Densaýlyqty kútýge qatysty túsinikterimiz ben kózqarastarymyzdy túbegeıli ózgertetin kez keldi. Buryn halyq kóbinese juqpaly dertterden mezgilsiz kóz jumatyn bolsa, qazirginiń adamy qımyldyń azdyǵynan, kúızelisten, qan aınalymynyń buzylýynan, durys tamaqtanbaýdan aıyqpas keselderge dýshar bolady. Qymbat-qymbat dáriler ishedi, biraq qulan-taza jazylyp ketpeıdi. Áıteýir bir dert ókshelep qalmaıdy. Nege?
Osyndaı ózekti saýaldar tóńireginde «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qory BAQ ókilderimen brıfıng ótkizdi. Jıyn densaýlyqqa zııandy faktorlardyń «zııandylyǵyn tómendetý» qaǵıdattaryna arnaldy.
Osy arada myna bir sáıkestikke mán bergen jón sekildi. Osy baspasóz máslıhatynan bir kún buryn ǵana Almatydaǵy akademık B.Jarbosynov atyndaǵy ýrologııa ǵylymı ortalyǵynyń bastamasymen «Erler densaýlyǵy» baǵdarlamasyna baılanysty málimdeme jasalǵan.
Sol kezde de er-azamattardyń densaýlyǵyndaǵy kinárattar men álsizdikke, belsizdikke bastaıtyn faktorlar aıtylǵan-dy. Onda da durys tamaqtanbaý, qımyl-qozǵalystyń azdyǵy, shylym tartý, spırtti ishimdikterdi shekten tys paıdalaný osy keselderdiń basty qozdyrýshysy ekeni sóz boldy.
Bul baspasóz máslıhatynda sol aıtylǵandar aınalyp aldymyzdan shyǵyp, turǵyndardyń densaýlyqqa qatysty aryz-muńdarymen jumys isteıtin «Aman-saýlyq» qoǵamdyq qorynyń prezıdenti Baqyt Túmenova men Densaýlyq saqtaý mınıstriniń keńesshisi, professor Maqsut Quljanov elimizdegi ólim-jitimniń negizgi sebepterin alǵa tartty.
B.Túmenovanyń sózine súıensek, Qazaqstanda aýrýlar eki úlken sanatqa – juqpaly/parazıtarlyq aýrýlar jáne juqpaly emes aýrýlarǵa bólinedi de, juqpaly emes keselderdiń paıda bolýynda syrtqy ortanyń áseri úlken ról atqarady.
Qazirgi sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qyzmetterdiń arqasynda juqpaly aýrýlardyń sany aıtarlyqtaı azaıǵan. Kerisinshe aldyńǵy sapqa juqpaly emes aýrýlar shyǵyp otyr. Bul joǵaryda atalǵan jaıttarǵa baryp tireledi. Durys tamaqtanbaý, shylym shegý, ishimdikke salyný, salamatty ómir saltyn ustanbaý sııaqty adamnyń minez-qulqyny táýeldi áreketterdiń saldarynan qan aınalymy júıesiniń aýrýlary, qaterli isikter, túrli óskinder, zaqymdaný, jazataıym oqıǵalar men ýlanýlar, psıhıkalyq aýytqýlar, qant dıabeti, respıratorlyq dertterge shaldyǵý órship keledi.
Naqty málimetterge kóz salsaq, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń derekteri boıynsha, juqpaly emes aýrýlardan jyl saıyn 38 mıllıon adam kóz jumady. О́lim-jitimge kóbinese júrek-qan tamyry aýrýlary alyp keledi. Odan 17,5 mıllıonnan astam adam mezgilsiz kóz jumady. Budan keıingi kezekte onkologııalyq aýrýlar – 8,2 mıllıon, respıratorlyq aýrýlar – 4 mıllıon jáne dıabet – 1,5 mıllıon adamdy jalmaıdy.
Táýelsizdik bederinde Qazaqstan jalpy ólim-jitim kórsetkishin 6 paıyzǵa tómendetýge qol jetkizse de, júrek-qan tamyrlary aýrýlarynan – 22,3%, onkologııadan – 12,1% (jyl saıyn 17 myń) adam kóz jumady. Jasyna jetpeı ajal qushqandardyń 16,9 paıyzyn ókpe ragy, jaraqattar men ýlanýlar alyp ketip jatyr.
Qazir bul máselege Densaýlyq saqtaý mınıstrligi ǵana emes, qoǵam men úkimettik emes uıymdar da múddeli ári jaýapty bolǵandyqtan, atalmysh máselelerdi baqylap, úılestirý maqsatynda, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń janynan jumys toby quryldy.
О́z kezeginde «Aman-saýlyq» qory qoǵamdyq densaýlyq máseleleri jónindegi ulttyq úılestirýshi bolyp taǵaıyndalǵany belgili. Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý máselelerin retteýdiń qosymsha ádisterin engizý maqsatynda ótken «Adam densaýlyǵynyń táýekel faktorlary zamanaýı syn-tegeýrinder men ınnovasııalyq sheshimder» atty II halyqaralyq konferensııada juqpaly emes aýrýlardyń aldyn alý men táýekel faktorlaryn basqarýdyń júıeli tásili boıynsha sharalardy qabyldaǵan edi. Munyń qataryna densaýlyqqa zııandy faktorlardy tómendetý tujyrymdamasy jatady.
«Máselen, shylym shegetin eresek adamdar shylymnyń densaýlyqqa óte zııandy ekenin biledi. Degenmen, olar óz kúshimen shylym shegýden bas tarta almaıdy. Olarǵa quramynda nıkotıni joq elektrondy sıgaretter kómek bere alady. Aǵzaǵa kádimgi shylymdaı zııandy emes ári ýaqyt óte kele temekini tastaýǵa kómektesedi. Nemese esirtkige táýeldi jandardy alaıyq. Eger metadonmen balamaly terapııany qoldanatyn bolsaq, naýqastar qalypty ómir súrip, em-domyn da der kezinde ala alady. Zańdar men qurǵaq tyıymdar bul keleńsizdikterdi sheshpeıdi.
Esirtki, ishimdik pen temekini sanaly túrde qoldanatyn adamdar ádette zııandy ádetterimen zorǵa qoshtasady. Al biz «zııandy tómendetý» tásilin paıdalana otyryp, tańdaý quqyǵyna túsinistikpen qarap, zııany az joldardy qarastyramyz» deıdi B.Túmenova.
Baspasóz máslıhatyn uıymdastyrýshylar zııandylyqty tómendetý tujyrymdamasy qandaı da bir adamnyń esirtkige nemese alkogolge táýeldi bolý máselelerin sheshe almaıtynyn, jeke qulyq pen terapııalyq aralasý turǵysynda oryn alatyndyǵyn aıtady.
Jýrnalıstermen kezdesýde tosyn da qyzyqty derekter kóp boldy. Mysaly, durys tamaqtana bilý mádenıetiniń qalyptasýyna kelsek, Fınlıandııa aýqymdy aqparattyq, nasıhattyq sharalar júrgize otyryp, tuzdy tamaqqa qosýdy úsh ese azaıtý arqyly ǵana halyqtyń densaýlyǵyn jaqsartýda aıtarlyqtaı kórsetkishterge jetken. Sol sııaqty brendtik dári-dármekterdiń jarnamasyna ermeý, arzan da sapalysyna qaraı oıysý sóz boldy.
Aınash ESALI, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY