Tıimdi qatynastar kókjıegi

Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstan men Belarýs ara­syn­daǵy baılanys 1992 jyldyń 16 qyrkúıeginde dıplomatııalyq qatynastar arqyly jolǵa qoıyldy. Qazirgi tańda eki el arasynda óz­ara senim men túsinistik qalyptasqan áriptes respýblıkalar bolyp tabylady. Elderdiń Keden odaǵyna músheligi, EýrAzEQ, TMD jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik aıasynda birigip is-qı­myl tanytýy kóptegen máselelerdi sheshýge oń yqpal eteri sózsiz. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs múshesi bolyp tabylatyn Keden odaǵy atalǵan elder arasyndaǵy kelisimderdiń negizinde ómirge kelgeni belgili. Belarýs atalǵan kedendik kelisimder ar­qy­ly óz taýarlarynyń Reseı ry­nogyna esh kedergisiz ótýine úl­ken múmkindik alyp, birqatar ar­tyqshylyqtarǵa da ıe boldy. Osy oraıda Belarýs pen Reseı arasynda AES salý, jer serigin ushyrý jáne basqarý sııaqty jo­balardy júzege asyrý kózdel­gen­digin aıta ketý kerek. Alaıda reseılik tarap mundaı jobalardy kórshileriniń aýmaǵynda júzege asyrýǵa asyǵar emes. «Izvestııa» basylymynyń 17 qazandaǵy sa­nyn­da jaryq kórgen «Bizdiń ın­te­grasııamyzdyń taǵdyry týra­ly» atty maqalasynda A.Lýkashenko sheneýnikterdiń selqos is-qımylyna qynjylys tanyta­tyn­dyǵyn ashyq aıtqan. Biraq bul jerde másele basqada ekeni kúmánsiz. Eger resmı statıstıkaǵa júgi­netin bolsaq, Belarýs eko­no­mı­kasynda keıbir qıynshylyqtar baıqalýda. О́ndiris pen aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý ótken jylmen salystyrǵanda tó­mendep ketken. 2011 jyldyń sońǵy jeti aıynda ishki jalpy ónim ótken jylmen salys­ty­r­ǵanda bolmashy ǵana ósken. Inflıasııanyń joǵary deńgeıiniń saqtalýy, valıýta jetispeýshiligi, ósim kórsetkishiniń tómendeýi jáne bılik tarapynan naqty sheshimderdiń bolmaýy ekono­mı­kada turlaýsyz ahýal qalyp­tas­tyryp otyrǵan syńaıly. Qaıta qarjylandyrýdyń jyldyq stav­ka­sy 35 paıyz bolsa, sarap­shy­lar nesıe berý qymbatqa soǵa­ty­nyn málimdeýde. Tek bıyldyń ózinde qaıta qarjylandyrý 10 ret ózgeripti. Onyń taǵy ósýi múmkin ekendigin osy el Ulttyq bankiniń tóraıymy Nadejda Er­ma­kovanyń ózi málimdegen. Onyń orynbasary Sergeı Dýbkov ja­qynda bergen baspasóz máslı­ha­tynda keıbir bankterdiń bir-birine qosylatyny nemese birigetini týraly málimdep te úlgerdi. Ol bul jerde barlyq táýekel­der­di eskerý qajettigin de eskerte ketken. О́ıtkeni, buǵan deıin de osyndaı qadamdardan birqatar ekinshi deńgeıli bankterdiń ban­krotqa ushyraǵany belgili. Qarjylyq qıyndyqtardy ba­synan ótkerip otyrǵan Mıns­ki­niń qazirgi kezde shetel ınves­tı­sııa­syna zárý ekeni baıqalyp qal­dy. Belarýs Premer-mınıstri Mıhaıl Mıasnıkovıch Qazaq­stan Parlamenti Májilisiniń Tór­aǵasy Oral Muhamedjanov­pen bolǵan kezdesýinde Qazaqstan tarabyna «MobılnyeTele­Sıs­temy» kompanııasynyń memlekettik úlesin satyp alý týraly usy­nyspen shyǵýy osyny ańǵartsa kerek. Atalǵan másele boıynsha aýksıon 2011 jyldyń 1 jel­toq­sa­nynan bastap ótkizilmekshi. «Beltelekomnyń» atalǵan kom­pa­nııa­daǵy 51 paıyzdyq úlesin sa­typ alýǵa 1 mıllıard AQSh dol­lary suralyp otyr. Osy oraıda reseılik tarap bul usynystan bas tartqandyǵyn da eskerte ketken jón. «Sizderdiń buǵan qan­sha­lyqty qyzyǵýshylyq tanytý­la­ry­ńyzǵa qaraı ıelik etýge qa­tysty reformalaý máselelerin qarastyryp kórýge bolar edi», dedi Belarýs Premer-mınıstri Qazaqstan Parlamenti Májili­si­niń Tóraǵasyna. Belarýs tara­by, sonymen qatar, qazaqstandyq parlamentshiler delegasııasyna iri ekskavatorlardy, syıymdy­ly­ǵy 450 tonnany quraıtyn júk kólikterin birlese shyǵarýdy usyn­dy. Qalaı desek te, qazirgi tańda Belarýs sheteldik ınves­tısııaǵa zárý. Aıta ketý kerek, Belarýs pen Qazaqstan bir-biri úshin senimdi áriptes jáne aınymas dos retindegi yntymaqtastyǵyn tereńde­tý­ge múddeli. Bul elde keńestik dáýirden kele jatqan tehnıka shyǵarý dástúri qalyptasqan. Eko­nomıkalyq jaǵynan damýǵa bet alǵan Qazaqstan úshin qazirgi tańda mundaı tehnıkalardy sa­typ alýdan góri, ózimizde qu­ras­tyrý, tipti múmkindik bolyp jatsa, shyǵarý óte tıimdi bolmaq. Májilis Tóraǵasynyń Belarýske resmı saparynda Mınsk traktor jasaý zaýytynyń traktor­lar­dy qurastyrý sehyn arnaıy aralap kórýi osyndaı ıgi nıetten týǵandyǵy jasyryn emes. Spıker óz sózinde de Belarýs tara­bynyń qatysýymen júzege asy­rylyp jatqan jobalardyń azdy­ǵyn, áli de bul baǵytta zań­na­malyq jaǵynan jetildiretin tus­tar bar ekenin meńzedi. Qazirgi tańda eki el arasynda 2009-2016 jyldarǵa arnalǵan uzaq mer­zimdi ekonomıkalyq ynty­maq­tastyq kelisimi jasalyp, sol boıynsha baǵdarlama da ázir­len­gen. Budan basqa 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-sharalar jospary da bar. Osy rette «Jol kartasy» boıynsha 27 joba qarastyrylsa, qazirgi tańda Qazaqstan Indýs­trııa­landyrý kartasyna sáıkes quny 98,6 mıllıon dollarlyq belarýstik tehnıkalardy quras­tyrýǵa arnalǵan 5 birlesken joba júzege asyrylýda ekendigin de qaperge salǵan jón. «Jol kar­ta­syna» sáıkes BelAZ tehnıkasyn qurastyrý men jóndeý jónindegi kásiporyn salý, Esil-740 astyq jınaý kombaınyn shyǵarý, dızel qozǵaltqyshtary men «Belarýs-3022» modeldi traktor­la­ryn qurastyrý jáne «MAZ» avtoshassıi bazasynda arnaıy tehnıka shyǵarý jónindegi Qazaq­stan-Belarýs birlesken kásip­oryn­daryn iske qosý kózdelgen. Onyń ústine qazaqstandyq tarap belarýstik kásiporyndardy jekeshelendirýge qyzyǵýshylyq