyrǵanymyz da ótirik emes. 

Toqyraýyn fenomeni

Kerýen el shetine bıyl seksen jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyrǵan Balqash qalasy arqyly Aqtoǵaıǵa at basyn burdy. Aıta ketýimiz kerek, bıyl ataqty Aqjoltaı Aǵybaı batyrdyń týǵanyna 215 jyl. Kókshe teńizdiń jaǵasynda turǵan batyrdyń eńseli eskertkishine kerýen músheleri gúl shoǵyn qoıyp, tulǵaǵa taǵzym etti. 

Aqtoǵaı árıne basqa jurttan bir basqa bıik turǵan biregeı meken. Kerýenniń aldynan kerilgen Toqyraýyn tolqyp aǵady. Sol Toqyraýyn ózeniniń jer betinen joǵalyp ketip, Balqashqa quıar tusta qaıtadan jer be­tine shyǵatyn qasıetin bilemiz. Sony­men qatar, jalǵyz-aq teris aǵatyn tekti To­qy­raýynnyń jaǵasynda bizdiń kerýen aty­nyń basyn irkidi. Biz júrip kele jatqan ba­balar joly da bir zamandarda zym-zııa joq bolyp ketip, Keńes ókimeti kelmeske ketire jazdaǵan qazaq tarıhy táýelsizdik tusynda qaıta jańǵyryp jatqany – týra osy Toqyraýyn sııaqty edi. Toqyraýyn sııaqty qatyp qalǵan zańdylyqtarǵa qarsy aǵyp kele jatýymyzdyń da birneshe astary bar ekeni shyndyq. 

Aýdan ákimi Saltanat Ábeýova ózi daıarlaǵan baǵdarlamaǵa sáıkes, bizdi birinshi Jeltaýdyń ókpe tusyndaǵy Taldybeıitke, ıaǵnı Alashtyń aıaýly perzenti Álıhan Bókeıhannyń kindik qany tamǵan topyraqqa, olardyń ata-babasy jatqan kóne qorymǵa bastady. Sodan keıin aýdan ortalyǵyndaǵy «Toqyraýyn tolqyndary» án-bı ansambliniń ásem saltanaty kerýen kóshin Aqsý-Aıýlyǵa uzatyp saldy.

Shettegi sherý

Tús aýa Shet aýdanynyń ortalyǵy Aqsý-Aıýlyǵa at shaldyrdyq. Bul jerde de bizdi aýdan ákimi Marat Jandáýletov bastaǵan zııaly qaýym qarsy aldy. Aýdan ónerpazdarynyń merekelik konserti, aqsaqaldardyń aqjarma tilek-batasy bizge Qazybek babanyń eldegi toıy tarqamaǵandyǵyn sezdirdi.

Qazybek bı shyn maǵynasynda eldiń birligin saqtaýdy qatty ósıettegen tulǵa. Qazybek bıdiń mynandaı sózi bar. Ony jazýshy Kámel Júnistegi aıtady. Úsh bı kógildir kóksheniń jaǵasyna kelip, baı Balqashtyń nýly da sýly jaıly meken ekenin astarlap bastaǵan úlken bı: – Júrer me edi myna kóldiń dámin tatyp? – degende, ekinshi bı: – Alar ma edi osy kóldiń qýyn atyp? – dese kerek. Sonda Qazybek bı turyp: – Aǵaı­yn, bir pálege qap júrmeıik, Qýy dep, peri­ler­diń qy­zyn atyp, – depti. Bul birlikke, aǵaı­yn­shy­lyqqa shaqyrǵan sóz. Sodan keıin ke­sim­di sózge kelisken jurt Balqashty úsh júzge teń etip bólip bergen eken.

Jeti jarǵydan – Ata Zańǵa

Kerýen sapary «Jeti jarǵydan – Ata zań­ǵa» degen uranmen Qaraǵandynyń qaq tó­rindegi Qazybek bı babanyń eskertkishi aldyn­da 30 tamyz – Konstıtýsııa kúninde túıindeldi. Túıindelgen joq-aý, tarıh túgendeldi desek jarasar. Qoryta aıtqanda, atalǵan aıtýly avtokerýen Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasynda aıtylǵan mańyzdy istermen barlyǵy tolyqtaı úndesip otyr. Uly babanyń esimi máńgi ulyqtala beredi. Qasterli rýh jańa ǵasyrda jańǵyryp qaıta túleıdi. Bul kerýen sapary da osyndaı bıik maqsat pen úlken izdenistiń jemisi. 

Kerýenge bata bergen bátýaly bıdiń bir urpaǵy Ahmadııa Qazymbet aǵamyz aıtqandaı, Qazdaýysty Qazybektiń elshilik erendigi, bi­tim­gerlik batyldyǵy men batyrlyǵy, sheshen­dik shıryqqan sheberligi Birikken Ult­tar Uıymynyń dıplomatııalyq dástúr ta­rı­hnamasyna suranyp turǵandaı áser qal­dyrady jáne pikir-usynys týǵyzady. Álem­ge áıgilenetin mártebeli mámileger degen sózimizdiń túpki maqsaty men tolǵamy osyn­daı. Toı qarsańynda tolyqqandy qa­zybektaný dáýiri bastalyp, ómirbaıandyq, tarıhı tulǵalyq zertteýler, tektilik tamyry men elshilik erekshelikterin el nazaryna qaperleý ǵanıbet ári mańyzdy mindet demekshimiz.

Mıras Asan,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretterdi túsirgen Maksım ROJIN Egindibulaq – Qarqaraly – Buqar jyraý – Jańaarqa – Jezqazǵan – Sátbaev – Ulytaý – Qyzylorda – Túrkistan – Tashkent – Naýaı – Nurata – Shymkent – Taraz – Balqash – Aqtoǵaı – Shet – Qaraǵandy