Latyn álipbıi kóptiń talqysyna túsýde. Kópshilik Elbasynyń bastamasyn quptap, der kezinde jasalǵan bastama ekendigine yqylas bildirip otyr. Árıne, túıin sózdi, aqıqatty kóbik sózdi sapyratyndar emes, zııaly qaýym, lıngvıst ǵalymdardyń sheshetindigi daýsyz.
Osyǵan oraı ońtústikte «Memlekettik tildiń latyn grafıkasyndaǵy álipbıiniń biryńǵaı standarttaryn engizý máseleleri» jóninde alqaly jıyn ótti.
Jıynǵa oblys ákimi, oblystyq basqarma basshylary, zııaly qaýym ókilderi, túrkolog-ǵalymdar, joǵary oqý oryndarynyń ǵalymdary, til mamandary, magıstrler men stýdentter jáne BAQ ókilderi qatysty.
Basqosýda sóz alǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev latyn álipbıiniń mańyzdylyǵyna erekshe toqtalyp, Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasynda aldaǵy jyldarda myqtap qolǵa alý qajet bolatyn birneshe jobany usynǵanyn atap ótti. Otyrysqa qatysýshylar jańa álipbıdiń jobasyn talqylap, túrkolog ǵalymdar latyn álipbıiniń biryńǵaı nusqasyna qatysty óz pikirlerin bildirdi. Al oblys ákimi Janseıit Túımebaev bul jolda qıynshylyqtar bolmaı qoımaıtyndyǵyn, kórshi ózbek aǵaıyndar osyǵan baılanysty tórt ret reforma jasaǵanyn aıtty. Qazaqstannyń latyn álipbıine kóshetindigi anyq. Biraq, kóp bolyp oılasatyn máseleler barshylyq, dedi ol.
Alǵashqy bolyp sóz alǵan professor, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Mekemtas Myrzahmetov Elbasymen bir kezdesýde «kóringenniń shanasyna mine bergenshe óz shanamyzǵa mineıik» degendigin aıtty. Ǵalym álipbıdi jasaǵanda halyqqa jaqyn áripterdi alý jaıyn qaýzady. Osyǵan oraı qalaı dybystalsa solaı jazyp kelgen ıakýt-saha halqynyń kırıllısaǵa baǵyndyrǵanda tilin buzyp alǵandyǵyn qaýip etip aıtty.
Mekemtas Myrzahmetov «quldyqtyń eki túri bolady. «Birinshisi – qol-aıaqqa buǵaý, qamyt salý bolsa, odan birkez qutylýǵa bolady. Al mıyńdy baılasa máńgúrt halge túsesiń. Keńes ımperııasy ekinshi tásildi tańdady. Sondyqtan latyn álipbıine kóshý – sanany otarsyzdandyrý jolyndaǵy mańyzdy qadam» dep túıindedi.
Halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty, jazýshy Marhabat Baıǵut álipbı aýystyrǵanda birshama qıyndyqtar bolatyndyǵyn aıtty. Sondyqtan qıyndyqtan qoryqpaı, tipti eki árip turmaq, úsh árippen belgilense de, qazirgi usynǵan nusqany qabyldaý kerektigin jetkizdi.
– Ras, kırıllısany kópshiligimiz qımaı turmyz. Biraq, kırıllısaǵa kóshkende de bizdiń qazaq tili kóp soraqylyqqa ushyrap, úndestigin joǵaltyp aldy. Eki tańba, úsh tańbamen belgilegen jón. Nemisterde úsh áripten quralǵan dybystar bar. Odan nemister kúırep, qırap jatqan joq, – dedi jazýshy. Birazǵa deıin túsinbestik bolýy múmkin, syrtqy kúshterge tótep bersek, kósh júre túzeledi. Eń bastysy, alǵan betimizden qaıtpaı, shydas berip, eńbektený kerek.
Jazýshynyń oıyn jalǵaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Qulbek Ergóbek:
– Biz kırıllısaǵa kóshkende qyrǵyzdarda «q» árpi bolmaı qaldy. О́zbekte «ó» árpi joq, masqara boldy. Latyn álipbıin qabyldaý rýhanı jańǵyrýǵa aparady. Elbasy muny der kezinde kún tártibine shyǵaryp otyr dep oılaımyn. Reforma jasaı berý pálendeı qıyn emes. Sondyqtan qazir kósh júrip bara jatqanda arbanyń dońǵalaǵyna aǵashty tyǵa bermeýimiz kerek, – dedi.
M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ-diń fılologııa fakýltetiniń dekany Bolatbek Tileýberdıev álipbıdi úırenýde dybys áýezdiligin saqtaý qajettigin aıtty. Latynǵa ótken kórshi memleketterdiń jaqsy tájirıbesin alýdy usyndy.
Jıyndy qorytyndylaǵan óńir basshysy osyndaı qyzý pikirtalastan keıin naqty sheshim qabyldaýǵa múmkindik týatynyn aıtty. Janseıit Qanseıituly latyn álipbıine kóshý kezinde qazaq tiliniń úndestik zańdylyqtaryn saqtaýǵa mán berýdi usyndy.
– Elimizdiń endigi bolashaǵy – saıası-ekonomıkalyq faktormen qatar, onyń memlekettik tili – qazaq tiliniń taǵdyryna da tikeleı baılanysty. Sondyqtan latyn álipbıine kóshýde qazaq tiliniń zańdylyqtaryn saqtaýymyz kerek. Eger olar saqtalmaǵan jaǵdaıda, til buzylady. Eger muny saqtaǵan jaǵdaıda, tilimizdiń úndestigi, onyń ádemiligi, durys aıtylýy da buzylmaıtyn bolady, – dedi.
Alqaly jıynnan soń oblys ákimi Túrki álemi ádebı jýrnaldary redaktorlarymen kezdesti. Qonaqtardyń arasynda «TÚRKSOI» halyqaralyq uıymy Bas hatshysynyń orynbasary Fyrat Pýrtash, Eýrazııa Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Iаkýb Omeroǵlý, «Bashqurtstan qyzy» jýrnalynyń redaktory Gúlnaz Kýtýeva, «Ázerbaıjan» jýrnalynyń redaktory Sýdaba Agabalaeva sııaqty ádebıet jáne mádenıet qaıratkerleri bar.
Kezdesýde sóz alǵan qonaqtar Túrki álemi ádebı jýrnaldary redaktorlarynyń VIII kongresinde aıtylǵan usynystar men qozǵalǵan pikirler túrki tildes halyqtardyń ortaq tarıhyn ıntegrasııalaýǵa zor yqpalyn tıgizedi degen senim bildirdi.
Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»
Ońtústik Qazaqstan oblysy