Qymyzdy tuńǵysh zerttegen qazaq

Tom qalalyq muraǵatynan tabylǵan «Izmenenıe kýmysa prı sterılızasıı ı sostav sterı­lı­zovannogo kýmysa» atty ǵy­lymı eńbek 1896 jyly jaryq kór­gen eken. Ǵylymı eńbektiń avtory «stýdent A.Aıtba­kın» dep kórsetilgen. Búgingi ǵyl­y­mı-tehnologııalyq múmkindik­terimiz ǵaryshtap damyǵan zamanda ulttyq qundylyǵymyz – qymyzdyń paıdaly qasıetterin áli de tolyq zerttep, el ıgiligi úshin ıgere almaı otyrǵanda, budan bir ǵasyrdan astam ýa­qyt buryn qazaqtyń qasıetti qymy­zyn jan-jaqty zerttegen ǵylymı eńbek bizdi erekshe qyzyqtyrdy. Onyń avtory «stýdent A.Aıtbakın» degen kim?

Bul suraqtardyń jaýa­byn da Tom muraǵatynyń ýaqyt sal­ma­ǵymen sarǵaıǵan qujattarynan taptyq. Onda «Ámire Atbaqın Tom ımperator ýnıversıtetiniń túlegi, tuńǵysh dıplomdy qazaq dárigeri» dep jazylypty. Stýdent Aıtbaqın 1892-1893 jyldar aralyǵynda professor A. Sýdakovtyń jetekshiligimen «Izmenenıe kýmysa prı sterılızasıı ı sostav sterılızovannogo kýmysa» atty ǵylymı-zertteý jumysyn júrgizdi» (Tom, qor-296901) degen derek keltiripti.

Stýdent Á.Aıtbaqın óziniń ǵylymı eńbeginiń kirispesinde qymyzdyń Orta Azııada erte zamannan keń taraǵanyn aıta kelip, tarıhqa júginedi. Venesııalyq Marko Polonyń HIII ǵasyrda tatar elinde bolyp, jylqy sútinen daıyndalǵan «Kemaz» atty sýsyn ishkenin, ony «aq sharapqa» teńegenin jazǵan. Al orys tilinde «Kýmys» dep jazylǵanymen, óz elinde bul sýsyndy «Qymyz» dep ataıtynyn basa aıtqan jáne sabanyń, kúbiniń, pispektiń qalaı jasalatynyna, ol ydystardyń ystalýyna, qymyzdyń sapyrylýy ereksheligine toqtalyp, is barysyn tolyq sýrettep kórsetken jáne mal jaıylymynyń da sút (saýmal, qymyz) sapasyna áserin ǵylymı turǵydan tereń zerttep, naqty tájirıbelik derektermen dáleldengen.

Aıtbaqın ǵylymı eńbeginde erekshe jaıǵa toqtalyp: «Kýmys v kachestve lechebnogo sredstva, obratıl na sebıa vnımanıe prej­de vsego kak sredstvo protıv chahotkı. Obsherasprastranennoe mnenıe, chto kırgızy vovse ne stradaıýt chahotkoı neverno, deıstvıtelno ona sredı nıh vstrechaetsıa redko – eto fakt. Na eto vlııaet klımat stepı ı ýpotreb­lenıe kýmysa, kotoryı ızdavna kırgızy schıtaıýt selebnym sredstvom protıv vsevozmojnyh bolezneı», dep qymyzdyń adam boıyndaǵy qandaı dertterge daýa bolatyndyǵyn jan-jaqty ǵylymı tujyrymdarmen dáıektepti.

Jas ǵalym qymyz qura­myn­ anyq­taýda belgili hımık­ ǵalym­dardyń naqty táji­rıbe­lerine, apparattaryna, formý­lalaryna súıenip, qymyz qu­ra­mynyń naqty hımııalyq kestesin jasaıdy. Mysaly, qymyz quramyndaǵy belok mólsherin anyqtaý úshin «Konig,a» atty tájirıbeni qol­danǵan eken. Atap aıtqanda, 10,0 gr qymyzdy kolbaǵa quıyp, oǵan 100,0 gr dıstıldengen sý quı­ǵan, alynǵan qospaǵa 4-5 tamshy sirke qyshqylyn qosqan. Alynǵan suıyq 40 gradýsqa deıin qyzdyrylyp, kazeın men maı tunbasy alynǵan. Keıin joǵaryda aıtylǵan tájirıbeler men apparattardy qoldanyp, fıltrleý arqyly kazeın qu­ramyn anyqtaǵan. Jalpy, ǵylymı jumys barysynda qymyz quramynda maı, qant, spırt, kómir qyshqyly, kazeın, albýmın, gemıalbýmoz, pepton ataýly elementterdiń bar ekenin anyqtap, 4 baǵannan turatyn kes­te jasaǵan jáne balalar aýrýhanasynda tájirıbe ótkizgen.

Stýdent-ǵalym óz ǵylymı jumysyn bylaı tujyrymdaǵan: «Schıtaıý prı etom neobhodımym prıbavıt, chto te predvarıtelnye opyty dva opyta, – kotorye ıa lıchno proızvel nad pıtanıem kýmysom v detskoı klınıke professora Bartenova pokazalı, chto sterılızovannyı kýmys bolnymı-hronıkamı detmı, stradavshımı hronıcheskım rasstroıstvom jelýdochno-kıshechnogo apparata, perenosılsıa sovershenno ýdovletvorıtelno. K sojalenııý etı opyty, za nedostatkom sterılızovannogo kýmysa, ne moglı byt proızvedeny v bolee shırokom masshtabe...».

Osy tarıhı qujattardan Á.Aıt­ba­qınniń ǵylymı eńbek jazýǵa kirispes buryn tarıhty, ǵylym salalaryn meılin­she zerdelegenine jáne óz ulty­nyń qymyz daıyndaýdaǵy erek­she­ligin ǵylymı negizde barynsha tereń bilgendigine tánti boldyq. Tom professorlarynyń bergen joǵary baǵasyna qarap Ámi­re Aıtbaqınniń «jyly jerde» ǵylymı eńbek jazyp otyra berýine de múmkindikter bol­ǵa­nyn ańǵaramyz. Biraq ol ýnıver­sıtetti bitirgennen keıin týǵan ólkesi Qarqaralyǵa dáriger bolý úshin attanady. Onyń basty sebebi, joǵary bilimdi dáriger Ámire Aıtbaqın óz halqyna etene jaqyn júrip, ony túrli naýqastardan emdeýdi maqsat etken bolýy kerek.

Bul oıdyń durystyǵyna Ámire Aıtbaqınniń ómirine qa­tys­ty muraǵat derekterimen ta­nys­qan saıyn kózimiz anyq jetti. At jalyn tartyp min­gen shaq­tan bastap Ámire Dúrmen­uly el ishinde ártúrli laýazym­dy qyzmetter atqaryp, týǵan halqynyń bodandyqtaǵy tir­shilik-turmysymen etene tany­sady. Ásirese, qyrdaǵy qazaq­tar­dyń densaýlyq jaǵdaıy, jas bala­lardyń kóptep shetineýi jas Ámi­reniń janyna erekshe batady. Sóıtip júrip ol týǵan halqy­nyń densaýlyq jaǵdaıyna kómek kórsetý maqsatynda qaıtken kúnde dárigerlik mamandyqty ıge­rýge bel baılaıdy.

Jas Ámire dárigerlik ma­man­dyqty ıgergenshe, Omby­daǵy áskerı gımnazııanyń muǵa­limi, keıin gýbernııa hatshysy, Dala general-gýbernatory kan­se­lerııasynyń qyrǵyz (qazaq) ti­liniń tilmashy, Aqmola ýeziniń «tártipsizdik pen qııanat­shyl­dyqty tekserý úshin» belgilengen tergeý komıssııasynyń tilmashy, 1884 jyly Semeı oblystyq bas­qarma janynda tilmash, Qar­qaraly ýezi bastyǵynyń kó­mekshisi, aǵa kómekshisi, 1887 jyly Semeı oblysy áskerı gýbernatorynyń erekshe tapsyrmalar jónindegi kishi sheneýnigi qyzmetterin atqarypty jáne kolledj hatshysy, laýazymdy keńesshi dárejesine ıe bolypty. Al otyzǵa qaraǵan shaǵynda memlekettik qyzmetti tastap, dárigerlik mamandyqty ıgerýge bet buryp, stýdent atanady.

Tom ýnıversıtetinde Á.Aıt­baqın jaıly jazylǵan ǵumyr­na­malyq eńbekte «Prodoljaıa slýjbý, on ımel polnoe pravo rasschıtyvat na postepennoe ýlýchshenıe svoego polojenııa ı horoshego materıalnogo obespechenııa v nedalekom býdýshem. Odnako, nýjdy svoıh edınoplemennıkov ı jelaıa prınestı ım sýshestvennýıý polzý, on reshılsıa ostavıt gosýdarstvennýıý slýjbý, ı ız chınovnıka, zanımavshego odno ız vıdnyh mest v oblastnoı admınıstrasıı, prevrashaetsıa v skromnogo stýdenta. Tot fakt, chto molodoı ınorodes promenıal admınıstratıvnýıý karerý na skromnýıý dolıý stýdenta – trýjennıka, nelzıa, razýmeetsıa, obıasnıt nıchem ınym, kak proıa­vlenıem blagorodnogo chývstva lıýbvı ı predannostı k svoemý rodnomý gnezdý, samopojertvovanıem dlıa blaga rodnogo naroda», dep kórsetilgen. Shyndyǵynda, ke­leshekte ózin kútip turǵan qyz­mettik (sheneýniktik), shendik ósýmen qatar, materıaldyq jaǵ­­da­­ıy­nyń jaqsarýynan bas tar­typ, dárigerlikti ıgerýge umtyl­ǵan tulǵanyń qadamyn budan ózgeshe baǵalaýǵa negiz joq – ony, óz ultyna degen shy­naıy súıis­pen­shiligi, shaǵyn stıpen­dııaǵa qa­raǵan stýdenttik par­taǵa je­telep ákeldi (stıpendııany Pav­lodar ýezdik basqarmasy tólep otyr­ǵan). Ol ýnıversıtetke 1889 jy­ly túsip 1894 jyly úzdik bitirgen.

Orda buzar jastaǵy Ámire jo­ǵary kýrsqa kóshken soń ǵylymı jumyspen aınalysýǵa den qoıady. Ol týraly «Joǵary kýrstarda Á.Aıtbaqın ǵylymı-zertteý jumystarymen aına­lysa bastady. О́zine tanys ulttyq sýsyn qymyzdyń emdik qasıetterine qyzyǵýshylyq ta­nytqan ol professor A.I.Sý­dakov meńgerýshilik etken gıgıe­na­lyq zerthanaǵa keldi», dep jazylǵan.

Ýnıversıtette ǵylymı dıs­ser­tasııa qorǵap, «lekar» ma­man­­dyǵymen támamdaǵan 35 jas­taǵy Ámire Aıtbaqınniń Qar­­qa­raly ýezine dáriger bolyp taǵaıyndalýyn Semeı obly­sy­nyń áskerı gýbernato­ry A.F. Karpov 1894 jyl­dyń 28 jeltoq­sanyndaǵy buıryǵynda bylaısha­ baıandaǵan: «Dopýskaetsıa k ıs­prav­lenııý doljnostı Karkara­lınskogo ýezdnogo vra­cha otstavnoı tıtýlıarnyı so­vetnık, okonchıvshıı kýrs Tomskogo ýnıversıteta so zvanıem lekarıa, Amre Aıtbakın» (Tıtýlıarnyı sovetnık – IX synypty, armııa shtabs-kapıtany nemese áskerı flot leıtenantyna teńestiriletin Reseı pat­shalyǵynyń rangilik (Tabelı o rangah) azamattyq sheni.)

Budan keıingi jyldarda Ámire Aıtbaqın Qarqaraly ýezinde dáriger bolyp birneshe jyl jemisti eńbek etken kóri­nedi. Bul týraly Qarqaraly qala­synyń muraǵatynda saqtal­ǵan «Kır­gız­skaıa stepnaıa gazeta» atty basylymda bir qysqa maqala jarııa­lanypty. Osy mura­ǵatta Ámire Aıtbaqınniń tóńkeris jyl­daryndaǵy saıa­satker retindegi qyz­metin kór­setken qysqasha ómir­baıandyq qu­jat saqtalypty. Ámire Aıt­baqın týraly jazyl­ǵan osy ǵumyrderekte «Sondaı-aq ol Ýst-Kamenogorsk (О́skemen) ýez­dik jer basqarmasy tór­­a­ǵa­sy bolyp saılandy.., Á.Aıt­baqın qoǵam qaıratkeri retinde de belgili boldy. Ol óziniń ma­qa­­lalary men zametkalaryn­ Sh.Qudaıberdıev jáne A.Baı­tursynovpen qatar «Dala ýálaıa­tynyń gazetinde» jarııalady (1888-1892j.j.), ol qazaqtar arasynda qoǵamdyq pikirlerdiń taralýyna yqpal etip, ózin «Alash» partııasynyń kórnekti qaıratkeri retinde kórsetti», dep qysqa ǵana jazylypty. Ámi­re Aıtbaqın 1919 jyly О́s­kemen qalasynda qaıtys bol­­ǵan.

Mine, Tom qalasynyń mura­ǵa­tynda saqtalǵan «Izmenenıe ký­mysa prı sterılızasıı ı sostav sterılızovannogo kýmysa» atty ǵylymı eńbek haqynda ázir­ge anyqtalǵany osy boldy. Qazaq­tan shyqqan tuńǵysh maman dá­ri­gerlerdiń biri, ulttyq qundy­lyǵymyz – qymyzdyń adam den­saý­lyǵyna paıdaly emdik qa­sıetterin ǵylymı turǵydan dá­lel­degen ǵalym, «Alash» qozǵa­­ly­sy­nyń qaıratkeri Ámire Aıtba­qınniń eren eńbegi men ǵıbratty ǵumyry týraly zerdeli zertteýler aldaǵy ýaqyttyń enshisinde.

Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan»

Manarbek KÁRIM, Qarqaraly aýdany memlekettik arhıviniń basshysy