Basty nazarda – kóliktegi qaýipsizdik

2010 jylǵy 17 tamyzda «Qu­qyq qorǵaý qyzmeti men sot jú­ıe­siniń tıimdiligin arttyrý jó­nindegi sharalar týraly» Prezıdent Jarlyǵymen Bas proký­ra­týraǵa kólik prokýratýrasy jú­ıesin ońtaılandyrý, ıaǵnı úsh aımaqtyq prokýratýrasyn biriktirý (Ońtústik Shyǵys, Batys jáne Ortalyq) tapsyrylǵan edi. Kólik júıesi basqarmasyn bir­tu­tas memlekettik júıege toptas­tyrý Bas kólik prokýratýrasyna tutastaı alǵanda ortalyqtan­dy­rylǵan keshendi kólik obek­ti­le­rindegi zańdylyq jaǵdaıyna to­lyq baqylaý jasaýǵa múmkindik berdi. Búginde Bas kólik pro­ký­ratýrasynyń qaramaǵynda el aý­maǵynda ornalasqan 24 aýdan­dyq kólik prokýratýrasy bar. Kólik prokýrorlary (temir jol, avtomobıl, teńiz, ishki sý kóligi, áýe, qalalyq elektr jáne metropolıten, sondaı-aq ma­gıs­traldy qubyrly ótkizgishterde) kólikterde zańnamanyń biregeı qoldanylýyna qadaǵalaý ja­saı­dy, sonymen qatar, ortalyq jáne jergilikti memlekettik or­gandardyń sharýashylyq sýbek­tileriniń (menshik nysanyna qa­ramaı) kólik salasymen baıla­nys­ty qyzmetine baqylaý júr­gizedi. Bas kólik prokýratýrasy jumysynyń basym baǵytta­ry­nyń biri – kólik nysandarynda zań­dylyqty qamtamasyz etý, memleket pen qoǵam múddesin, azamattardyń konstıtýsııalyq qu­­qyqtary men bostandyq­ta­ryn, kásipkerlikti qorǵaý bolyp tabylady. Qurylǵan kezeńnen bastap birshama nátıjelerge qol jetkizdik desek artyq aıtqandyq emes. Mysaly, aǵymdaǵy jyldyń 9 aıy ishinde 26 myńnan astam aza­mattardyń konstıtýsııalyq qu­qyǵy qorǵaldy, 1213 zańsyz aktiler buzyldy, 2182 tulǵa ákim­shilik jazaǵa tartyldy. 2 mlrd. 440 mln. teńge óndirilip alyndy, onyń ishinde 823 mln. teńge memleket paıdasyna óndirildi. Sońǵy kezderi dúnıejúzilik tájirıbe kórsetkendeı, kóbinese ushaqtar, vokzaldar terrorshy­lar­dyń basty shabýyl obek­tileri bolyp otyr. Osylardy eskere kele, keıingi kezde áýe­jaı­lar men vokzaldarǵa shabýyl jasaý faktilerin boldyrmaý máse­lelerine taldama jasaldy. Terrorızm jáne dinı ekstremızmge qarsy áreket jasaý máselesi de taıaýda bolyp ótken Quqyq qor­ǵaý organdarynyń úılestirý ke­ńesinde tyńdalyp, birlesken is-sharalar jospary qabyldandy. Terrorlyq aktilerden basqa da qaýipter barshylyq. Máselen, ártúrli kólikterde jıi kezdesetin tosyn oqıǵalar saldarynan jyl saıyn memlekettiń adam re­sýrstaryna, ekonomıkaǵa úlken shyǵyndar ákelýde. Osyndaı jaǵ­daılardyń aldyn alý da Bas kólik prokýratýrasynyń basty nazarynda. Jyl saıyn prokýrorlar temir jol jáne basqa kólik túrl­e­rinde kóptegen zań buzýshylyq­tardy anyqtaıdy. Tek aǵymdaǵy jyly qadaǵalaý tekseris qory­tyn­­dy­sy­na sáıkes 114 lokomotıv­ti, 2,5 myń jolaýshylar jáne júk va­gondaryn, 130 arnaıy qoz­ǵalys tehnıkasyn paıdalaný toqtatyl­dy. Jekelegen temir jol ýchaskelerinde jyldamdyq azaıtyldy. Basty problemalardyń biri – bul temir jolda qoldanylatyn tehnıkalardyń eskirgendigi jáne oǵan kórsetiletin tehnıkalyq jóndeý sapasynyń nasharlaýy, sondaı-aq osy máselelerdi rettep aıqyndaıtyn normatıvtik-quqyqtyq bazanyń bolmaýy. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, temir jolda paıdalanylatyn tehnıka­lardyń 70 paıyzy jaramsyz kúı­ge jetti. Sonyń nátıje­sin­de bıylǵy jyly 123 qozǵalys quramynyń temir joldan shy­ǵyp ketý, onyń ishinde 60 va­gon­nyń kelý joldarynda, 4 v­a­gon­nyń stansalyq joldarynda, 49 vagon magıstraldi jolda, son­daı-aq 10 lokomotıvtiń joldan shyǵyp ketý faktileri tirkeldi. Bıylǵy jyly qozǵalys quramy­nyń joldan shyǵyp ketýi birshama azaıdy. Al endi azamattyq avıasııa sa­­lasyna keletin bolsaq, onda avıa oqıǵalardyń sany óte jo­ǵary deńgeıde qalyp otyr. Áýe kemelerin, áýejaılardy, tik­ush­aq­­tar men olardyń ushý-qoný alańda­­­ryn sertıfıkattaý kezinde zań buzýshylyqtarǵa jol berilip, osy salada memlekettik retteý tolyqtaı qamtamasyz etil­meıdi. Qubyrly ótkizgish­ter­de de os­yn­daı keleńsizdikterge jol beriletindigi anyqtaldy. Osy jyldyń mamyr aıynda Batys Qazaqstan oblysy aýma­ǵyn­da ornalasqan «Intergaz Sentralnaıa Azııa» AQ gaz qu­byrynda jarylys bo­lyp, sonyń nátıjesinde mashınıst qaza tap­ty. Osy fakti boı­ynsha qyl­mys­tyq is qozǵalyp, tekserilý ústin­de. Eger bul jerde qatelik adam tarapynan bolsa da paıdala­nylyp otyrǵan qu­byr­­dyń eskirgendigin de atap ótý qajet. Jekelegen ýchaskelerdegi qu­byr­­ly ótkizgishter 60 jyldan asyp ketken, bul paıdalaný mer­zim­­niń baıaǵyda ótken­digin baı­qatady. Jyl saıyn kólik ınfraqu­ry­lymyn jetildirip jańartýǵa memleket tarapynan qarjy az bólinip otyrǵan joq, alaıda osyndaı keleńsizdikter búgin ǵana týyndaǵan joq ol ondaǵan jyldar boıy qordalanǵan má­sele. Ony tekserister nátıjesi dáleldep otyr. Bir ǵana mysal keltirýge bolady. Bas kólik pro­kýratýrasynyń arnaıy proký­rorlary «QTJ» UK» AQ laýa­zymdy tulǵalary men «Úrken LTD» JShS basshylarynyń jol­dyń joǵarǵy qabatyn jóndeýge bólingen memlekettiń 900 mln. teńgeden astam qarjysyn jym­­qyryp qalý faktisin anyqtady. Basqa da mysal. Kólik jáne kommýnıkasııa mınıstrliginiń jo­laý­shylardy tasymaldaý uıym­dary qyzmeti bıýdjetten bóli­ne­tin sýbsıdııa qarajaty baǵasyn qasaqana kóterý arqyly memleketke 164 mln. teńge shyǵyn keltirgen. Anyqtalǵan zań buzýlar boıynsha prokýratýra tarapy­nan sharalar qoldanyldy. Kólik prokýrorlarynyń ma­ńyzdy máseleleriniń biri bul aza­mattardyń konstıtýsııalyq qu­qyq­­tary men kólik qyzmetin tu­ty­nýshylardyń quqyqtaryn qor­ǵaý bolyp tabylady. Kó­lik­tegi áleý­mettik problemalarǵa udaıy kó­ńil bólinip, kólik qyz­met­ker­le­ri­niń eńbekaqysynyń ýaqtyly já­ne tolyq tólenýi basty nazarda. Qadaǵalaý aktileri boıynsha 24 myń qyzmetkerge jalpy soma­sy 1,4 mlrd. teńge eńbekaqy tó­len­di. Kólik salasy qyzmetker­leriniń 26 óndiristik jaraqat alý faktisi anyqtaldy, olar kezinde tekserilmegen jáne esepke alyn­baǵan. Problemalyq máseleniń biri bul vokzaldardyń tehnıkalyq jaǵdaıy men ony jaraqtandyrý bolyp otyr. Eldegi 160 vok­zal­dyń tehnıkalyq jaǵdaıy syn kótermeıdi, olardyń 32-si apat­ty jaǵdaıda. Tekseris bary­syn­da bı­letsiz jolaýshylar tasy­mal­­daý jáne aqy tólenbegen júk­ter tasymaldaý faktileri jıi ushy­rasady, jolaýshylar vagon­daryn sanıtarlyq-gıgıenalyq ta­lapqa saı emestigin bile tura paıdalaný faktisi, sonymen qa­tar órtke qarsy normalardy saq­tamaý jaǵ­daılary anyqtaldy. Jalpy, tekseris qorytyn­dy­sy boıynsha ákimshilik jáne tár­tiptik jaýapkershilikke tartý tý­raly 100 usynys engizilip, 180 tulǵa jaýapkershilikke tartyl­dy, 4 usynys oryndaldy, Úki­met­ke osyndaı zań buzýshylyq­tardyń sebepteri men olardy týyn­data­tyn jaǵdaılardyń al­dyn alý sharalaryn qarastyrý qajettiligi týraly jınaqtalǵan usynystar ázirlenýde. Ybyraı TILEÝǴALEEV, Bas kólik prokýrory.