Qazaqstan álemniń úzdik sport derjavalarymen teńespek

Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń qazaq sportyn damytý ba­ǵy­tynda negizge alǵan syndar­ly saıasatynyń arqasynda eli­miz sheteldik sport arenalaryn­da ke­ńi­nen tanyla bastady. Tá­ýe­l­siz memleket retindegi 26 jyl­dyq tájirıbede sportta jetken jetistikter az bolǵan joq. Meı­li qaı salada bolsyn, básekege qa­bi­lettilikti arttyrý úshin, sol sek­torǵa Úkimettiń kózi túzý bolyp, barlyq jaǵdaı jasalýy tıis.

Osy jyldyń basynda mınıs­tr­lik basshylyǵymen dene shynyq­tyrý jáne sport týraly zańnyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen bolatyn. Onyń negizin­de sport túrleri saralanatyn­ bo­lady. Osylaısha sportty qar­jy­landyrýdyń tıimdi meha­nız­mi jasalady. Memlekettik basqarýshy organ, qoǵamdyq bir­lestikter, onyń ishinde Ulttyq Olımpıada komıteti arasynda fýnksııalar ózara bólinedi. Jer­gilikti atqarýshy organ sportty damytýmen aınalyssa, ortalyq organ – strategııalyq tapsyrma­lardy negizge alyp, bıýdjet qar­­jysynyń tıimdi jumsalýyn qada­ǵalaıdy. Joǵary jetistikter spor­tyn damytýda Ulttyq Olım­pıa­da komıtetiniń róli nyǵaıady. 

Buqaralyq sportty damytý­ Qazaqstan Respýblıkasynyń de­ne­ shynyqtyrý men sportty il­geri­letýdiń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda kórsetilgen sa­lamatty ultty qalyptastyrý úshin strategııalyq mańyzdy bolyp tabylady. Dene shynyqtyrý jáne sport júıesin jetildirý boıynsha qabyldanǵan sharalardyń arqasynda sońǵy jyldary respýblıka halqynyń jalpy sanynan dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanýshylar sanynyń turaqty ósýi baıqalady. Mysaly, 2016 jyldyń qorytyndysy 27,4% -­­­dy shamalady (2012 jyly – 21,6%,  2013 jyly – 23,2%, 2014 jyly – 25,1 jáne 2015 jyly – 26,3%) . 

Sondaı-aq sport seksııalaryn­da dene shynyqtyrýmen turaq­ty túrde aınalysýǵa mektep oqýshy­lary kóptep qyzyǵýshylyq tanytýda. 2016 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha dene shynyqtyrý jáne sportpen shuǵyldanatyndar sany 2015 jylmen salystyrǵanda mek­tepterdegi barlyq oqýshylar sa­nynan 2,8 mln oqýshydan 2,9%-ǵa nemese 427,3 myńǵa ósti, bul 15,3% (2015 jyly – 15,1%).

О́tken jyldyń qorytyndysy boıyn­sha elimizde Qazaqstan Res­pýb­­lıkasynyń Tuńǵysh Prezıden­ti – Elbasynyń testilerine 4 238 779 adam qatysqan. Prezıdenttik deńgeıdi 93 564, onyń ishinde 21 763 – aýyldyq jerde jáne ulttyq deńgeıdi 185 831 adam, sonyń ishinde 57 876-sy aýyldyq jerlerde eńsergen. 

Respýblıkada jyl saıyn­ bir­­qa­­tar halyqaralyq jáne respýb­lıkalyq sporttyq is-shara­lar men jarystar ótedi, sondaı-aq shetelde uıymdastyrylatyn halyqaralyq jarystarǵa sport túrlerinen ult­tyq qurama koman­dalardyń qa­tysýy qamtamasyz eti­ledi. My­saly, 2016 jyly bilikti jáne joǵary bilikti sportshylardy daıar­laý sapasyn arttyrý úshin sport túrlerinen 451­ oqý-jattyǵý jıyny ótti. Sport­ túrleri bo­ıyn­sha ulttyq qu­rama sportshy­lary ár­túrli deńgeıdegi 718 ha­lyq­ara­lyq ja­rysqa qatysty. Res­pýblıkada 485­ respýblıkalyq jarys já­ne 50 halyqaralyq jarys ótti. Atalǵan halyqaralyq ja­rys­tardyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan sportshylary barlyǵy 760 medal jeńip aldy.

Kúni keshe Túrikmenstan as­ta­na­sy Ashǵabadta jabyq ǵıma­rat­taǵy jáne jaýyngerlik ónerden Azııa oıyndary ótti. Elbasynyń qoldaýyn sezingen sportshylar 96 medal alyp, tórtinshi orynnan kórindi. Azııa qurlyǵyndaǵy 45 memleket pen Okeanııanyń 17 eliniń sportshylary qatysqan jarysta 28 altyn, 28 kúmis, 40 qola medal alý qazaq sporty úshin jaqsy nátıje boldy. 