ta­ny­typ otyr. Elimizdiń Ekono­mı­kalyq damý jáne saýda mınıstrligi «Samuryq-Qazyna» UÁQ-pen birlesip, belarýstik kásip­oryn­dardy jekshelendirýge Qa­zaqstannyń qatysýy máselelerin qaraý jónindegi usynystardy ázirleý, sondaı-aq bul máseleni búge-shigesine deıin zertteý úshin Mınsk qalasyna delegasııa jiberý jaıy da kún tártibine qoıyl­ǵan. Eki el arasynda munaı-gaz salasyndaǵy yntymaqtastyq ta damyp keledi. Máselen 2010 jyly Belarýs aýmaǵynan Qa­zaq­stan munaıynyń eksporty 8 mıllıon tonnaǵa jetse, bul kólem ústimizdegi jyly da saqtalady dep kútilýde. Jalpy, qazaqstan­dyq qara altyndy Belarýs aýmaǵy arqyly alys shetelderge jetkizý úshin «Transneft» AK» AAQ qubyr jelisi paıdala­ny­la­dy, sondyqtan da reseılik tarappen kelisýge týra keledi. Úsh mem­leket arasyndaǵy munaı jáne munaı ónimderi ortaq ryno­gyn damytý jáne jumysyn júr­gizý, basqarý, uıymdastyrý tár­ti­bi týraly úshjaqty kelisim aıa­syn­da elimiz eki memleket úki­met­teri arasynda «Belarýs Respýb­lıkasyna munaı men munaı ónim­derin satý baǵytyndaǵy saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq tý­raly» ekijaqty kelisimge qol qoıý máselesin qarastyrýda. Qazaqstan Belarýs tarapyna 2009 jyly 2,8 mıllıon tonna qatty sortty bıdaı satsa, qazir bul suranysty Reseı men Ýkraına jaýyp otyrǵandyǵyn aıta ketken jón. Qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵy, mádenı-gýmanı­tar­lyq jáne ózge de salalarda yntymaqtastyq artyp keledi. Belarýste ǵylym damýy men irgeli zertteýler salasynda aıtar­lyq­taı jetistikterdi eskere kelip, ǵylym salasynda, ásirese «Nazarbaev Ýnıversıtetimen» ynty­maq­tastyqty nyǵaıtýda aıtar­lyq­taı áleýet bar. Ortaq rýhanı qundylyqtardy nasıhattaýda Qazaqstan jáne Belarýs halyqtarynyń qazirgi má­denıetimen, dástúrimen jáne sal­tymen, tarıhymen tanysý jónin­degi is-sharalar únemi ótkizilip kele jatqandyǵyn aıta ketken oryndy. Qazaqstanda 65 myń belorýs turatyn bolsa, olardyń 12 etnomádenı birlestikteri ju­mys isteıdi. «Belarýs etnomá­de­nı birlestigi» QB tóraǵasy bolyp Májilis depýtaty Leonıd Pıtalenko saılanǵan. Osy oraıda Belarýs jerinde 1500 etnostyq qazaq turatynyn, olardyń «Elim-aı» qoǵamdyq birlestigi jumys isteıtinin qaperge sala keteıik. Qoryta aıtqanda, Belarýste tehnıka jasaý, ǵylymı-tehnı­kalyq jetistikterdi paıdalaný durys jolǵa qoıylǵan. Elimizde qarjy-nesıe saıasatynyń tıimdi júzege asyrylyp kele jatqanyn, onyń ústine jınaqtalǵan qarjy­nyń bolýyn esepke alsaq, bizde osy eldiń tehnıka salasynda jetken jetistikterin keńinen paıdalanýǵa múmkindik bar ekeni aıtpasa da túsinikti. Olaı bolsa, bul qarym-qatynastar zańnama­lyq turǵydan da kepildendirilgeni utymdy. Asqar TURAPBAIULY.