Aqseleý bıigi

Barlyq jol Rımge aparady desek, sol jolǵa búkil adamzat balasy qazaq da­la­synan attanǵan sııaqty. Ony biz abyz Aqseleý aǵanyń paıymy boıynsha zer­de­le­dik. Aqseleý Seıdimbektiń qaı sózi bol­syn qazaqtan bastaý alady. Ol jazǵan qun­dy eńbekterdiń barlyǵynyń ataýy qa­zaq sózin tórkindeıdi eken. Qarap otyr­saq, «Qazaq álemi», «Qazaqtyń aýyz­­sha tarıhy», «Qazaqtyń beıpil sóz­deri», «Qazaqtyń kúı óneri» dep qalamy qańta­ryl­ǵansha qaıran Aqań qazaqty jyrlapty. Ony jazýshy Oralhan Bókeıdiń ózi «Aq­­­­se­leý Seıdimbektiń qaı shyǵarmasy bol­­­ma­syn, oıly, sanaly qazaqqa ata-ba­ba­­myz­­dyń osal bolmaǵanyn bultartpas dá­lel­­dermen tereń túsindirip beredi», degen.

Sol Oralhan Bókeı birde Sa­ry­arqaǵa at shaldyryp, Aqseleý Seı­dimbekpen birge Jańaarqaǵa bar­ǵan eken. Sonda jany da, táni de naǵyz qazaq Aqseleý ózi tý­ǵan topyraqtyń ár tasynyń tarı­hyn tereń biletin ádetimen jer-sý ataýlaryn Oralhanǵa tanys­tyryp kele jatyp, «Mynaý biz­diń Imanaq degen taý» depti. Já­ne ol taýdyń Jaqsy Imanaq, Jaman Imanaq dep bólinetinin aı­ta bereıin dese, Oralhan Bókeı jy­mıyp keledi eken. «Aqseleý, muny bizde jota deıdi» depti. Ekeýi sol jerde sál kidirip, bir-bi­rine erekshe qurmetpen jymı­sa kerek. Shynymen de Sary­arqanyń usaq shoqylaryn Altaı­dyń muz qursanǵan bıik shyń­dary­nyń qasynda taý dep ataý yń­ǵaısyz ǵoı. Biraq Aqseleýdiń kózimen ol Imanaq shynymen de zańǵar, bıik taý edi. Keıin, kóz jumardan buryn týra sol Ima­naq­tyń etegin óziniń máńgilik meke­ni bolatynyn balalaryna ama­nat­tapty. Qazir ol jer Aqs­eleý bıigi dep atalady. Iá, bári­bir Imanaqtyń bıik ekenin dálel­dep jatqandaı. Ol tóbe shyny­men de ýaqyt ótken saıyn bıiktep barady. Oǵan kóterilgen adam Sa­ry­arqany tegis sholyp tur­ǵan­daı bolady. Sol kezde ja­ńa­ǵy áńgime esimizge túsedi. Son­da marqum Aqań ózi týyp-ósken ól­keni máńgilik jer besiginde jat­sa da bıik dep jatqandaı sezi­ledi...

Aqyn Baǵdat Múbarak Aq­se­leý aǵasy ómirden ótkende jaz­ǵan óleńinde «Saryarqada Aq­sorań eń bıik taý,  Jańaarqada Aqseleý taýdan bıik» degen edi. 

Aqseleýdeı ańyz da abyz tul­ǵanyń oıy da boıy da bıik eke­nine bul da ǵajap dálel sııaq­ty.

Biz bul kúıdi taıaýda ótken Qa­ra­ǵandy oblystyq tilderdi damy­tý jónindegi basqarmasy uıym­das­tyrǵan Aqseleý Seıdim­bek­tiń týǵanyna 75 jyl tolýyna arnalǵan ıgi sharada keshtik.

Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev «Bolashaqqa baǵ­dar: rýhanı jań­ǵyrý» atty baǵdar­la­malyq maqalasyn­da ulttyq salt-dástúrlerimiz, tilimiz ben mý­­zykamyz, ádebıetimiz, jo­ral­ǵylarymyz, bir sózben aıtqanda ult­tyq rýhymyz boıymyzda máń­gi qalýǵa tıis dep atap ótken edi. 

Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵula­ma­lyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurman­ǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jet­ken babalar úni – bular bizdiń rýhanı mádenıetimizdiń bir parasy ǵana. Osy uly­lardyń qatarynda árıne Aqseleýdiń de aı­tylary sózsiz. Sebebi Elbasy aıtqan salt-dástúrdiń de, til men dildiń de, ult­tyq mýzyka men ádebıettiń de birden-bir joq­shysy ol Aqseleý Seıdimbek bolatyn.

Oıy bıik, qalamy júırik sańlaq qa­lamgerdiń 75 jyldyǵyna oraı laıyq­ty qurmet Aqseleý bıiginen quran baǵysh­taýdan bastaý alyp, Aqseleý Seıdim­bekov atyndaǵy jas aqyndar men jazýshylar jáne kósemsóz sheberleriniń ádebı-shyǵarmashylyq baıqaýynyń jeńimpazdaryn marapattaý qorytyndy keshi aýdandyq mádenıet úıinde ulasty. Jıyndy Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasy tóraǵasynyń birinshi orynbasary, aqyn Ǵalym Jaılybaı bastady. Aqseleý shekpeninen shyqqan aqyn Ǵalym óz sózinde «Aqseleý aǵamyz aramyzdan ketken ýaqyt alystaǵan saıyn onyń murasy bizge jaqyndap keledi. Bul – uly tulǵalarǵa tán qubylys. Qazirgi ýaqytta kóziqaraqty ár qazaqtyń júreginde óz Aqseleýi bar» dedi. Sondaı-aq keshtiń shymyldyǵyn ashyp bergen aqyn kelesi jyly Aqseleýge ózi týǵan ólkeden eńseli eskertkish ornatý ıdeıasyn alǵa tartty.