Rıo-de-Janeıroda ótken HHHI jazǵy Olımpııa oıynda­ry qazaq sportshylarynyń deń­geıi eshkimnen kem túspeıtinin baı­qatty, tórtjyldyqtyń dodasyna 41 sport túrinen 207 eldiń 10 myńnan asa sportshysy qatysty. Olımpııa oıyndaryna Qazaqstan quramasynyń sapynda 26 sport túrinen 104 sportshy qatysty. Qorytyndysynda qorjynymyzǵa ártúrli deńgeıdegi 17 medal tústi. Qazaq­stan jalpy­komandalyq esepte 22-orynǵa turaqtady. 

Sondaı-aq Rıo-de-Janeıroda 7-18 qyrkúıek aralyǵynda ótken XV Paralımpıada oıyndarynda sporttyń bes túrinen (júzý, jeńil atletıka, paýerlıftıng, sadaqtan atý jáne dzıýdo) sportshylar elimizdiń namysyn qorǵady. 

Qazaqstan táýelsizdiginiń ta­rı­­hynda tuńǵysh ret XV Para­lım­pıada oıyndarynda múmkindigi shekteýli sportshylar bir altyn (Zýlfııa Gabıdýllına, 100 m/ erkin stılde júzý) jáne 1 kúmis medal (Raýshan Qoıshybaeva, paýerlıftıng, 67 kg deıin) jeńip alyp, 162 qatysýshy el arasynan 58-orynǵa turaqtady. 

Elimizde múgedekter sportyn damytý úshin de aýqymdy ju­mys­tar atqarylyp jatyr. 

2003 jyly Qazaqstannyń Ult­tyq Paralımpıada komıteti, 1995 jyly Deflımpıks Qazaqstan, «Speshıal Olımpıks» qoǵamdyq birlestigi Qazaqstanda 1990 jy­ly, sonymen qatar arbadaǵy bı jáne para-dzıýdo federasııasy­ qu­rylǵan. Sonymen qatar dene múmkindikteri shekteýli tulǵa­larǵa arnalǵan Sporttyq daıarlaý ortalyǵy qyzmet isteıdi.

Búginde elimizde múmkindigi shek­teýli jandarǵa arnalǵan 12 sport­­­­tyq klýb (Astana jáne Al­­­ma­ty qalasynda, Aq­­­­mo­la, Aqtóbe, Atyraý, Jam­­byl, Batys Qazaqstan, Shy­ǵys Qazaqstan, Mań­ǵystaý, Qos­ta­naı, Soltústik Qazaq­stan oblystarynda) jumys isteı­di, onda 5 129 adam sportpen shuǵyl­danady, budan basqa múm­kindigi shekteýli tulǵalarǵa ar­nalǵan 2 ma­mandandyrylǵan sport mek­tebi (Qaraǵandy jáne Ońtústik Qazaq­stan oblysy),­ 1­ oıyn sporty túr­­­leri jáne múge­dekter sporty boıynsha bala­lar-jasóspirimder sport mektebi bar. Mınıstrlik jergilikti atqa­rýshy organdarmen birlesip, sport­tyq uıymdardyń múmkindigi shek­teýli azamattar úshin tegin bolýyn qamtamasyz etti. 

Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Qazaq­­stan Respýblıkasy Máde­nıet jáne sport mınıstrliginiń ve­dom­st­vo­lyq baǵynysty meke­me­­lerinde, «Saryarqa» respýb­lıkalyq velotregi RMKQ-da, Balýan Sho­laq atyndaǵy Sport saraıyn­da, sonymen qatar «Ala­taý» qys­­qy sport túrleri boıynsha res­­pýblıkalyq joǵary sport she­berligi mektebinde qarapaıym turǵyndar úshin dene shynyqtyrý jáne sport sabaqtary ótedi.

Bul uıymdarda 1 jáne 2-top­taǵy múgedekterge qyzmetter te­gin kórsetilse, al 3-toptaǵy mú­ge­­­de­kter 50 % paıyz jeńildikti paı­dalana alady.

2014 jylǵy 3 shildede qabyl­dan­ǵan «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly» zańǵa sáı­­kes, Pa­ralımpııalyq jáne Sýrdlı­pııalyq oıyndardyń chempıon­dary men júldegerlerine sport­shy­lar men olardyń jattyqty­rýshylaryna (keminde 20 jyl eń­bek ótili bolýy tıis) 24 AEK kóleminde aı saıynǵy materıaldyq qamtama­syz etý normalary, sonymen qa­tar Paralımpııalyq jáne Sýrd­lı­pııalyq oıyndardyń chempıondary men júldegerlerine turǵyn úı­ berý normalary kóz­delgen. 

Stýdenttik sport ta bizdiń na­­­­­zar­­dan tys qalyp jatqan joq. Stý­­­­denttik sportty damytý maq­­sa­­tynda Bilim jáne ǵylym mı­nıstrligimen birlesip, elimizdiń JOO men kolledjderinde sport klýb­tarynyń jelisin damytý boıynsha jumystar júrgizilýde. Stýdenttik lıgalar jarystaryn­ ótkizý boıynsha «Suńqar» de­ne­ shy­nyqtyrý-sporttyq birles­ti­giniń qyzmetin jandandyrý bo­ıyn­sha sharalar qabyldanýda. 

2016 jyldyń qorytyndysyna qa­rasaq, elimizdegi 125 JOO-nyń­ 113-de sport klýbtary ju­mys isteıdi, onda sportpen stý­dent­terdiń jalpy sanynan 186 myń stýdent nemese 39% stýdent shu­ǵyl­danady (2015 jyly – 49%). Stý­dentter arasynda dene shy­nyqtyrý men sportty tanymal etý jastardy saýyqtyrý jáne olar­dyń arasynda salamatty ómir saltyn nasıhattaý úshin ma­ńyzdy bolyp tabylady. Osy oraıda Almaty qalasyndaǵy HHVIII qysqy Ýnıversıadadaǵy bizdiń sportshylarymyzdyń tabystaryn atap ótý qajet. Oǵan 25 memleketten 2 myńnan astam sportshy men delegasııa qatysty. 

Dúbirli dodada ulttyq qura­ma jalpykomandalyq esepte­ Re­seıden keıin 2-orynǵa turaq­tady. Bizdiń sportyshylar úshin osy Ýnıversıada 2017 jylǵy Japo­nııadaǵy 8-shi qysqy Azııa oıyndary men 2018 jyly Oń­tústik Koreıada ótetin Olımpııa oıyn­daryna daıyndalýdyń ma­ńyzdy kezeńderiniń biri boldy. 

Elimizde ótken  EKSPO-2017 halyq­aralyq kórmesi aıasynda mınıstrlik aýqymdy sporttyq sharalardy ótkizýge muryndyq bolǵanyn aıta ketý kerek. Ásirese ulttyq sport erekshe ulyqtaldy. Jamby atýdan, aýdaryspaqtan halyqaralyq týrnır, kókpardan, toǵyzqumalaqtan álem chempıonaty, qazaq kúresinen «Álem barysy» uıymdastyrylyp, ult­tyq ónerdiń janashyrlaryn bir serpiltip tastady. Ár aptanyń demalys kúnderi oblystardyń mádenı kúnderi aıasynda ulttyq sport túrlerinen kórsetilimder ótip turdy. Osyndaı sharalar ar­qyly mınıstrliktiń ulttyq sport­qa degen janashyrlyǵyn baı­qaýǵa bolady. Onyń dáleli – Ulttyq jáne at sporty túrleri ortalyǵynyń ashylýy. Ondaǵy basty maqsat – ulttyq sport túr­lerin halyq arasynda nasıhattaý jáne damytý. 

Qazaq sportynyń damýy bú­gin­gi jetken jetistiktermen toq­tap qalmaq emes. Endigi maqsat – XXIII qysqy Olımpııa oıyn­dary. Koreıanyń Phıonchan qalasynda ótetin Olımpııa oıyndaryna 80-nen astam elden 5000-ǵa jýyq sportshy qatysady dep kútilýde. Sporttyń 15 túrinen medaldiń 102 jıyntyǵy sarapqa salynady. Qazaqstan delegasııasy Olımpıadada 9 sport túri bo­ıyn­sha synǵa túsedi. Bıatlon, má­nerlep syrǵanaý, taý-shańǵy sporty, short-trek, konkı tebý sporty, shana sporty, shańǵy jarysy, tuǵyrdan shańǵymen sekirý, frıs­taıl boıynsha sportshylar Olım­pıadaǵa joldama alý jarystaryna qatysyp jatyr. Sochıde jaqsy óner kórsettik, dese de, bizdiń áleýetimiz odan da myqty. Sportshylarymyz Koreıada ótetin aq Olımpıadada el úmitin aqtaıdy dep senemin. 

Elimiz sońǵy on jyl­­da álemniń jetekshi sport der­javalarynyń otyzdyǵyna engenin atap ótkim keledi. Endigi maqsat – 2030 jyly jıyrmalyqqa jáne 2050 jyly ondyqqa ený.   

 

Sáken MUSAIBEKOV,  Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri