Úlken terror

Stalınniń qolymen jasalǵan bul qyrǵyn ózinen keıin bol­ǵan afrıkalyq, azııalyq dıkta­tor­lardyń qasaptarynan álde­neshe ese zulymdyqqa toly. Máse­len, búkil álem aıyptaıtyn­ kampýchıı­lik Pol Pot pen ýgandalyq Idı Amın onyń qasynda oıynshyq sııaqty. Pol Pot ókimet basynda­ bolǵan 16 jylda (1963-1979) ár­túr­li baǵamdarǵa sáıkes repressııalar men ashtyqtan 3 mıllıonǵa jýyq adam qyrylsa, Idı Amın basqar­ǵan 8 jylda (1971-1979) Ýgandanyń 300 myń­ǵa jýyq halqy kóz jumǵan. Al Stalın basqarǵan 31 jyldaǵy (1922-1953) KSRO-da qyrylǵan halyqtyń tolyq sanyna áli eshkim jetken joq. «Memorıal» qoǵamy ony 12 mln dese, Saıası Bıýronyń burynǵy múshesi A.Iаkovlevtiń komıssııasy 32 mln dedi. Tarıhshy Roı Medvedevtiń esebi boıynsha olardyń sany 40 mln, al jazýshy A.Soljenısyn 55 mln-nyń mańaıy dep boljaıdy. Qalaı desek te bul jyldar álemdik tarıhta adamdy qynadaı qyrǵan zaman retinde qaldy. Sonyń ishinde 1937-38 jyldardaǵy Stalınniń qolshoqpary Ejov («ejovshına») iske asyrǵan saıası repressııanyń orny tipti bólek. «Tazalaý» dep atalǵan bul qyrǵynda «Memorıal» qoǵamynyń esebi boıynsha 1 mln 710 myń adam tutqyndalyp, sonyń 724 myńy atylypty. Al sheteldik derekterge súıengen Kalıfornııa ýnıversıtetiniń professory Denıel Rankýr-Laferrerı bul sandy bes mıllıonnan toǵyz mıllıonǵa deıin jetken dep jazady. 

Osynyń bári eki jylda ǵa­na oryn alady. Sonyń ishin­de Qazaqstanda repres­sııa­ǵa ushy­raǵandar sany sońǵy ýaqytta tabyl­ǵan derektermen 118 myń adamǵa jetti, olardyń 25 myńdaıy atylǵan. («Qazaqstandaǵy 1937-1938 jj. jappaı saıası repressııa sharalary men saldarlary» atty kitaptan, 3-bet). Onyń negizgi bóligi ózi de az bolǵan qazaq zııalylary edi. 

«Halyq jaýlary», «ultshyl­dar», «ıslamshyldar», «túrkishil­der», «Anglııanyń» nemese «Ja­po­nııa­nyń shpıondary» dep aıyp­talǵan ata-apalarymyzdyń bári de ult­tyń sút betine shyǵatyn qaı­maqtary edi. Ulttyń bas kótererleri túgelge jýyq joıyl­ǵanda halyq qatty eseńgirep, óziniń adamı bolmysynan, ózindik damý baǵ­darynan aıyrylyp, máńgirip qaldy. 1931-33 jyldardaǵy ashtyqta halyqtyń sany azaısa, bul joly sapasy qurydy. 

Saıası Bıýro 1937 jyldyń 5­ shil­dedegi sheshimimen ustalǵan­dardyń áıelderi men balalaryn da tutqyndaǵan. 15 jastan asqan balalar men analaryn lagerlerge jibertken, al odan kishilerin týys­qandaryna bergizgen nemese balalar úıine alǵyzǵan.

«Tazartý» júrgizý týraly­ buı­ryqty Stalın 1937 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda bolǵan OK plenýmynda sóılegen «Tro­skııshiler jáne basqa da ekijúzdilerdi qurtý boıynsha­ partııalyq jumystardyń jetis­peýshilikteri» atty baıandamasynda bergen. Osyndaǵy sózderinde ol «túp ornymen qurtý», «kózderin joıý» degen sózderdi naqty ataıdy. Bul negizinen, qyzmet basynda júrgender men kózi ashyq, kóńili oıaý, saýattylar men bilimdilerdi, sonyń ishinde aqyn-jazýshylar men óner adamdaryn qurtýǵa ba­ǵyttaldy. Zııaly qaýymmen qatar din ókilderin de túp ornymen qurtý maqsat etildi. Osy plenýmda sóılegen 73 adamnyń 56-sy atylǵan. Ol ol ma, munyń aldynda, 1934 jyly bolǵan 17 sezdiń delegattary jáne sezd saılaǵan OK-i quramynyń 78 paıyzynyń kózi joıylǵan. Al osy sezd tarıhta Stalınniń jaýlaryn tegis qurtyp, jeke dara bılikke qol jetkizgen «jeńimpazdar sezi» degen ataý alǵany jurttyń jadynda. 

1937-38 jyldardaǵy terror­dyń Stalınniń jeke dara bıligin nyǵaıtý úshin ǵana jasalǵany týraly onyń senimdi serikteriniń biri L.Kaganovıch 80-shi jyldardyń aıaǵynda bylaı degen «Olardyń (repressııaǵa ushyraǵandardyń -J.S.) bári de ókimet músheleri boldy ǵoı. Troskııdiń ókimeti, Zınovevtiń ókimeti, Rykovtyń ókimeti boldy. Sondyqtan olar qaýipti jáne olardy erkindikte qaldyrýǵa bolmaıtyn. Stalınniń qarsylastarynyń ózi úsh ókimet qura alatyn. Sondyqtan olardy qalaı aman qaldyrýǵa bolady?»... 

Jaqsy, Máskeý men Reseıdiń óz­ge de qalalarynda ol ózine qarsy shyǵýy múmkin, tipti, bıligin tar­typ alýynan qaýiptenetin adam­dardy qurtty delik. Al odaqtas respýblıkalardaǵy kózi ashyq adamdardy qyrý sebebi nede? Mysaly, Sáken Seıfýllın eshqashan onyń bıligine talaspas edi. Buǵan Stalın óziniń «aǵashty shapqanda jańqalar ushady» degen ataqty sózimen jaýap bergen. Iаǵnı, qarsylastary qurǵan qarsylyq oshaqtaryna qatysy bolýy múmkin, tipti qatyspasa da ishinen qoldaýy yqtımal degen kózi ashyq adamdardy da qo­sa qurtqysy kelgenin aıtyp tur­ǵan sııaqty. Alaıda óziniń bu­rynǵy eń jaqyn dostaryna deıin tutqyndaýy, tipti janynda birge qyzmet etip júrgen qyzmetkerleriniń áıelderin, balalaryn da iske iliktirip, qamatyp qoıýy – bul adamnyń aıryqsha fenomenin kórsetedi. Atýǵa bola ma dep ákelgen tizimderge onyń qyzyl qaryndashpen «Vseh rasstrelıat!», tipti keıde «Beıte eshe!» degen sózder jazǵany arhıvterden tabylǵan. Adamdy óltirýden ol lázzat alǵan sekildi. Keıde ol bir kúnde 3000-nan artyq adamdy óz qolymen atqyzǵan... Ol ol ma...

«Tazartý» júrgizý boıynsha ól­tirilýge tıisti adamdardyń sany jos­parǵa engizilgen. Jergilikti jerdegi jazalaýshy organdar jos­pardy atqaryp bolyp, sol kezdegi uranmen artyq oryndaý úshin jarysqa túsip, qosymsha tizimder talap etken... 

Osynyń bári HH ǵasyrdyń ortasynda, adamzattyń damý deń­geıi joǵary dárejege jetti dep sanalatyn eýrazııalyq memlekette boldy. 

*  *  * Stalın men onyń qolshoq­parlary ókimet basyna halyq bıligin ornatamyz, halyqtyń jo­ǵyn toltyramyz, ezilgendi te­ńeımiz, barlyq halyqtardy teń quqyly qylamyz, eldiń baılyǵyn halyqtyń enshisine berip, baı-shonjarlardan tartyp áperemiz degen urandarmen keldi. Nátıjesinde eshqandaı halyq bıligi ornaǵan joq, qo­ǵamda býrjýazııanyń ornyna «kommýnıstik partııa» degen ús­tem tap ornady. Onyń nomen­klatýrasynyń qataryna engender elge bılik júrgizip, barlyq baılyǵyn ózderiniń menshigine aınaldyrdy. Al qarapaıym halyq solarǵa daýys berip, olardy qoldap sóıleýge, qazaqsha aıtqanda qoldaryna sý quıýǵa májbúr boldy. Ideologııalyq quraldar, onyń ishinde BAQ halyqtyń sanasyn ábden tuman­dap, Stalınniń isteriniń bári du­rys, bári de halyqtyń baqyty, jar­qyn bolashaǵy úshin jasalyp jatyr degen ıdeıalyq ýdy sińirip baqty. Buǵan qarsy eshqandaı daýys, eshqandaı sóz bolmaǵandyqtan halyq oǵan sózsiz sendi, senbegender dybysyn shyǵarýǵa qoryqty. Sóıtip, proletarıat dıktatýrasy degen, saıyp kelgende, stalındik dıktatýraǵa aınaldy. 

Osy kúni kóptegen ǵalymdar Stalınniń «Úlken terrordy» ja­saý sebebi nede degen saýaldy óz­derine qoıyp, onyń ǵylymı ne­gizin izdep álek. Máselen, re­seılik bir top ǵalymdar bul Sta­lınniń 1928 jylǵy «taptyq kú­resti únemi kúsheıte berý kerek» degen sózin iske asyrýdan týǵan dep sanaıdy. Tarıhshy Iý.Jýkov terrordyń sebebin 1936­ jyly qabyldanǵan KSRO-nyń Konstıtýsııasynan izdeıdi. Osy Konstıtýsııaǵa sáıkes 1937 jyldyń jeltoqsanynda saılaý bolatyn, Stalın sonyń aldyn alyp, qarsylastarynyń ótip ketýinen saqtanǵandyqtan jasady deıdi. Bul, árıne, aqylǵa syımaıtyn dálel. О́ıtkeni 1937 jyly Stalın óziniń barlyq ashyq qarsylastaryn qurtyp, ti­rilerin únin shyǵara almaıtyn hal­ge jetkizgen. Saılaýda tek óz kandıdattaryn ǵana ótkizetin jeke dara bılik ıesi bolatyn. Sondyqtan osylar qarsylasady-aý degen kúdikpen osynshalyq terror jasaýǵa negiz joq edi. 

Sol sııaqty negizsiz pikirlerdi nemis ǵalymy I.Baberovskıı, fransýz tarıhshysy N.Vert, amerıkalyq D.Shırer jáne t.b. aıtqan. Alǵashqysy Stalın óziniń buıryǵyn oryndamaı, túrli syltaýǵa salǵan jergilikti jáne aımaqtardaǵy elıtany qurtqysy keldi dese, sońǵylar sharýashylyqtaǵy haosty joıýdy kózdedi deıdi. Bul kezde Stalınniń tapsyrmalaryn oryndamaý nemese sharýashylyqta onyń nusqaýynan tys túrli sharalar jasaý degenderdiń múlde umytylǵandyǵy belgili. 

Terrordyń eshqandaı ǵylymı negizin taba almaǵan Reseı ǵalymy A.Teplıakov bastaǵan ǵalymdar onyń sebebin basqa jaqtan iz­deıdi. Atap aıtqanda, olar ter­rordyń sebebi kópshiliktiń saıa­sı mádenıetiniń tómendiginen qoǵam jeke adamnyń quqy men bostandyǵyn taptaýǵa qushtar bolyp, bılikpen ózara úndesip, jappaı agressııa týdyrǵanynan órbip otyr dep shamalaıdy.

Bul pikirdiń jany bar sııaqty. Sta­lındik ıdeologııa jıyrma jyldan beri (1917-37 jj.) jeke adam, onyń quqy men bostandyǵy degendi múlde umyttyryp, tek­ qoǵam, qoǵam múddesi degen túsi­nikti ǵana sanalarǵa sińir­gen bo­la­tyn. Sondyqtan jeke adam­dardyń qurbandyqqa shalynýyn­a kópshilik selt etpeıtin halge jetken. Biraq mundaı sana Stalınniń mıllıondaǵan jazyqsyz adamdardy toptap qyrýyna negiz bolǵan joq. Tek «halyq jaýlaryn áshkereleıik», olardy «túp ornymen qurtaıyq» degen urandary soqyr tobyrdy, qalyń kópshilikti birin-biri kórsetýge, biriniń ústinen biri jala jabýǵa aıdap saldy. Sol-aq eken, sanasyz tobyrdan myńdaǵan hattar qaraqshy organdardyń ústin jaýyp ketti. Onyń ishinde jeke basynyń jaýlaryn da kórsetip, kózin qurtýdy kózdegen maqsatpen jazylǵandary da kóp boldy. «Izdegenge suraǵan» osy edi, túpki maqsaty «kósemniń» jeke dara bıligin nyǵaıtýdy kóz­de­gen «úlken terrordy» bas­tap jiberýine jáne ony árbir aı­maqqa lımıt engizý arqyly qatań baqylaýǵa alýǵa qalyń kópshiliktiń osy suranysy bir sebep boldy. Sonymen bir­ge uryp-soǵýǵa shydamaǵan us­tal­ǵandardyń ózderi de janym qala ma dep kóptegen jazyq­syz adamdardyń famılııalaryn ataǵan. О́z kezeginde olar da bireýlerdi kórsetken, sóı­tip jazalanǵandar sany geo­me­trııalyq progressııamen ósken. Onyń ústine «halyq jaýlaryn» aıyptaǵan tolyp jatqan jı­nalystardyń nasıhaty «sholaq bel­sendilerdiń» qulshynysyn art­tyryp, terrordyń kórigin qyz­dyra túsken. 

*  *  * Stalınniń jeke basy kekshil, kinámshil jan ekeni talaı derekterden belgili. Ol óziniń qarsy­lastaryn, sonaý 20-shy jyldarda synaǵandardy da umytpaı, ti­zim­ge alyp júrgen eken. Zert­teýshi O.Shatýnovskaıa onyń je­ke arhıvinde «troskııshil-zınovevshil terrorıstik top» dep óz qolymen jazyp, jasaǵan tizimi bolǵanyn aıtady. Mine, sol adamdardyń bárine aıyp ta­ǵylyp, olardyń qylmystary uryp-soǵýmen moıyndatylyp, te­gis NKVD-nyń qabyrǵasynda atyldy. 

«Kósemniń» jeke basynyń qat­­ty shúılikken bir toby áske­rıler boldy. Nasıhat qural­dary olardy barynsha dabyraıtyp, esimderin elge keńinen taratyp jibergen edi. Osynyń ózi ishi tar­ ári qyzǵanshaq Stalınniń ashý-­yzasyn týdyrǵan sııaqty. Onyń ústine keńestik joǵary shen­di áskerbasylardyń kóbi «Jumysshy-sharýa qyzyl armııa­­syn» jeke dushpany L.Tros­kıı basqaryp júrgende kózge túskender edi. Mine, endi solar­dyń arasynda «troskııshil-antıkeńestik áskerı uıym» bolǵan degendi oılap taýyp, olarǵa ózine unamaǵandardyń bárin engizip, NKVD-nyń janyshtaýyna bergizedi. «Týhachevskııdiń isi» dep atalǵan osyndaǵy alǵashqy topqa marshaldyń ózinen bastap sol kezdegi áıgili áskerbasylar engizilip, tegis atyldy. 

Sotsyz, tergeýsiz adamdardy atý­ǵa ruqsat beretin NKVD-nyń úshtigi boldy. Bular ózderiniń bastyqtarynyń talabyn múltiksiz oryndap, keı kúnderi 2-3 myń adamǵa deıin atqyzyp otyrǵan. Júzdep, myńdap qamalǵan adamdar sóıtip iz-túzsiz ólimniń qandy sheńgeline ilinip jatty. NKVD-nyń Iаroslavl oblystyq basqarmasynyń bastyǵy A.Ershov ózine Ejovtyń bylaı aıtqanyn eske alady: «Eslı vo vremıa etoı operasıı ı býdet rasstrelıana lıshnıaıa tysıacha lıýdeı – bedy v etom sovsem net. Poetomý osobo stesnıatsıa v arestah ne sledýet». 70-80-ge kelgen qarttardy qaıtemiz degende sol Ejov: «Aıa­ǵynan tursa boldy, atyńdar» degen eken. 

Ustalǵandardyń tizimi birinshi jáne ekinshi sanat dep bólingen. Sonyń birinshisi atý jazasyna kesilgender, al ekinshisi – 10 jyl jáne odan joǵary merzimge qamalatyndar. О́ńirlerdiń basshylary osy eki ólshemdegilerdiń tizimderin Stalınge bekittirip otyrǵan. Kırov oblysynyń basshysy M.Rodın ózine berilgen lımıtti oryndap, qosymsha birinshi sanatqa 300, ekinshi sanatqa 1000 adam surap hat jazǵanda Stalın birinshisin 500-ge al ekinshisin 800-ge deıin ulǵaıtý týraly buıryq bergen eken... Bir qyzyǵy, birinshi topqa jatqandarǵa úkimdi aıtpaǵan, adam ózin atatynyn tek oryndaıtyn jerde ǵana bilgen. Al ekinshi topqa jazalaný merzimin aıtyp otyrǵan.

Qazaqstanǵa áýelde 2500 adamdy birinshi, 5000 adamdy ekinshi sanatpen jazalaýǵa jospar berilse, bizdiń jazalaýshy organdar ony 10 jáne 18,6 ese artyq oryn­daǵan. 118 myń adamdy ja­zaǵa ilektirip, sonyń 25 myńyn at­qanyn joǵaryda jazdyq. Sol kezdegi Qazaqstannyń basshysy, respýblıka partııa komıtetiniń birinshi hatshysy L.Mırzoıannyń óz qolymen birinshi toptyń lımıtin 600 adamǵa, ekinshi topty 1000 adamǵa arttyrýdy surap, Stalınge ótinish jazǵan qupııa haty saqtalǵan. 

Din ókilderi de arnaıy topqa jatqyzylǵan. Olardyń 165 myńy ustalyp, 107 myńy atylǵan.

Demokratııalyq elderde sotsyz, tergeýsiz, prokýrorlyq qa­da­ǵa­laýsyz jasalǵan jazalaý­ sharalarynyń bári zańsyz, ıaǵ­nı qylmys dep sanalady. KSRO-da 1937-38 jyldary ja­sal­ǵan osynaý zańsyz saıası rep­ressııanyń basynda Stalın tur­dy. Demek ol jáne onyń ja­nyndaǵylar qylmyskerler. О́z iste­riniń qylmys ekenin olar bil­gen, biraq tıranǵa qarsy sóz aıtýdan qoryqqan. Hrýshev óki­met basyna kelgen boıda repres­sııalyq sharalardy jasaýǵa ózi­ qol qoıǵan, sonyń ishinde sol jyldary qyzmet istegen Ýkra­ı­nada jazalanýshylardyń tizimin ulǵaıtýdy surap jazǵan qujattaryn birden joıǵyzǵan. 1956 jyly Stalınnen bas tartyp, onyń qylmysyn «áshke­relegendigi» de sol, jasa­ǵan qyl­mysynan ózin arasha­lap alýdyń amaly edi... Stalın­niń basqa qatelikteri men qataldyqtary bir tóbe bolǵanda osy 37-38 jyl­dardaǵy jasaǵan «úlken terrory» ashyq qylmys ekenin barlyq elderdiń ozyq oıly adamdary moıyndaǵan. Bul rette ony afrıkalyq, azııalyq dıktatorlardyń qataryna qoıýǵa tolyq negiz bar. 

О́ziniń shekten shyǵyp bara jatqanyn «kósem» de bilgen. Sondyqtan 1938 jyldyń 17 qarashasynda OK-niń №4387-shi arnaıy qaýlysyn qabyldatyp, repressııany toqtatýǵa májbúr bolǵan. Onda «tutqyndaýlar endi tek qana sot pen prokýrordyń sanksııasymen ǵana jasalsyn, NKVD-nyń arnaıy buıryǵyn iske asyratyn «úshtikter» joıylsyn, aldaǵy ýaqytta barlyq ister sottarǵa ótkizilsin, adamdy tutqyndaýǵa prokýratýradan sanksııa alý úshin NKVD organdary ózderiniń negizdelgen qaýlylaryn usynatyn bolsyn, al prokýratýra organdary negizdemeniń durystyǵyn mu­qııat teksersin» de­lingen. Bul qaýly birshama ýaqyt repressııalyq sharalardyń qarqynyn azaıtqanymen qýǵyn-súrgindi tolyqtaı toqtatqan joq. Ejovtyń ornyna NKVD-nyń basshysy bolǵan L.Berııa 1940 jyly sot pen prokýratýranyń adamdy jazadan bosatý týraly barlyq sheshimi NKVD-men kelisilgen soń ǵana kúshine enedi degen zańsyz buıryq shyǵardy. Konstıtýsııaǵa qarsy bolǵanymen ol báribir iske asty... 

Sóıtip, mıllıondaǵan jazyq­syz jandardy sháıit qylǵan «ter­ror» tolyqtaı bolmasa da bir­shama toqtatyldy. Osy naýqanda KSRO boıynsha alǵanda eki jyl­dyń árbir táýliginde orta eseppen 1200-1300 adamdy atyp otyrǵan. Mundaı qylmys adamzat tarıhynda basqa memleketterde eshqashan bolǵan emes.