Qyrǵyz eliniń aldaǵy taǵdyryna tikeleı áser etetin kúnge az ǵana ýaqyt qaldy.
15 qazan – Respýblıkanyń prezıdentin saılaý kúni. Alǵashqyda prezıdenttik taq úshin bolatyn saıası básekede 59 adam baq synap kórýge nıettengen edi. Biraq olardyń arasynda 9-y Ortalyq saılaý komıssııasyna (OSK) bergen aryzyn qaıtaryp alsa, 37 adamnyń bir bóligi tıisti qujattaryn ázirleý barysynda raılarynan qaıtty, al qalǵandarynyń qujattary tolyq bolmaı, OSK-dan tirkeýden óte almady. Sondaı-aq tirkelgen 13 adamnyń biri, eks-depýtat Kamshybek Tashıev talapkerlikten bas tartty. Sonymen saılaý bıýlleteninde 13 grafa bolady: 12 talapkerdiń aty-jóni jáne «bárine qarsy» degen pýnkti.
Qyrǵyz Respýblıkasynyń prezıdenti bolyp 35 jastan tómen emes jáne 70 jas-tan aspaǵan, shetel azamaty bolmaǵan, memlekettik tildi biletin jáne elde 15 jyldan kem turmaǵan Qyrǵyz Respýblıkasynyń azamaty bir ret qana saılana alady. Buryn sottalǵan, sottylyǵy alynyp tastalynbaǵan azamat bul qyzmetke saılana almaıdy.
Sonymen qatar OSK-ǵa tirkelýge aryz bergen talapker belgilengen merzimde ózin 30 myń saılaýshynyń qoldaıtynyn anyqtaǵan qujatty tapsyrýy, sondaı-aq 1 mıllıon som kepildik aqshany OSK-nyń qoryna tóleýi tıis. Qujattardy qabyldaý ýaqyty aıaqtalǵanda, tirkelmegen talapkerlerdiń kepildik aqshalary ózderine qaıtarylyp beriledi. Al endi tirkelgen talapkerler saılaý kúni daýys berý quqyǵy bar saılaýshylardyń 5 paıyz daýysyn ala alsa, saılaý naýqanynan keıin olardyń da kepildik aqshasy qaıtarylady.
Saılaý bir týrmen bitetin bolsa, saılaýshylar daýystarynyń jartysynan kóbin alǵan úmitker prezıdenttik qyzmetke saılandy dep eseptelinedi.
Jalpy, saılaýǵa túskeli otyrǵan 12 talapkerdiń barlyǵy da qyrǵyz eline belgili memlekettik jáne qoǵamdyq qaıratkerleri. Atap aıtar bolsaq, О́mirbek Babanov, Sooronbaı Jeenbekov, Temir Sarıev – eks-premer-mınıstrler. Baqyt Tórebaev – Qyrǵyz Respýblıkasy Jogorký Keńeshiniń depýtaty, parlamenttegi «О́núgúú-Progress» partııalyq fraksııasynyń lıderi. Ernıs Zarlyqov – Bishkek qalasynyń vıse-meri (qyzmetin ýaqytsha toqtatqan). Adahan Madýmarov – «Bútin Qyrǵyzstan» saıası partııasynyń tóraǵasy, burynǵy memlekettik hatshy (bul qyzmet qazir joıylǵan), Jogorký Keńeshtiń burynǵy tóraǵasy. Ázimbek Beknazarov – advokat, respýblıkanyń burynǵy bas prokýrory, Jogorký Keńeshtiń birneshe márte depýtaty, «Revolıýsııa býldozeri» degen laqap esimi bar. Arstanbek Abdyldaev – isker, «kóripkel». Onyń «Qys bolmaıdy» degen laqap esimi bar. 2011 jyly jeltoqsanda «Bıyl qys bolmaıdy», dep málimdeme jasap atyn shyǵarǵan. Sol kúnderi atalǵan beıne taspanyń oryssha nusqasyn «ıýtýbtan» 3 mıllıon adam kórgen. Taalatbek Masadykov – general, qaýipsizdik salasynyń burynǵy qyzmetkeri. Ulyqbek Qoshqarov – Jogorký Keńeshtiń burynǵy depýtaty. Toqtaıym Úmetalıeva – quqyq qorǵaýshy, Úkimettik emes uıymdar qaýymdastyǵynyń tóraıymy. Arslanbek Malıev – «Aalam» («Álem») saıası partııasynyń lıderi, Jogorký Keńeshtiń eks-depýtaty.
Qazirgi kezde eki úmitkerdiń múmkindigi joǵary bolyp tur. Bireýi – Sooronbaı Jeenbekov. 2016 jyldyń 13 sáýirinen beri premer-mınıstr qyzmetinde bolǵan bul kisi Qyrǵyzstan sosıal-demokratııalyq partııasy (QSDP) atynan prezıdenttik saılaýǵa túsetin bolǵan soń, bıylǵy 21 tamyzda óz erkimen otstavkaǵa shyqqan. Aıta keteıik, QSDP-nyń lıderi – prezıdent Almazbek Atambaev. Sooronbaı Jeenbekov prezıdent bolyp saılanar bolsa, Qyrǵyz eliniń búgingi basshysynyń jolyn jalǵastyrmaqshy.
Prezıdenttik saılaý Almazbek Atambaev úshin de úlken syn bolýda. Eger halyq ony qoldasa, S.Jeenbekov prezıdent bolady. Al qoldamasa...
Alaman jarysta Sooronbaı Jeenbekovpen úzeńgiles kele jatqan talapker – О́mirbek Babanov. Ol prezıdent bolsa, «sózsiz ekonomıkalyq sekirý bolady» degen pikir bar.
Jaqynda saılaý naýqanyna qatysty tosyn oqıǵa boldy. Naqtylaı aıtqanda, bıylǵy 30 qyrkúıekte Qyrǵyzstannyń Ulttyq qaýipsizdiginiń memlekettik komıteti (UQMK) Jogorký Keneshtiń depýtaty Qanatbek Isaevty 15 qazan – saılaý kúni «jappaı tártipsizdikti uıymdastyrý jáne bılikti kúshpen basyp alýǵa ázirlik kórý» degen aıyppen qamaýǵa aldy. Respýblıkanyń bas prokýratýrasy oǵan qylmystyq is qozǵap, 48 saǵattyq qamaý merzimin tergeý aıaqtalǵanǵa deıingi ýaqytqa uzartty. Taratyp aıtsaq, Qanatbek Isaev prezıdenttikten úmitker О́.Babanov saılaýda jeńip, biraq onyń jeńisi burmalansa, ıaǵnı falsıfıkasııalansa, kóterilis jasamaq bolǵan eken. Q.Isaevtyń «ereýildi uıymdastyrýshylarǵa arnap» 800 myń som berip jatqanyn kórsetetin beınetaspa telearnada jáne ǵalamtorda tarady. Keıbir saıasatshylar, atap aıtqanda, buryn UQMK tóraǵasynyń orynbasary qyzmetinde bolǵan general Artýr Medetbekov Qanatbek Isaev boıynsha «aksııa» bılik tarapynan uıymdastyrylǵan deıdi. Ol dálel retinde, beınejazý apparatynyń Q.Isaevtyń bólmesine qoıylǵandyǵyn jáne «aksııaǵa» qatysqan toptardyń sózderindegi sáıkessizdikti mysalǵa keltirdi. Q.Isaevtyń jaqtastary 800 myń som úgit isterine jumsalatyn zańdy aqsha degendi aıtýda. UQMK bolsa, Q.Isaevty kináli dep otyr. Anyq-qanyǵyn sot sheshedi. Sot 30 qarashaǵa deıin sozylýy múmkin.