Qaraǵandy oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasynyń basshysy Gúlnaraıym Qańtarbekova kirispe sózinen soń, sahnaǵa kóterilgen Aqańnyń úzeńgiles dosy, tarıh ǵylymdarynyń doktory, tanymal qoǵam qaıratkeri Qoıshyǵara Salǵarauly men qanattasy, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Tólen Ábdik estelikke toly jan tolqytar jaqsy sózder aıtty. 

Saltanatty kesh barysynda Qoı­shy­ǵara aǵa óziniń súbeli eńbekteriniń aldy «Altyn tamyrdy» qalaı jazǵany jaıly syr aqtardy. «1975 jyly bú­gingi «Egemen Qazaqstan» ol kezde «So­sıalıstik Qazaqstan» dep atalatyn gazetke jumysqa ornalastym. Menen bir jyldan keıin Aqseleý de osy basylymǵa keldi. Qudaıdyń qosh kórgeni bolar, ekeý­mizdiń kabınetimiz qatar boldy. Bir­de Aqań «Biz, qazaq – jazýshylarǵa kende emes halyqpyz.

Ekeýmiz jazýshy bol­saq jaqsy jazýshy bolmaspyz, biraq ja­man da jazýshy bolmasymyz anyq. Al, qazir qazaqqa taǵylym bolatyn tarıhı tanymdyq dúnıe qajet. Eger qosh kór­seń, búginnen bastap ádebı shyǵarma jaz­baýǵa ýádeleseıik» dedi. Sodan araǵa jyl-jarym ýaqyt salyp, ol «Kúmbir-kúmbir kúmbezderdi» jazdy, men «Altyn ta­myrdy» shyǵardym», dedi qazaqtyń qońyr tarıhynyń qońyraýyndaı bol­ǵan Memlekettik syılyqtyń ıegeri Qoı­shy­ǵara Salǵarauly.

Keleside qazaqtyń klassık jazýshy­sy Tólen Ábdik sóz alyp, tamasha este­lik­termen tamsandyryp, qyzyqty mezet­termen Aqseleý álemin aıshyqtap ótti. «Osydan týra 15 jyl buryn osy Aqse­leý Seıdimbek, Dýlat Isabekov úsheýmiz qurdas bolyp, alpys jas mereıtoıymyzdy Astanada birge ótkizdik. Sonda sahnada sóılep turǵan Dýlat dosymyzdyń qaljyńy áli esimde. Dýlat turyp: «Myna otyrǵan ekeýinen meniń bir ǵana artyqshylyǵym bar eken. Qazir bul ekeýi týǵan oblys joq, men týǵan oblys áli ornynda» dep eldi dý kúldirdi. Sóıtsek, Aqseleý týǵan Jezqazǵan men biz týǵan Torǵaı oblysy qazir joq eken», deıdi Tólen aǵamyz. 

Sahnada kúrkiretip óleń oqyǵan Alashtyń aqıyq aqyny Serik Aqsuń­qar­ulynyń da mándi sózinde dándi derekter jatady. Aqyn ylǵı aıtyp júretin bir sóz esimizde. «Aqseleý bolmasa myna jaryq dúnıede Aqsuńqaruly degen jumyr basty pende bolýy múmkin, biraq aqyn bolmas edi» deıdi ylǵı.

Aqseleý shapaǵatynyń bir kórinis osy der edik.

Baıqaý qorytyndysy boıynsha poe­zııa janrynda III oryndy oblystyq «Indýstrıalnaıa Karaganda» gazetiniń tilshisi Anna Strokova, II oryndy QarMÝ-dyń stýdenti Erik Narynov, I oryndy QarMTÝ-dyń oqytýshysy Aızada Rahymjanova ıelense, proza janry boıynsha III oryndy QarMÝ-dyń stýdenti Gúlden Erǵalı, II oryndy QarMÝ-dyń stýdenti Áıgerim Qarabaeva, I oryndy Qaraǵandy oblystyq jastar resýrstyq ortalyǵynyń aqparattyq qyzmet kórsetý ınspektory Erzat Ermaǵanbetov jáne kósemsóz janry boıynsha III oryndy Jańaarqa aýdany Bıdaıyq mektebiniń tálimgeri Názıra Aqaeva, II oryndy B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasynyń oqytýshysy Qulyntaı Monaıuly, I oryndy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» gazetiniń bólim meńgerýshisi Nurdos Kárim enshiledi. Aqseleý Seıdimbekov atyndaǵy arnaıy 100 000 teńgeni jýrnalıst Dýlat Amanjol qanjyǵalady. Sondaı-aq Aqseleý Seıdimbektiń týystary taǵaıyndaǵan arnaıy júldeni Qasým.kz aqparattyq portalynyń bas re­daktory Nurlyhan Qalqamanuly ıemde­nip, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń dıp­lomymen QarMÝ-dyń stýdenti Jolaman Aıtken marapattaldy.

Aıtýly sharanyń sońynan Aqseleý Seıdimbektiń týǵan-týystary quran oqytyp, as berdi.

Atalmysh basqarmanyń bastamasyna barlyq el rızashylyǵyn bildirdi. Tul­ǵany týǵan topyraǵynda dáripteý bólek áser etedi. Aqseleý – qazaqtyń temir­qa­­zy­ǵy der edik. Onyń juldyzy bizdi máńgilik uly murattarǵa jeteleı bereri sózsiz. 

Mıras ASAN, «Egemen Qazaqstan»

Qaraǵandy oblysy,  Jańaarqa aýdany