Basty maqsat – shyǵyndy azaıtý

Ońtústikke de uzyn qylyshyn súıretken qys­­t­yń alǵashqy yzǵary jetti. “Qys keldi me, bá­tir-aý, nege tońdym?” degendeı-aq, QR Tabıǵı mo­­nopolııalardy retteý agenttiginiń tóraǵasy Nur­lan Aldabergenovtiń Ońtústik topyraǵyna aıaǵy tı­gen kúni alǵash ret qylamyqtap qar jaýdy. Qa­la­ny jylýmen tolyq qamtamasyz etetin “3-Ener­go­ortalyq” qazandyqtaryn qa­jet­ti jylýmen tol­tyrý daıyndyǵyna kiristi. Agenttik tóraǵasynyń Ońtúsikke arnaıy kelýi­niń óz maqsaty bar. Modernızasııalaý jáne ja­ńa týrbına qoıyp, elektr energııasyn óndirýdi qolǵa al­maq­shy bolǵan “3-Energoortalyq” basshyly­ǵy ın­vestısııa tartý úshin jylýǵa baǵany kóbeıtýdi usynady. “Onsyz da Ońtústik halqy tutynyp otyr­ǵan baǵa qymbat. 30-40 paıyz kóterýdi respýb­lıkadaǵy eń tómengi jalaqy alyp otyrǵan óńir kótere almaıdy” deıdi oblys jáne qala ákimdigi. Nurlan Aldabergenov osy teketirestiń túıinin tarqatý úshin “3-Energoorta­lyq­tyń” jumysymen tolyq tanysqannan keıin, oblys ákimdiginiń kishi májilis zalynda jıyn ótkizdi. Oǵan ákimdik ókilderi, qoǵamdyq uıym­dar­dyń, úı ıeleri kooperatıvteriniń, tabı­ǵı mo­nopolııa sýbektileriniń, ardagerler­diń jáne tur­ǵyndardyń ókilderi qatysty. Qazaqstan Respýblıkasy Tabıǵı monopo­lııa­lardy retteý agenttiginiń tóraǵasy N.Al­da­bergenovtiń issaparynyń bir bóligi «3- Energo­ortalyq» AQ-ǵa toqtalýy boldy. «Z-Energo­or­ta­lyq» AQ bas dırektory R. Týrdahýnov kásiporyn­nyń ınvestısııalyq mindettemelerdi oryndaýy týraly baıandady. «3-Energoortalyq» AQ 1998 jyldan beri qalany jylýmen jáne ystyq sýmen qam­ta­masyz etip keledi. Aksıonerlik qoǵam 2007 jyly – 4094 mln. teńgege, 2008 jyly – 150,2 mln. teńgege, 2009 jyly – 206,2 mln. teńgege, 2010 jyly – 338 mln. teńgege, 2011 jyly – 535,6 mln.teńgege ınves­tı­sııalyq sıpattaǵy jumystardy atqardy. Jabdyqtardy modernızasııalaý jáne qaıta jabdyqtaý – stansııa jumysynyń senimdiligin jáne tıimdiligin arttyrýǵa, tehnıkalyq-ekono­mı­kalyq kórsetkishterdiń jaqsarýyna alyp keledi. Atap aıtqanda, elektr qýatyn óndirýdi 2011 jyly 2007 jyldyń deńgeıimen salys­tyr­ǵanda 62%: 536,4 mln. kvts 870 mln.kvt ósirdi. Elektr qýatyn satýdy 2011 jyly 2007 jyl­dyń deńgeıimen salystyrǵanda 72% jáne 429,8 mln. kvts qaraǵanda 739,3 mln. kvts kóbeıdi. Jylýqýatyn satý 2007 jyldyń deńgeıimen salystyrǵanda 37 paıyzǵa ósti jáne 2011 jyly 550,4 myń Gkal boldy. Elektr qýaty boıynsha otyn shyǵyny­nyń úlesi 2007 jylmen salystyrǵanda 17 paıyz, jylý qýaty boıynsha 8 paıyz tómendedi. «3-Energoortalyq» AQ-nyń ınvestısııa­lyq baǵdarlamasy 2012 jyly, stansııanyń qýa­tyn 210 mvt-ǵa deıin kóterip, aımaqtaǵy elektr qýaty tapshylyǵy boıynsha máseleni jartylaı sheshetin qosymsha qýat kózin iske qosýdy nemese qýattylyǵy 50 mvt TFP 6E-2ÝZ genera­tory­men T-40/50-1,5 týrbına­syn iske qosýdy kózdeıdi. Týrbınany iske asy­rý­ǵa barlyǵy 4,5 mlrd. teńge ketedi. Baǵdar­lamany qarjylan­dyrý kózderi retinde óz qarjylary men shetten tartylatyn qarjylar alynǵan. Olardy ıgerý merzimi 3 jyl. Energııany únemdeý sheńberinde tarıftik saıasattyń bir aspekti normatıvtik ysyraptar­dy tómendetý jáne normatıvten tys ysyrap­tardy joıý bolyp tabylady. Respýblıka boıynsha 2010 jyly normatıvtik y­syraptardy tómendetýden alynǵan únem 3,2 mlrd. teńgeni qurady. Al, normatıvten tys ysy­rap­tardy joıýdan alynǵan únem 1,5 mlrd. teńgeni qurady. N.Aldabergenov óz sózinde: «О́tken jy­ly Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha normatıvtik ysyraptardy tómendetýden alyn­ǵan únem 102,3 mln. teńgeni qurady. Onyń ishinde: elektr ener­gııasy boıynsha 50,4 mln. teńge, sý sharýa­shy­lyǵy boıynsha 1,9 mln.teńge, jylý júıeleri boıynsha 50,0 mln.teńgeni qurady. Agent­tik ta­ra­pynan jańa Zań normalaryn oryn­daý arqyly tutyný­shy­lardyń aqshalary únemdeldi», – dep atap ótti. Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha esepteý quraldarymen qamtylýy: ystyq sýmen – 36,3%, sýyq sýmen – 84,2%, jylý energııasymen – 24,3% boldy. Mysaly, Shymkent qalasynda 3 adamnan turatyn otbasynda 3 bólmeli páterde, sýyq sýǵa jáne ystyq sýǵa eseptegish quraldary bar bolsa tıisinshe 106,5 jáne 470,4 teńge únem­deledi. Jylý energııasy boıynsha kóp­shi­lik turǵyn úıge qoıylǵan eseptegish qural­darymen 1972,3 teńge únemdeledi. Elektr energııasyna tutyný kólem­deri­ne qaraı qol­danylatyn tarıfterdi qol­daný­dan únem­deý 34 teńgeni qura­dy. Osy 3 adamnan turatyn otbasynyń bir aı­lyq kommýnaldyq shy­ǵyn­dary, elektr ener­gııasyna, sý jáne jylýǵa jum­salǵan jalpy shy­ǵyndardy qosqanda 2583,2 teńgege arzan túsedi. Aǵymdaǵy jyldan bastap, sýdy únemdeý maqsatynda turǵyndar úshin saraptalǵan tarıfter qoldanylady. Búgingi kúni mundaı tarıfter Almaty, Atyraý, Jambyl, Qara­ǵan­dy, Qyzyl­orda, Manǵystaý oblys­taryn­da qolda­nylý­da. Jıynda osyndaı jáıtter sóz boldy. Alaıda, biraz máselelerdiń basy ashyq qaldy. 2010 jyly 338 mln. teńgege ınvestı­sııa­lyq baǵdarlama jasaǵan ortalyq óz qarjylary esebinen kóptegen aqaýlardyń aldyn aldy. Biraq, bú­gingi belgilengen tarıftik baǵa elektr energııasy men jylý energııasyna ketken shy­ǵyndy jaba al­maıdy deıdi “3-Energoortalyq” basshylyǵy. О́t­ken jyly elektr energııasynan 290 mln. teńge zııan shekken. Alǵan jylýy úshin turǵyndardyń tólemeı otyrǵan qaryzy 900 mıllıonnan asady. Al, 2011 jyly 2309,4 mln. teńgege ja­salý­­ǵa tıisti jumystardyń anyq oryndal­ǵany 535,6 mln. teńge ǵana. Týrbınaǵa kúr­deli jón­deý júr­gi­zilip, jylý júıelerine jań­ǵyrtý ja­salǵan. 4,4 shaqyrym jylý jú­ıesin­degi zaqym­dalǵan qu­byr­­lar aýys­ty­rylǵan. Bıylǵy qys úshin qala tur­ǵyndarynyń alań­damaýyna bola­dy degen orta­lyq basshy­lary­­nyń ýájine jına­lys bary­synda kúmán­men qaraǵan­dar bolmaı qalǵan joq. Shymkentteı alyp qalaǵa jylý berip otyr­ǵan Ortalyqtyń bas ınjeneri Qydyr­áli Násibov kásiporyn jaz aılarynda 80 megavatt, al qys aı­larynda 130-140 megavatqa deıin elektr energııa­syn óndire alatyn­dy­ǵyn aıta­dy. Al, qala qalyp­ty ómir súrý úshin 350 megavatt kerek. Bas ınjener jańa týrbına qoıǵan jaǵdaıda elektr qýatyn ká­sip­oryn saǵatyna 200 megavatqa kótere ala­tyn­dyǵyn aıtady. Al, bul jumysqa onsyz da shyǵynmen ju­­mys jasap otyrǵan kásiporynnyń qarjy shy­ǵa­­ra­tyndaı múmkindigi joq. Tarıfti kóte­rý jaǵ­­­daıynda ǵana tyǵyryqtan shy­ǵarý­­ǵa bolady. - Bul múmkin emes,-deıdi Shymkent qala­sy ákiminiń orynbasary Salqan Polatov. О́ıt­keni, ortalyq bir sharshy metrdi 84 teń­gege jylytyp otyr. Ony 112 teńgege kótersek, halyq tóleı almaıdy. Agenttik tóraǵasy elektr, sý jáne jylý júıesi boıynsha álemdegi memle­ket­terdiń tarıftik baǵamdaryna taldaý jasap, Qazaq­stan­nyń búgingi tutynyp otyrǵan tarıf­teriniń tómen ekendigine toqtaldy. Bir Germanııanyń ózinde bir kúnde 13 túrli tarıf bolatyndyǵyn mysalǵa keltirdi. Máse­len, sam jamyraǵan, adamdar jumystan úıine qaıtqanda bir bólek baǵa, tún orta­sy­nan tań atqanǵa deıin bir baǵa belgilenedi. Biri qymbat, biri arzan. Ysyrapty jek kóretin, ómiriniń ózin esepke aınaldyrǵan nemis aǵaıyndar osy­nyń ózinen qarjysyn jaqsy únemdeıdi eken. Baqtııar TAIJAN, Ońtústik Qazaqstan oblysy.