Qazirgi tańda úmitkerler – S.Jeenbekov pen О́. Babanov bir-birimen úzeńgi qaǵystyryp, qatar kele jatqandaı kórinedi. Degenmen, úgit-nasıhat naýqanynyń barysy kórsetip otyrǵandaı, sońǵy kúnderi birinshisiniń bedeli artyp, ekinshisiniń reıtıngi tómendegendeı. Buǵan sebep, О́.Babanovtyń Osh oblysyna barǵan úgit saparynda ulty ózbek saılaýshylar kóp turatyn aýdanda «О́zbek elim, tizerlep ómir súrgenshe – tike turyp ólgen jaqsy!» dep aıtqany sebep boldy. О́.Babanovtyń bul sózinde artyq-aýys eshteńe de joq. Biraq muny S.Jeenbekovty jaqtaıtyn buqaralyq aqparat quraldary ilip áketip, álgi sózge basqasha sıpat berdi.
Sondaı-aq bıylǵy jyldyń 4 qazanynda respýblıkanyń taralym aýqymy keń telekanaly – QTRK (Qoǵamdyq teleradıokorporasııasy) saılaý erejesine sáıkes, aqysyz pikirsaıys uıymdastyrǵan bolatyn. Oǵan prezıdenttikke úmitker tórt adam qatysqan-dy. Onda jurttyń nazary S.Jeenbekov pen О́.Babanovtyń ózara aıtysyna kóbirek aýdy. «Men seni balapan kezińnen bilem, 2005 jyldan bastap qandaı bolǵanyńdy. Maǵan sybaılas jemqorlyqpen kúrespeısiń deısiń. Onymen men kúresemin, men tazamyn, al sen kúrese almaısyń. Ne úshin degende, seniń qaıda batqanyńdy jaqsy bilemin. Meniń saǵan 25 saýalym bar. Men prezıdent bola qalsam, sybaılastyqqa qarsy kúresti senen bastaımyn», dep S.Jeenbekov О́.Babanovty jarǵa tiredi.
О́z kezeginde О́mirbek Babanov: «Sooronbaı Sháripuly, birinshiden, men sizge eshqashan balapan bolǵan emespin. Men sizdeı sheneýnik te emespin. Qaıdan baılyq tapqanyńyzdy siz dáleldep beresiz. Ekinshiden, men árdaıym bızneste júrgenmin. Meni Bakıev qýǵyndap, qamaı almaǵan. Jeenbekov te qýǵyndap, qamaı almaıdy. Meniń artymda halqym bar. Qorqytyp-úrkitetin siz emessiz», dep jaýap berdi.
Degenmen, Osh oblysyndaǵy oqıǵa jáne atalǵan telesaıys О́.Babanovtyń bedelin biraz tómendetip jibergen sııaqty. Bul jaǵdaılar saıası saıysta úshinshi bolyp kele jatqan úmitker Temir Sarıevke dem bergendeı boldy. Sońǵy kúnderi qarajatynyń azdyǵynan úgit isterin báseńdetip alǵan ol sahnaǵa qaıta kóterildi.
Prezıdent A.Atambaev 4 qazanda arnaıy málimdeme jasady. Onda saılaýshylar jalǵan málimetterden qorǵalýy tıis ekendigi aıtyla kelip, talapkerlerdiń biriniń eshnársemen rastalmaǵan «halyqtyń 65%-y birinshi týrda-aq maǵan daýysyn berýge ázir», degen málimeti sóz etilgen. Aıta keteıik, úgit kezinde О́.Babanov halyqtyń 65%-y meni qoldaıdy degen bolatyn.
Saılaý bir týrmen aıaqtalmaı, ekinshi týr bolýy da múmkin. Ondaı jaǵdaıda daýys kóp alǵan eki talapker synǵa túsedi. Olardyń bireýi bas tarta qalsa, onyń ornyn saılaýda úshinshi kórsetkishke ıe bolǵan úmitker basady.
Nazarbek SATTAR, arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin
BIShKEK